Кеше Абзал Достияр Ақпараттық Арнасы атты ютуб-арнадан бір діни қауым туралы подкасты көріп, қазақ халқының діни фанатизмнен сақтандыратын «Құдайсыз да болма, құдаймен де болма» деген ескі сөзі еске түсті.

Подкаста марқұм танымал журналист Рахат Мамырбекке қатысты бір әңгіме естідім. Оның жұбайының айтуынша, Рахат отбасы жиһаз алуға деп жинап жүрген ақшасын өзін «ұстаз» санаған адамға апарып берген. «Ұстаз» ақшаны алып, рақметін айтып, батасын беріп шығарып салған.

Алайда арада көп уақыт өтпей, кеше ғана бала-шағасының қажетіне жұмсалатын бар ақшасын ұстазына берген шәкірт сол ортаның адамдары тарапынан «тәртіпке салу» үшін таяққа жығылған.

Бұл оқиғаның маған әсер еткен жері — ақша емес.

Адамның біреуге сеніп, өз еркімен соған мойынсұнуы.

Ал сол сенімнің бір күні адамның өзіне қарсы қолданылатын құралға айналуы.

Рахат Мамырбектің жұбайы баяндаған бұл оқиға қазіргі заманның бір мысалы ғана.

Бірақ ол маған осыдан қырық жылдан астам уақыт бұрынғы бір қанды оқиғаны еріксіз еске салды.

Екі оқиғаның арасында тікелей байланыс жоқ. Бірақ екеуінің түбінде бір сұрақ жатыр:

Адам өз еркіндігін «ұстазына» қай кезде тапсырып қояды?

1985 жылдың ақпанында Вильнюсте танымал актер, жекпе-жек өнерінің шебері Талғат Нығматулиннің қайтыс болғаны хабарланды.

Автоапат, әлде төбелес дедік те қойдық..

Анығы 1,5 жылдан кейін белгілі болды.

1986 жылдың күзде «Литературная газета» газетінде журналист Игорь Гамаюновтың «Төңкерілген дүние» (Опрокинутый мир) атты мақаласы жарық көрді (Бұл — Талғат Нығматулиннің өлімінен кейінгі алғашқы жылдары пайда болған маңызды журналистік материалдардың бірі. Кейін Гамаюнов осы тақырыпқа қайта оралып, «странники» деп сипаттаған орта туралы мақалалар сериясын, ал 1990 жылы «Странники. История одного преступления» атты кітабын шығарды).

«Опрокинутый мир» — жай ғана бір қылмыстың тарихы емес еді.

Оның астарында адамның рухани ізденісі, харизмалық «ұстаздың» ықпалы, топтық бағыну және жеке адамның еркіндігінен айырылуы сияқты күрделі мәселелер жатты.

Бірақ бұл оқиғаны түсіну үшін алдымен Талғаттың өзіне үңілу керек.

Өйткені экрандағы Талғат Нығматулин — бір бөлек адам.

Ал өмірдегі Талғат — өзін өмір бойы іздеген адам еді.

Талғаттың балалық шағы жеңіл болған жоқ.

Әкесі ол екі жасқа толмай қайтыс болды. Анасы мектепте қызмет істеді. Тұрмыстың қиындығы, балалық шақтағы жалғыздық, интернатта болуы оның мінезіне әсер етпей қалған жоқ.

Кейін ол өзін спорт арқылы өзгертті.

Әлсіздеу, тұйықтау баладан денесін шынықтырған, жекпе-жек өнерін меңгерген, кино әлеміне кірген, әдебиет пен философияға қызыққан жігіт шықты.

Ол өзін өзі жасады.

Сондықтан Талғатты «әлсіз адам еді, сондықтан біреуге еріп кетті» деп түсіндіру — оның өмір жолын тым қарапайымдату.

Керісінше, оның бойында үнемі бір нәрсені жеңуге, өзін жетілдіруге, дүниенің көрінбейтін сырын түсінуге деген құштарлық болған сияқты.

Осы ізденіс оны Шығыс философиясына, медитацияға, сопылыққа, мистикалық әдебиетке алып келді.

Мәселе рухани ізденістің өзінде емес еді.

Мәселе — ізденуші адамның алдынан шыққан «ұстаздың» қандай адам болғанында еді.

Талғат Нығматулиннің тағдырында Абай Борубаевтың орны ерекше болды.

Абайдың айналасында біртіндеп өзіндік дүниетанымы, тәртібі, түсінігі қалыптасқан орта пайда болды. Оның жанында Мырза Қымбатбаев болды. Кейін бұл орта түрлі деректерде мистикалық бағыттағы қауым, «Төртінші жол», «тарикат» тәрізді атаулармен сипатталды.

1987 жылы «Наука и религия» журналында жарияланған материалдарда бұл ортаның бастапқыда рухани ізденіске қызыққан адамдардың шағын тобы болғаны, кейін оның біртіндеп жабық әрі қатаң иерархиялық сипат алғаны баяндалады.

Ең қауіпті өзгеріс дәл осы жерде басталады.

Ұстазға құрмет — бір басқа.

Ұстаздың сөзін абсолютті ақиқат деп қабылдау — бір басқа.

Біріншісінде адамның өз еркі сақталады.

Екіншісінде адамның өз пікірі біртіндеп жоғала бастайды.

Талғат Борубаевтан жай ғана діни білім іздеді деу жеткіліксіз.

Ол өзін жетілдіретін, дүниенің терең сырын түсіндіретін, рухани жол көрсететін адам іздеді.

Венера Нығматулинаның естеліктерінде Талғаттың әртүрлі философиялық және мистикалық әдебиетке қызыққаны айтылады. Ол өзін өзгертетін білім іздеді.

Мұндай адамға харизмасы бар, өзін өзгелерден ерекше білім иесі ретінде көрсететін адамның ықпалы күшті болуы мүмкін.

Бірақ бұл жерде тағы бір маңызды нәрсені айту керек:

Талғаттың қылмысқа қатысы жоқ. Оның рухани ізденісі оның өліміне себеп болған қылмысты ақтамайды.

Керісінше, трагедияның мәні — жақсы мақсаттың өзі дұрыс емес адамның қолында қауіпті құралға айналуы мүмкін екенінде.

Кейінгі деректерде Борубаевтың айналасындағы орта «Төртінші жол» атауымен аталады.

Бастапқыда мұнда білімді адамдар болды. Олардың арасында актерлер, суретшілер, ғалымдар, студенттер және шығармашылық орта өкілдері кездескені кейінгі жарияланымдарда айтылады.

Бұл да маңызды.

Өйткені адамды қауіпті топқа тек сауатсыздық немесе надандық алып келеді деген түсінік дұрыс емес.

Керісінше, кейде жоғары білімді, қабілетті, ізденімпаз адам да өзінің рухани сұрағына тым қарапайым әрі абсолютті жауап ұсынған харизмалық лидерге байланып қалуы мүмкін.

Адамға «Мен сен білмейтін нәрсені білемін»,

«Мен саған жол көрсетемін», «Менің айтқаным — сен үшін дұрыс» деген үш ойдың өзі жеткілікті болуы мүмкін.

Ал оған «Күмәндану — әлсіздік», «Қарсы болу — сатқындық», «Ұстаздың бұйрығын орындау — парыз» деген түсініктер қосылса, рухани ізденіс біртіндеп психологиялық тәуелділікке айналады.

1985 жылдың басында осы ортаның ішінде алауыздық күшейеді.

Литвадағы кейбір адамдар Борубаевтың ықпалына қарсы шыға бастайды. Кейінгі деректерде олардың арасында ақша, бағыну, топтан шығу мәселелері бойынша жанжал болғаны айтылады.

Бораубаев Вильнюске келеді.

Талғат та оның шақыруымен сонда барады.

Талғат Вильнюске нақты қандай мақсатпен барғанын әр дерек әртүрлі түсіндіреді.

Бірақ бір нәрсе анық — ол өзін күтіп тұрған қылмыстық зорлықтың құрбаны болатынын білген жоқ.

10 ақпаннан 11 ақпанға қараған түні Талғат Нығматулин бірнеше адамның ортасында қалады.

Одан кейінгі оқиғаның минут сайынғы толық хаттамасы көпшілікке ашық деректерде жоқ. Сондықтан «сағат 23:15-те мынау болды, 00:40-та анау болды» деген дәлдікпен айтуға болмайды.

Бірақ сот материалдары мен кейінгі жарияланымдардағы ортақ желі белгілі.

Талғатты ұзақ уақыт бойы сабайды.

Оны Абай Борубаев бастаған топ мүшелері соққыға жыққан.

Кейінгі деректерде оның денесінен 119 жарақат анықталғаны, қабырғалары мен мұрын сүйегінің сынғаны, басынан және денесінің басқа бөліктерінен көптеген соққы іздері болғаны айтылады.

Бұл жай ғана төбелес емес еді.

Бұл — адамның өліміне әкелген ұзақ зорлық.

Осы жерде Талғаттың соңғы сөздері туралы кейінгі жарияланымдарда келтірілетін мәлімет ерекше ауыр естіледі.

Ол «За что, Абай? Хватит! Перестаньте!» деп жалынғаны айтылады.

Бұл сөздердің түпнұсқа сот хаттамасынан алынғанын дәлелдейтін ашық архивтік көшірме қолымызда жоқ екенін ескеру керек. Бірақ бұл эпизод кейінгі деректі және журналистік реконструкцияларда бірнеше рет қайталанады.

Егер осы сөздер шын мәнінде айтылған болса, оның трагедиялық мағынасы өте терең.

Талғат қарсы алдында жай ғана қылмыскерлерді емес, өзі ұзақ уақыт «ұстаз» деп қабылдаған адамды көріп тұр.

Сондықтан оның «За что, Абай?» деуі — жай қорқыныштың сөзі емес.

Бұл — сенімнің күйреуінің сөзі.

Талғат Нығматулин жекпе-жек өнерін меңгерген адам еді.

Сондықтан осы оқиғадан кейін көп адамның көкейінде "Неге ол өзін қорғай алмады?"- деген сұрақ қалды.

Оған «гипнозға түсті» деген жауаптар да айтылды.

Бірақ мұндай тұжырымды сенімді тарихи дерек деп қабылдауға негіз жоқ.

Біріншіден, Талғат шабуылдың дәл осындай деңгейге жететінін бастапқыда түсінбеген болуы ықтимал.

Екіншіден, ол Абайды әлі де «ұстаз» ретінде қабылдаған.

Үшіншіден, топтық зорлық басталған кезде психологиялық шок адамның қалыпты әрекет ету қабілетін бұза алады.

Төртіншіден, ұзақ соққыдан кейін адамның физикалық қарсыласу мүмкіндігі де біртіндеп жоғалады.

Демек мәселе Талғаттың күшінде емес.

Мәселе — оның күшін қолданатын сәтке дейін психологиялық тұрғыдан қарусыздандырылғанында болуы мүмкін.

ҚҰДАЙСЫЗ ДА БОЛМА, ҚҰДАЙСЫЗ ДА БОЛМА?

Осы жерде очерктің басындағы сөзге қайта оралуға болады.

«Құдайсыз да болма, құдайсыз да болма» дегенді мен бұл жерде діни үгіт ретінде емес, адамның рухани тепе-теңдігі туралы ескерту ретінде қабылдаймын.

Өйткені мәселе Құдайға сенуде немесе сенбеуде ғана емес.

Мәселе — өз ақылыңды біреуге толық тапсырып қоймауда.

Рухани ұстаз қажет болуы мүмкін.

Бірақ ұстаз адамның ар-ұжданын алмастырмауы керек.

Сенім қажет.

Бірақ сенім сұрақ қою құқығын жоймауы керек.

Діни жол болуы мүмкін.

Бірақ ол адамды қорқытуға, қорлауға, ақша талап етуге немесе зорлық жасауға рұқсат бермейді.

Ал біреу «Менің айтқаным — ақиқат. Сен тек орында» деген жерден бастап, адамның рухани еркіндігіне қауіп төнеді.

Талғат Нығматулиннің трагедиясын тек «секта мүшелері актерді өлтірді» деген бір сөйлемге сыйғызу оңай.

Бірақ бұл оқиғадан сабақ алу үшін одан тереңірек қарау керек.

Қауіптілік бір күнде пайда болған жоқ.

Алдымен — қызығушылық болды.

Содан кейін — сенім.

Сенімнен кейін — ерекше құрмет.

Құрметтен кейін — тәуелділік.

Тәуелділіктен кейін — бұйрықты орындау.

Ал бұйрыққа қарсы шығу «сатқындық» деп қабылданған кезде, адамның моральдық таңдау кеңістігі тарыла бастайды.

Соңында ұстаз бен шәкірттің арасындағы рухани байланыс қылмыстық билік қатынасына айналды.

Міне, трагедияның шынайы басталуы осында.

Талғат Нығматулин 1985 жылғы 11 ақпанда Вильнюсте қаза тапты.

Оның денесінен 119 жарақат табылғаны туралы дерек кейінгі көптеген жарияланымдарда қайталанады.

Қылмысқа қатысқан адамдар сот алдында жауап берді. Ал топтың өз ішіндегі рухани-идеологиялық жүйе кейін журналистер мен зерттеушілердің назарын аударды.

1986 жылғы «Опрокинутый мир» мақаласы да, 1987 жылғы «Наука и религия» журналындағы материалдар да осы трагедияны сол кездегі қоғам үшін маңызды бір сұрақтың айналасында қарастырды:

адамға сенім керек пе, әлде адамның сенімі оны өз еркінен айыратын күшке айналуы мүмкін бе?

Жауабы — екеуінің арасындағы шекарада.

Сенім адамды биіктетуі мүмкін.

Ал соқыр сенім адамды құлдыққа түсіруі мүмкін.

Рахат Мамырбек туралы оның жұбайының баяндаған оқиғасы мен Талғат Нығматулиннің қырық жылдан астам бұрынғы трагедиясын бір оқиға деп қарауға болмайды.

Рахат Мамырбек дер кезінде қатарында танымал ғалым, елді аузына қаратқан ақын бар әлгі діни қауыммен байланысын үзіпті.

Адам өз еркіндігін біреуге бергенін өзі байқамай қалуы мүмкін бе?

Мүмкін.

Сондықтан рухани ізденістің ең маңызды шарты — тек сену емес, ойлану.

Ұстаздың ең үлкен міндеті — шәкіртін өзіне байлап қою емес, оның өз бетінше ойлай алуына жол ашу.

Ал шәкірттің ең үлкен қорғаны — өзінің ар-ұжданы мен ақылын ешкімге толық тапсырып қоймау.

Талғат Нығматулиннің қазасы бізге осыны тым қымбат бағамен көрсетті.

ҚҰДАЙСЫЗ ДА БОЛМА!

ҚҰДАЙМЕН ДЕ БОЛМА!

Бәлкім, бұл сөздің бүгінгі заман үшін ең маңызды мағынасы да осында шығар:

рухсыз қалма, бірақ ақылсыз сенбе.

Ұстаз ізде, бірақ еркіндігіңді жоғалтпа.

Сен, бірақ көзсіз сенбе!

Күмәндануға да құқығың бар екенін ұмытпа.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz