Қазақтар туралы:

«Қазақ кедейленіп, мал-мүлкінен айырылып қалса, руына жүгінеді. Ру ақсақалдары кеңес құрып, оған қайтадан аяққа тұруы үшін мал бөліп береді. Өйткені бір қазақтың қайыршы болуы – бүкіл рудың абыройына сын. Сондықтан далада шектен шыққан кедейлік сирек кездеседі».

Автор: Н.И. Гродеков (1889)

«Қазақ кейде күнұзақ далаға қарап жатып, ең жалқау жан сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ оған мақсат беріңізші – жауды қуып жету немесе жоғалған табынды табу керек болса, бір апта бойы талмайтын қайрат иесіне айналады».

Автор: А.И. Левшин (1832)

«Қазақтар кейде сағаттап сөйлесіп отырып, негізгі мәселеге бірден көшпейді. Әуелі мал-жанды, ауа райын, жеті атасына дейінгі туыстардың амандығын сұрасады. Іске бірден көшу – әдепсіздік пен асығыстықтың белгісі саналады».

Автор: А.И. Левшин (1832)

«Қазақ арасында достық кейде туыстықтан да жоғары тұрады. Бір-біріне сый беріп, адалдыққа серттескен адамдар сүйек тамыр атанады. Олар қажет болса туған-туысына қарсы болса да досын қорғайды. Ал досты сатуды кешіру мүмкін емес».

Автор: И.Ф. Бларамберг

«Далада жетімдер үйі жоқ. Жетім баланы міндетті түрде ағасы немесе әкесінің туыстары қамқорлығына алады. Жесір әйел де қорғансыз қалмайды. Ру бірлігі мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандырудан да күшті».

Автор: Н.И. Гродеков (1889)

«Қазақтар өлген адам туралы “қайтыс болды” демей, “қайтты” дейді. Яғни келген жеріне қайта оралды деген мағына береді. Бұл сөзде жоғалудың қасіреті емес, бастауға қайту түсінігі жатыр».

Автор: Шоқан Уәлиханов (1860-жылдар)

«Туыс пен дос қалжыңдасуға құқылы. Кейде ол ащы болса да, оған өкпелеуге болмайды. Қалжың адамды өзін-өзі келемеждеуге, сынға төзімді болуға тәрбиелейді».

Автор: В.В. Радлов (1893)

«Қазақтар өзге дін мен өзге салтқа төзімді келеді. Орыс, татар немесе еврей дала қонақжайлығының заңын сақтаса, еш қауіпсіз өмір сүре алады. Діни фанатизм қазаққа жат».

Автор: Г.Н. Потанин (1883)

«Әрбір қыраттың, әр төбенің өз атауы мен аңызы бар. Қазақ үшін дала – тарихтың ашық кітабы. Бір жерде батыр шайқасқан, бір жерде хан отырған, енді бір жерде Баян сұлу дүние салған. География мен тарих ажырамай қатар жүреді».

Автор: Г.Н. Потанин (1883)

«Қыздың ары мен намысы үшін ру қажет болса соғыс ашуға да дайын. Егер қызды зорлықпен алып қашса немесе қорлық көрсетсе, бүкіл ру ара түседі. Ал қыз өз еркімен сүйгенімен қашса, мәселе келіссөз арқылы шешіледі».

Автор: Н.И. Гродеков (1889)

«Қазақ даласында крепостнойлық құқық болған жоқ. Ең кедей малшының өзі өзін еркін адам санайды. Егер жасы мен ақылы құрметке лайық болса, ханның жанында тең отырып сөйлесе алады».

Автор: А.И. Левшин (1832)

«Дала түндерінің ерекше айбыны бар. Ауа сондай мөлдір, жұлдыздар төбеңе ілініп тұрған шамдай көрінеді. Қазақ от басында жатып алып, олардың қозғалысын сағат тілінен жақсырақ біледі».

Автор: Т.У. Аткинсон (1858)

«Ақсақалдың ақ сақалы – биліктің белгісі. Ру кеңесінде шешуші сөз байдың емес, қарияның сөзі болады. Тіпті ол кедей болса да, жастар оның сөзін бөлмейді».

Автор: Н.А. Северцов (1873)

«Ыстық пен суықтың, боран мен қуаңшылықтың арасында өмір сүру олардың тәнін де, рухын да шыңдаған. Олар ауа райына шағымданбайды, бәрін Құдайдың жазуы деп қабылдайды».

Автор: И.Г. Андреев (1790-жылдар)

«Ауылда бала – баршаға ортақ. Қай үйге кірсе де, оны тамақтандырып, еркелетеді. Сондықтан далада жетімдік деген ұғымның өзі әлсіз».

Автор: И. Ибрагимов (1872)

«Қазақтар оқыс мінезді, қызуқанды келеді. Ұрыс бір сәтте тұтанып, қаруға дейін жетуі мүмкін. Бірақ арада көп өтпей сол адамдар бір дастарқанда отырып, қымыз ішіп, өздерінің қызбалығына күліп отырады».

Автор: И.Ф. Бларамберг

«Боран соғып, сыртқа шығу мүмкін болмаған кезде қазақ бірнеше күн бойы қозғалмай отырып, ән айтып немесе ертегі айтып уақыт өткізеді. Оның сабыры даланың өзіндей шексіз».

Автор: Бронислав Залесский (1865)

«Қазақ үшін үйлену – екі адамның ғана емес, екі рудың одағы. Әйел күйеуінің үйіне күң болып бармайды. Ол жасауымен келеді және төркінінің қолдауына сүйеніп, өз пікірін айтуға құқылы».

Автор: Н.И. Гродеков (1889)

«Қазақ балаларына білім беріңіздер, сонда бұл халықтың қаншалықты дарынды екенін көресіздер. Олар білімді губкадай сіңіреді және ақиқатты іздеуге құштар».

Автор: А.Е. Алекторов (1900-жылдар)

«Қазақтың еркіндік рухын жою мүмкін емес. Олар ханға әділ болған кезде ғана бағынады. Егер әділетсіздік көрсе, басқа жаққа көшіп кетеді».

Автор: Джон Вуд (1840-жылдар)

«Кедей адам жыртық үйде отырса да шайын ішіп: “Қанағат” дейді. Азға разы болып, барға шүкір ету – олардың жан тыныштығының негізі».

Автор: Адольф Янушкевич (1846)

«Ақын – даланың әрі журналисі, әрі соты. Егер бай кедейді ренжітсе, ақын оған арнап өткір өлең шығарады. Көп ұзамай сол өлеңді бүкіл дала айтып жүреді. Ақынның сөзі кейде айыппұлдан да ауыр».

Автор: В.В. Радлов (1870)

«Хан сайлағанда оны ақ киіздің үстіне отырғызып, үш рет көтерген. Кейін сол киізді бөліктерге бөліп, халыққа таратқан. Бұл ханның халық алдындағы жауапкершілігін білдіретін рәсім болған».

Автор: А.И. Левшин (1832)

«Жазда дала қурап, тек жантақ қалады. Түйе оның тікеніне қарамай сүйсініп жейді. Қазақтар: “Түйеге жантақ тәтті, жігітке туған жер тәтті” дейді».

Автор: С.Б. Броневский (1830)

«Қартайған шағында туған кенже ұл ерекше ерке өседі. Оны “ерке” деп аялап, көп нәрсені кешіреді. Кейде дәл осындай ерке балалардан батыл батырлар шығады».

Автор: И.Ф. Бларамберг

«Жорық кезінде қазақтар ер-тоқымды жастық қылып басына қояды. Оның ағаш қаңқасы арқылы жер дірілін сезіп, жақындап келе жатқан атты әскерді ертерек аңғара алады. Ер-тоқым әрі жастық, әрі күзетші іспетті».

Автор: В.И. Даль

Жазба Нұржан Тойшының әлеуметтік желідегі парақшасынан алынды.

Abai.kz