Парижден Қыпшақ даласына дейін: Франсуа Петис де ла Круаның «Шыңғыс хан тарихы»

Тарихи-деректі очерк

1710 жыл. Париж.

Еуропаның саяси және мәдени орталықтарының бірінде ерекше кітап жарық көрді. Оның атауының өзі алыстағы, жұмбақ әлемге жетелейді:

«Ұлы Шыңғыс хан — ежелгі моғолдар мен татарлардың алғашқы императорының тарихы».

Француз тілінде жарық көрген бұл көлемді еңбек 562 беттен тұрады.

Оның авторы ретінде француз шығыстанушысы, түркі және араб тілдерін меңгерген корольдік аудармашы Франсуа Петис де ла Круа (1622–1695) көрсетілді.

Кітап оның қайтыс болғаннан кейін, 1710 жылы баспадан шыққан.

Француз Ұлттық кітапханасының каталогы еңбекті дәл осы Петис де ла Круа әкеге телиді; ал кітапты баспаға дайындауға оның ұлы Франсуа Петис де ла Круа (1653–1713) қатысқан.

Бұл кітапты қолына алған XVIII ғасырдағы француз оқырманы үшін Шыңғыс хан әлемі енді тек алыстағы аңыз емес еді.

Оның алдында моғолдардың тарихы, билік жүйесі, әдет-ғұрпы, заңдары және Орталық Азияның кеңістігі туралы жинақталған мәлімет тұрды.

Кітап төрт бөлімге бөлініп, Шыңғыс ханның өмірін, билікке келуін, жаулап алу жорықтарын және оның ізбасарларының тарихын баяндайды. Бірақ еңбектің ерекшелігі мұнымен бітпейді.

Автор ежелгі моғолдар мен татарлардың әдет-ғұрпын, салтын, заңдарын, сондай-ақ Моғолстан, Түркістан, Қыпшақ, Югурестан және Шығыс пен Батыс Татарияның географиясын арнайы қарастырғанын кітаптың өз атауында-ақ көрсетеді.

Демек, Париждегі оқырманға ұсынылған дүние — тек Шыңғыс ханның өмірбаяны емес, тұтас бір тарихи дүниенің сипаттамасы еді.

Шыңғыс хан әлеміне француз көзімен қарау

Петис де ла Круаның алдында үлкен міндет тұрды. Шыңғыс хан 1227 жылы қайтыс болған. Ал француз авторы бұл оқиғалардан шамамен бес ғасыр кейін өмір сүрді.

Сондықтан ол Шыңғыс ханның замандасы емес. Оның кітабы — сол дәуірдің тікелей куәгері жазған дерек емес.

Автор өзінің еңбегін бірнеше шығыстық авторлар мен еуропалық саяхатшылардың мәліметтерін аударып, салыстырып, жинақтау арқылы құрастырғанын ашық көрсетеді. Кітаптың соңында пайдаланылған авторлар туралы қысқаша өмірбаяндық мәліметтер де берілген.

Бұл ерекшелік еңбектің тарихи құндылығын төмендетпейді. Керісінше, оның басқа бір қырын ашады.

Петис де ла Круаның кітабы бізге Шыңғыс ханның XIII ғасырдағы әлемін ғана емес, XVII–XVIII ғасырлардағы Еуропаның сол әлем туралы түсінігін де көрсетеді.

Бұл — деректің дерек туралы айтатын қасиеті.

Сурет: books.google.kz сайтынан алынды.

Темүжиннен Шыңғыс ханға дейін

Кітаптың алғашқы бөлімдерінде болашақ ұлы қағанның қалыптасу жолы баяндалады.

Француз мәтініндегі атаулардың өзі бізге сол дәуірдің саяси әлемін елестетеді: Темүжин, Керейлер, Наймандар, Қытай, Хорезм, Қарақытай және басқа да мемлекеттер мен тайпалар.

Мазмұн көрсеткішінен Керейлердің билеушісі Оң хан (Ounghcan), Темүжиннің сарайдан кетуі және олардың арасындағы соғыс сияқты оқиғалардың арнайы тарауларға бөлінгенін көруге болады.

Бұл жерде бір маңызды тарихи шындық байқалады.

Шыңғыс хан тарихы — бір адамның ғана тарихы емес. Оның көтерілуі XIII ғасырдың басындағы Ұлы даладағы тайпалық-саяси күштердің күресімен тығыз байланысты болды.

Керей, Найман, Меркіт, Татар және басқа да саяси бірлестіктердің өзара қатынастары нәтижесінде жаңа билік жүйесі қалыптасты.

Темүжиннің ұлылығы да осы тарихи үдерістен тыс қарастырылмайды.

Петис де ла Круаның еңбегінде қазақ тарихы үшін аса маңызды атаулардың бірі кездеседі — Отырар (Otrar).

Кітаптың сөздік көрсеткішінде Otrar жеке атау ретінде берілген. Сонымен қатар Самарқанд, Бұхара, Хорезм, Трансоксания және басқа да Орталық Азия орталықтары аталады.

Отырар атауының кітапқа енуі кездейсоқ емес.

XIII ғасырдың басында бұл қала Орталық Азиядағы маңызды сауда, мәдениет және саяси орталықтардың бірі болды. Оның аты Шыңғыс ханның Хорезм мемлекетіне жасаған жорығымен тығыз байланысты.

Отырар оқиғасы Ұлы дала мен отырықшы өркениеттің түйіскен жеріндегі үлкен тарихи өзгерістердің басталуына айналды.

Бір жағында — кең даладағы моңғол әскері.

Екінші жағында — Орта Азияның қалалық мәдениеті, бекіністері, сауда жолдары.

Осы екі әлемнің қақтығысы XIII ғасырдың саяси картасын түбегейлі өзгертті.

Ал бірнеше ғасырдан кейін Парижде отырған француз тарихшысы сол оқиғаларды қайта құрастырып жазды.

Capschac

Кітаптың біз үшін ең қызықты тұстарының бірі — Capschac, яғни Қыпшақ атауы.

XVIII ғасырдағы француз авторы бұл атауды Орталық Азияның кең тарихи-географиялық кеңістіктерінің бірі ретінде көрсетеді.

Қыпшақ атауының еуропалық кітапқа енуі кездейсоқ құбылыс емес. XIII ғасырда Еуразияның ұлан-ғайыр даласы қыпшақтар мекендеген кеңістік ретінде белгілі болды.

Бұл кеңістік кейінгі қазақ даласының тарихи қалыптасуымен тікелей байланысты.

Қыпшақ даласы — қазіргі Қазақстан Республикасының шекарасымен өлшенетін ұғым емес. Оның тарихи аумағы әлдеқайда кең болды.

Сондықтан Петис де ла Круаның Capschac атауын қазіргі картадағы бір ғана облыс немесе ауданмен теңестіру дұрыс болмайды.

Бұл — тарихи кеңістік.

Даладағы өзендер, көш жолдары, қыстаулар мен жайлаулар, керуен бағыттары, қалалар мен бекіністер бір-бірімен байланысып жатқан алып әлем.

Түркістан және Моғолстан

Петис де ла Круа Қыпшақпен қатар Turquestan және Mogolistan атауларын да қолданады.

Бұл жерде қазіргі оқырман аса сақ болуы керек.

XVIII ғасырдағы еуропалық географиялық терминдер мен қазіргі саяси картаны бірдей деп қабылдауға болмайды.

Turquestan — қазіргі Түркістан облысы ғана емес.

Ол кезеңдегі еуропалық түсінікте Түркістан әлдеқайда кең тарихи-географиялық ұғым ретінде қолданылған.

Сол сияқты Mogolistan сөзін қазіргі Моңғолиямен тікелей теңестіруге болмайды. Бұл атау Орталық Азиядағы тарихи Моғолстан кеңістігімен байланысты.

Петис де ла Круаның еңбегінің атауында осы аймақтардың қатар аталуы XVIII ғасырдағы еуропалықтардың Орталық Азияны белгілі бір тарихи-географиялық аймақтарға бөліп қарастырғанын көрсетеді.

Бір кітаптағы Ұлы дала картасы

Петис де ла Круаның еңбегінде география жай ғана қосымша тақырып емес.

Кітаптың титулдық бетінің өзінде Моғолстан, Түркістан, Қыпшақ, Югурестан және Шығыс пен Батыс Татарияның географиясы арнайы көрсетілген.

Бұдан XVIII ғасырдағы француз оқырманының алдында қалыптасқан Орталық Азия бейнесін көруге болады.

Ол жерде:

Моғолстан бар.

Түркістан бар.

Қыпшақ даласы бар.

Отырар бар.

Самарқанд бар.

Бұхара бар.

Хорезм бар.

Бүгін біз бұл атауларды әртүрлі мемлекеттердің тарихымен байланыстырамыз. Ал Петис де ла Круаның кітабында олар бір үлкен тарихи кеңістіктің бөлшектері ретінде көрінеді.

Бұл — Ұлы Жібек жолы мен дала өркениеті тоғысқан кеңістік.

Дерекке сену және деректі тексеру: Тарихшы үшін ең маңызды сұрақ:

Петис де ла Круа жазғанның бәріне сенуге бола ма?

Жауап — жоқ.

Бірақ бұл кітапты пайдалануға болмайды деген сөз емес.

Керісінше, оны сыни тұрғыдан оқу қажет.

Біріншіден, автор XIII ғасырдағы оқиғалардан бірнеше жүз жыл кейін жазды.

Екіншіден, оның еңбегі көптеген бұрынғы авторлар мен саяхатшылардың мәліметтерін жинақтау негізінде жасалды.

Үшіншіден, XVIII ғасырдағы француз тіліндегі географиялық атауларды қазіргі ғылыми терминдермен автоматты түрде теңестіруге болмайды.

Сондықтан бұл кітаптағы кез келген мәліметті басқа деректермен — парсы, араб, түркі жазба деректерімен, археологиялық материалдармен және қазіргі зерттеулермен салыстыру қажет.

Бірақ осы ерекшеліктердің өзі кітаптың құндылығын арттыра түседі.

Өйткені ол бізге «Еуропа XVIII ғасырдың басында Ұлы Даланы қалай көрді?» деген сұраққа жауап береді.

Париждегі кітап және қазақ даласының тарихы

1710 жылы Парижде жарық көрген кітап пен қазақ даласының арасында алғаш қарағанда мыңдаған шақырым қашықтық бар сияқты.

Бірақ кітаптың беттерін парақтай бастағанда бұл қашықтық жоғалады.

Парижде отырған француз оқырманы үшін белгісіз болып көрінген Capschac — біздің тарихымыздағы Қыпшақ даласы.

Turquestan — түркі-мұсылман өркениетінің тарихи кеңістігі.

Otrar — Сырдария бойындағы көне қала.

Mogolistan — Жетісу мен Шығыс Түркістан тарихымен сабақтас кеңістік.

Олардың барлығы бір кітаптың ішінде тоғысады.

Осы тұрғыдан алғанда Петис де ла Круаның еңбегін қазақ тарихының тікелей дерегі деп емес, Қазақ даласы кіретін Орталық Азия тарихи кеңістігін Батыс Еуропаның XVIII ғасырдың басында қалай қабылдағанын көрсететін маңызды деректанулық ескерткіш ретінде бағалаған жөн.

1710 жылдан бері үш ғасырдан астам уақыт өтті.

Париждің ескі баспаханасында басылған кітаптың беттері сарғайды. Бірақ оның ішіндегі атаулардың тарихи мәні жоғалған жоқ.

Қыпшақ.

Түркістан.

Моғолстан.

Отырар.

Хорезм.

Самарқанд.

Бір кезде бұл атаулар Ұлы даладағы нақты адамдардың, қалалардың, мемлекеттердің және көш жолдарының өмірімен байланысты болды.

Ал XVIII ғасырдың басында олар Париждегі кітап бетіне түсті.

Бұл — тарихтың таңғажайып жолы.

Даладағы оқиға алдымен ауызша әңгімеге айналды. Кейін шығыстық шежірелерге енді. Одан соң еуропалық саяхатшылардың жазбаларына түсті. Ақырында француз тілінде басылып, Еуропаның оқырманына жетті.

Сөйтіп, Ұлы Даланың тарихы Парижге дейін жетті.

Ал бүгін, үш ғасырдан кейін, біз сол Парижде басылған кітапты қайта ашып, оның ішінен өз тарихымыздың іздерін іздеп отырмыз.

Мүмкін, тарихи деректің ең үлкен құндылығы да осында шығар.

Өткен дәуірдің үні жоғалмайды. Оны тыңдайтын зерттеуші табылса, ғасырлар арасындағы үнсіздік қайтадан сөйлей бастайды.

Дереккөз туралы ескерту: Бұл очеркте негіз ретінде 1710 жылғы түпнұсқа басылымның цифрланған нұсқасы, Францияның Ұлттық кітапханасының библиографиялық жазбасы және кітаптың толық мәтініне негізделген Google Books нұсқасы пайдаланылды. Түпнұсқа кітаптың атауы мен библиографиялық сипаттамасы оның Шыңғыс хан тарихымен бірге моңғолдар мен татарлардың әдет-ғұрпы, заңдары және Моғолстан, Түркістан, Қыпшақ, Югурестан географиясын қамтығанын растайды.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz