Сейсенбі, 17 Қараша 2026
Жаһан жаңғырығы 169 0 пікір 17 Қараша, 2026 сағат 14:05

Үндістан мен Пәкістан: Шешілмеген дау...

Сурет: ЖИ арқылы жасалды.

Әлем картасында шекаралас жатқан, тарихы мен тағдыры тығыз байланысқан, алайда жетпіс жылдан астам уақыт бойы өзара келісімге келе алмай отырған екі мемлекет бар. Олар – Үндістан мен Пәкістан. Екеуі де ядролық қаруға ие, екеуінің де қуатты әскері мен экономикалық әлеуеті бар. Дегенмен, осы екі елдің арасындағы шешілмеген Кашмир проблемасы Оңтүстік Азияның ғана демейік, бүкіл әлемнің қауіпсіздігіне қатер төндіріп келеді. Неліктен бір кездері бір мемлекеттің құрамында болған халықтар бітіспес қарсыласқа айналды?

Бір мемлекеттің екіге бөлінген тағдыры

Үндістан мен Пәкістан арасындағы текетірестің тамыры 1947 жылға барып тіреледі. Сол жылы Ұлыбританияның отарлық билігінен азат болған Үндістан түбегі діни негізде екі мемлекетке бөлінді. Халқының көп бөлігі индуизм дінін ұстанатын аймақтар Үндістан құрамында қалса, мұсылмандар басым өңірлер Пәкістан мемлекетін құрды.

Алайда, тәуелсіздік қуанышымен бірге адамзат тарихындағы ең ауыр босқыншылық оқиғалар басталды. Миллиондаған адам атақонысын тастап, жаңа шекараның арғы бетіне көшуге мәжбүр болды. Діни қақтығыстардан жүздеген мың адам қаза тапты.

Ең күрделі жағдай Кашмир аймағында туындады. Халқының көп бөлігі мұсылман болғанымен, князьдіктің билеушісі Үндістанға қосылуды таңдады. Пәкістан бұл шешіммен келіспеді. Нәтижесінде 1947 жылы екі мемлекет арасында алғашқы соғыс басталды.

Содан бері Кашмир Оңтүстік Азиядағы ең қауіпті саяси түйіндердің біріне айналды. Кашмир – бітпейтін даудың өзегі.

Кашмир – Гималай тауларының қойнауында орналасқан, стратегиялық маңызы зор өлке. Оның көптеген өзендері миллиондаған адамның тіршілігіне қажетті су қорын қалыптастырады. Сондықтан бұл аймақтың маңызы тек тарихи немесе діни жағдайлармен шектелмейді.

Үндістан Кашмирдің өз бақылауындағы аумағын мемлекетінің ажырамас жері деп есептейді. Ал Пәкістан аймақ халқының саяси болашағы олардың еркін білдіруі арқылы анықталуы тиіс деген ұстанымды қорғайды.

Жағдайдың тағы бір күрделі жағы – Кашмир тұрғындарының саяси ұстанымдары әртүрлі. Біреулер Үндістан құрамында қалуды қолдаса, енді біреулер Пәкістанмен бірігуді немесе тәуелсіздік алуды қалайды.

Бүгінде аймақтың әртүрлі бөліктерін Үндістан, Пәкістан және Қытай бақылап отыр. Демек, Кашмир үш ядролық державаның стратегиялық мүдделері тоғысқан күрделі геосаяси кеңістікке айналған.

Үндістан мен Пәкістан тәуелсіздік алғаннан бері көп рет қарулы қақтығысқа түсті.

1947–1948 жылдардағы алғашқы соғыстан кейін 1965 жылы Кашмир үшін тағы соғысты. Ал 1971 жылғы соғыс Пәкістанның шығыс бөлігінің жекеленіп, тәуелсіз Бангладеш мемлекетінің құрылуымен аяқталды.

1999 жылы Каргил аймағында тағы да қарулы қақтығыс болды. Осы жолғы жағдайдың қауіптілігі ерекше еді. Өйткені екі мемлекет те бір жылда бұрын ядролық сынақтар өткізіп, өздерінің ядролық мүмкіндіктерін ашық көрсеткен болатын.

2025 жылдың көктемінде Кашмирдегі Пахалгам маңында жасалған шабуылдан кейін жағдай қайта шиеленісті. Екі тарап өзара әскери соққылар жасады. Халықаралық дипломатиялық күш-жігер нәтижесінде мамыр айында атысты тоқтату туралы уағдаластыққа қол жеткізілді.

Бұл оқиға екі ядролық держава арасындағы бейбітшіліктің қаншалықты нәзік екенін көрсетті.

Үндістан 1974 жылы алғашқы ядролық сынағын өткізді. Ал 1998 жылы жаңа сынақтар жасады. Көп ұзамай Пәкістан да ядролық сынақтар жүргізді.

Бір қарағанда, ядролық қару үлкен соғыстың алдын алатын тежеу құралы сияқты көрінеді. Өйткені қарсылас тараптардың әрқайсысы соғыстың орны толмас зардаптарын түсінеді.

Алайда мұндай тепе-теңдіктің қауіпті жағы да бар. Шекарадағы кездейсоқ қақтығыс, барлау мәліметтерін қате бағалау немесе саяси басшылардың асығыс шешімі бақылаудан шығып кететін дағдарысқа әкелуі ықтимал.

Ядролық соғыста жеңімпаз болмайды. Мұндай қақтығыс екі елге ғана емес, бүкіл адамзатқа орасан зардап әкелуі мүмкін.

Үндістан мен Пәкістан арасындағы қайшылыққа әлемдік державалардың геосаяси мүдделері де әсер етеді.

Үндістан соңғы онжылдықтарда АҚШ-пен стратегиялық ынтымақтастығын күшейтіп келеді. Вашингтон Нью-Делиді Үнді-Тынық мұхиты аймағындағы маңызды серіктесі ретінде қарастырады.

Ал Пәкістанның ең жақын стратегиялық серіктестерінің бірі – Қытай. Бейжің Пәкістанға инфрақұрылымдық инвестициялар салып, әскери-техникалық байланыстарын дамытып отыр.

Осылайша Оңтүстік Азиядағы қауіпсіздік жағдайы халықаралық державалар арасындағы бәсекелестікпен де астасып жатыр.

Үндістан мен Пәкістан арасындағы текетірестің ең ауыр салмағын қарапайым халық көтеріп келеді. Шекара маңындағы тұрғындар әскери шиеленістерден зардап шегеді. Сауда байланыстарының шектелуі экономикалық дамуға кедергі келтіреді.

Екі мемлекеттің қорғанысқа жұмсайтын орасан қаражатының бір жартысы білім, денсаулық сақтау және инфрақұрылымды дамытуға бағытталса, миллиондаған адамның тұрмысы жақсара түсер еді.

Кашмир жағдайын бір күнде шешу мүмкін деп ойламау керек. Дегенмен екі мемлекет тұрақты дипломатиялық диалогты қалпына келтіріп, шекарадағы шиеленісті төмендетуге және өзара сенімді нығайтуға ұмтылуы қажет.

Ең бастысы, Кашмир тұрғындарының құқықтары мен қауіпсіздігі кез келген келіссөздің маңызды бөлігіне айналуға тиіс.

Үндістан мен Пәкістан арасындағы дау – өткен ғасырдан қалған, бірақ XXI ғасырда да шешімін таппаған тарихи қайшылық. Екі елдің ядролық қаруға ие болуы осы жағдайды бұрынғыдан да қауіпті етіп отыр. 

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz

0 пікір