Экономикалық теңсіздік туралы сөз қозғалғанда, әдетте мемлекеттер арасындағы немесе ел ішіндегі байлар мен кедейлер арасындағы алшақтық айтылады.

Алайда соңғы жылдары өңіраралық теңсіздік — елорда мен аймақтар, өнеркәсіптік орталықтар мен провинциялар арасындағы диспропорция жаһандық деңгейдегі ең қауіпті саяси әрі экономикалық факторға айналды.

АҚШ-та Дональд Трамптың билікке келуі («Дөп басу белдеуі» сияқты өнеркәсіптік аймақтардың наразылығы), Италиядағы Солтүстік пен Оңтүстіктің текетіресі немесе Ұлыбританиядағы Лондон мен өзге өңірлер арасындағы ірге ажырау — бұған нақты дәлел бола алады. Алайда, бұл дертпен күресте Оңтүстік Кореяның жіберген қателіктері мен сабақтары Қазақстан үшін айрықша өзекті.

ОҢТҮСТІК КОРЕЯ ТӘЖІРИБЕСІ: ШАШЫРАНДЫ ИНВЕСТИЦИЯНЫҢ СОҚЫР ТҰЗАҒЫ

Оңтүстік Кореяда Сеуіл мен оның айналасындағы астаналық аймақ ел ЖҰӨ-нің 50%-дан астам үлесін шоғырландырып отыр (1990 жылдары 48% болған). 2000 жылы аймақтардың орташа табысы елорда деңгейінің 90%-ын құраса, 2022 жылға қарай бұл көрсеткіш 83%-ға дейін құлдыраған.

Мұның салдарынан халық Сеуілге жаппай көшіп, елордада пәтер бағасының шарықтауына, көлік кептелісіне және туу көрсеткішінің тарихи төмендеуіне алып келді.

Сеуіл билігі аймақтарды қолдау үшін амалы жоқтықтан  қыруар қаржы бөлді. Алайда, оны жүзеге асыру барысында ең басты қателік жасалды: саяси ұпай жинау үшін инвестициялар экономикалық әлеуеті төмен шағын қалалар мен ауылдарға шашыратылып үлестірілді.

2011-2021 жылдар аралығында шағын қалаларға жан басына шаққандағы шығыстар ірі қалаларға қарағанда 11,8 есе, ал орташа қалаларға шаққанда 3,8 есе жоғары болды.

Экономикалық тұрғыдан бұл қаржы тиімсіз болып шықты: ол уақытша серпін бергенімен, халықтың елордаға ағылуын тоқтата алмады және ұзақ мерзімді өсім әкелмеді.

Корея сарапшыларының басты тұжырымы: Аймақтық теңсіздікті жеңу үшін бюджет қаржысын барлық ауылдарға тең бөле бермей, елордалық емес ірі өңірлік орталықтарды (магнитор-қалаларды) дамыту керек. Себебі тек ірі өңірлік хабтар ғана Сеуілмен бәсекелесе алатын жұмыс орындарын, жоғары табыс пен қолайлы инфрақұрылымды ұсына алады.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АХУАЛ: АСТАНА, АЛМАТЫ, ШЫМКЕНТ ЖӘНЕ «ҰМЫТ ҚАЛҒАН» АЙМАҚТАР

Оңтүстік Кореяның бұл моделі Қазақстанның бүгінгі реалдығын айнытпай сипаттайды.

Агломерациялық диспропорция: Қазақстанда да негізгі капитал, инвестициялар мен білікті кадрлар үш агломерацияға — Астана, Алматы және Шымкент қалаларына шоғырланған. Өңірлердегі (әсіресе моноқалалар мен ауылдық аймақтардағы) инфрақұрылымның тозуы, энергетикалық дағдарыстар мен жұмыссыздық жастардың ірі қалаларға жаппай ішкі миграциясын тудыруда.

Қаржыны тиімсіз шашырату: Қазақстан Үкіметі де «Ауыл — ел бесігі» және түрлі өңірлік бағдарламалар аясында инфрақұрылымға миллиардтаған теңге бөліп келеді. Алайда, қаржыландыру жиі экономикалық әлеуеті мен логистикалық келешегі жоқ, халқы жыл санап азайып жатқан елді мекендерге бюджетті субсидиялау түрінде кетеді. Бұл саяси тұрғыдан дұрыс көрінгенімен, макроэкономикалық қайтарымы өте төмен.

Магнит-қалалардың (Өңірлік хабтардың) жетіспеушілігі: Қазақстанда Астана мен Алматының «көлік және әлеуметтік салмағын» жеңілдететін балама ірі өңірлік орталықтар желісі толық қалыптаспаған.

ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРЛІК САЯСАТТЫ ҚАЛАЙ ӨЗГЕРТУІ ТИІС?

Оңтүстік Корея тәжірибесінен сабақ ала отырып, Қазақстан билігі өңірлік экономикалық саясатты мынадай негізгі үш бағыт бойынша қайта қарауы қажет:

«Нысаналы теңсіздік» концепциясы: Бюджет қаржысын барлық елді мекенге «шашып» таратуды тоқтатып, экономикалық әлеуеті бар екінші деңгейдегі ірі өңірлік орталықтарды — Ақтөбе, Қарағанды, Семей, Өскемен, Орал, Петропавл сияқты қалаларды қуатты өнеркәсіптік, білім беру және логистикалық хабтарға айналдыру керек.

Сеуілдің кейсі: Алматы мен Астананың инфрақұрылымдық шамадан тыс жүктелуін азайту: Егер Ақтөбе батыс өңірінің, Қарағанды орталықтың, ал Семей мен Өскемен шығыстың тартылыс орталығына айналса, бұл Астана мен Алматыдағы баспана қымбатшылығын, кептелістерді және әлеуметтік инфрақұрылымға (мектеп, аурухана) түсетін жүктемені табиғи түрде азайтады.

Саяси популизмнен Экономикалық тиімділікке өтпеу: Өңірлерге бөлінетін инвестиция саяси одақтастарды қолдау немесе уақытша дауыс жинау құралы болмауы тиіс. Құйылған әрбір теңге ұзақ мерзімді жұмыс орындарын құруға және өнімділікті арттыруға бағытталуы қажет. Өңірлік орталықтардағы өнімділіктің 1%-ға өсуі жалпы ел экономикасының жеделдеуіне тікелей ықпал етеді.

Abai.kz