ءۇندىستان مەن پاكىستان: شەشىلمەگەن داۋ...
الەم كارتاسىندا شەكارالاس جاتقان، تاريحى مەن تاعدىرى تىعىز بايلانىسقان، الايدا جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى ءوزارا كەلىسىمگە كەلە الماي وتىرعان ەكى مەملەكەت بار. ولار – ءۇندىستان مەن پاكىستان. ەكەۋى دە يادرولىق قارۋعا يە، ەكەۋىنىڭ دە قۋاتتى اسكەرى مەن ەكونوميكالىق الەۋەتى بار. دەگەنمەن، وسى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەشىلمەگەن كاشمير پروبلەماسى وڭتۇستىك ازيانىڭ عانا دەمەيىك, بۇكىل الەمنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرىپ كەلەدى. نەلىكتەن ءبىر كەزدەرى ءبىر مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولعان حالىقتار بىتىسپەس قارسىلاسقا اينالدى؟
ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكىگە بولىنگەن تاعدىرى
ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ تامىرى 1947 جىلعا بارىپ تىرەلەدى. سول جىلى ۇلىبريتانيانىڭ وتارلىق بيلىگىنەن ازات بولعان ءۇندىستان تۇبەگى ءدىني نەگىزدە ەكى مەملەكەتكە ءبولىندى. حالقىنىڭ كوپ بولىگى يندۋيزم ءدىنىن ۇستاناتىن ايماقتار ءۇندىستان قۇرامىندا قالسا، مۇسىلماندار باسىم وڭىرلەر پاكىستان مەملەكەتىن قۇردى.
الايدا، تاۋەلسىزدىك قۋانىشىمەن بىرگە ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋىر بوسقىنشىلىق وقيعالار باستالدى. ميلليونداعان ادام اتاقونىسىن تاستاپ، جاڭا شەكارانىڭ ارعى بەتىنە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ءدىني قاقتىعىستاردان جۇزدەگەن مىڭ ادام قازا تاپتى.
ەڭ كۇردەلى جاعداي كاشمير ايماعىندا تۋىندادى. حالقىنىڭ كوپ بولىگى مۇسىلمان بولعانىمەن، كنيازدىكتىڭ بيلەۋشىسى ۇندىستانعا قوسىلۋدى تاڭدادى. پاكىستان بۇل شەشىممەن كەلىسپەدى. ناتيجەسىندە 1947 جىلى ەكى مەملەكەت اراسىندا العاشقى سوعىس باستالدى.
سودان بەرى كاشمير وڭتۇستىك ازياداعى ەڭ قاۋىپتى ساياسي تۇيىندەردىڭ بىرىنە اينالدى. كاشمير – بىتپەيتىن داۋدىڭ وزەگى.
كاشمير – گيمالاي تاۋلارىنىڭ قويناۋىندا ورنالاسقان، ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ولكە. ونىڭ كوپتەگەن وزەندەرى ميلليونداعان ادامنىڭ تىرشىلىگىنە قاجەتتى سۋ قورىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان بۇل ايماقتىڭ ماڭىزى تەك تاريحي نەمەسە ءدىني جاعدايلارمەن شەكتەلمەيدى.
ءۇندىستان كاشميردىڭ ءوز باقىلاۋىنداعى اۋماعىن مەملەكەتىنىڭ اجىراماس جەرى دەپ ەسەپتەيدى. ال پاكىستان ايماق حالقىنىڭ ساياسي بولاشاعى ولاردىڭ ەركىن ءبىلدىرۋى ارقىلى انىقتالۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى قورعايدى.
جاعدايدىڭ تاعى ءبىر كۇردەلى جاعى – كاشمير تۇرعىندارىنىڭ ساياسي ۇستانىمدارى ءارتۇرلى. بىرەۋلەر ءۇندىستان قۇرامىندا قالۋدى قولداسا، ەندى بىرەۋلەر پاكىستانمەن بىرىگۋدى نەمەسە تاۋەلسىزدىك الۋدى قالايدى.
بۇگىندە ايماقتىڭ ءارتۇرلى بولىكتەرىن ءۇندىستان، پاكىستان جانە قىتاي باقىلاپ وتىر. دەمەك، كاشمير ءۇش يادرولىق دەرجاۆانىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرى توعىسقان كۇردەلى گەوساياسي كەڭىستىككە اينالعان.
ءۇندىستان مەن پاكىستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى كوپ رەت قارۋلى قاقتىعىسقا ءتۇستى.
1947–1948 جىلدارداعى العاشقى سوعىستان كەيىن 1965 جىلى كاشمير ءۇشىن تاعى سوعىستى. ال 1971 جىلعى سوعىس پاكىستاننىڭ شىعىس بولىگىنىڭ جەكەلەنىپ، تاۋەلسىز بانگلادەش مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىمەن اياقتالدى.
1999 جىلى كارگيل ايماعىندا تاعى دا قارۋلى قاقتىعىس بولدى. وسى جولعى جاعدايدىڭ قاۋىپتىلىگى ەرەكشە ەدى. ويتكەنى ەكى مەملەكەت تە ءبىر جىلدا بۇرىن يادرولىق سىناقتار وتكىزىپ، وزدەرىنىڭ يادرولىق مۇمكىندىكتەرىن اشىق كورسەتكەن بولاتىن.
2025 جىلدىڭ كوكتەمىندە كاشميردەگى پاحالگام ماڭىندا جاسالعان شابۋىلدان كەيىن جاعداي قايتا شيەلەنىستى. ەكى تاراپ ءوزارا اسكەري سوققىلار جاسادى. حالىقارالىق ديپلوماتيالىق كۇش-جىگەر ناتيجەسىندە مامىر ايىندا اتىستى توقتاتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.
بۇل وقيعا ەكى يادرولىق دەرجاۆا اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتىڭ قانشالىقتى نازىك ەكەنىن كورسەتتى.
ءۇندىستان 1974 جىلى العاشقى يادرولىق سىناعىن وتكىزدى. ال 1998 جىلى جاڭا سىناقتار جاسادى. كوپ ۇزاماي پاكىستان دا يادرولىق سىناقتار جۇرگىزدى.
ءبىر قاراعاندا، يادرولىق قارۋ ۇلكەن سوعىستىڭ الدىن الاتىن تەجەۋ قۇرالى سياقتى كورىنەدى. ويتكەنى قارسىلاس تاراپتاردىڭ ارقايسىسى سوعىستىڭ ورنى تولماس زارداپتارىن تۇسىنەدى.
الايدا مۇنداي تەپە-تەڭدىكتىڭ قاۋىپتى جاعى دا بار. شەكاراداعى كەزدەيسوق قاقتىعىس، بارلاۋ مالىمەتتەرىن قاتە باعالاۋ نەمەسە ساياسي باسشىلاردىڭ اسىعىس شەشىمى باقىلاۋدان شىعىپ كەتەتىن داعدارىسقا اكەلۋى ىقتيمال.
يادرولىق سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى. مۇنداي قاقتىعىس ەكى ەلگە عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتقا وراسان زارداپ اكەلۋى مۇمكىن.
ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى قايشىلىققا الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ گەوساياسي مۇددەلەرى دە اسەر ەتەدى.
ءۇندىستان سوڭعى ونجىلدىقتاردا اقش-پەن ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتىپ كەلەدى. ۆاشينگتون نيۋ-دەليدى ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ماڭىزدى سەرىكتەسى رەتىندە قاراستىرادى.
ال پاكىستاننىڭ ەڭ جاقىن ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى – قىتاي. بەيجىڭ پاكىستانعا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار سالىپ، اسكەري-تەحنيكالىق بايلانىستارىن دامىتىپ وتىر.
وسىلايشا وڭتۇستىك ازياداعى قاۋىپسىزدىك جاعدايى حالىقارالىق دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەلەستىكپەن دە استاسىپ جاتىر.
ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ ەڭ اۋىر سالماعىن قاراپايىم حالىق كوتەرىپ كەلەدى. شەكارا ماڭىنداعى تۇرعىندار اسكەري شيەلەنىستەردەن زارداپ شەگەدى. ساۋدا بايلانىستارىنىڭ شەكتەلۋى ەكونوميكالىق دامۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.
ەكى مەملەكەتتىڭ قورعانىسقا جۇمسايتىن وراسان قاراجاتىنىڭ ءبىر جارتىسى ءبىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالسا، ميلليونداعان ادامنىڭ تۇرمىسى جاقسارا تۇسەر ەدى.
كاشمير جاعدايىن ءبىر كۇندە شەشۋ مۇمكىن دەپ ويلاماۋ كەرەك. دەگەنمەن ەكى مەملەكەت تۇراقتى ديپلوماتيالىق ديالوگتى قالپىنا كەلتىرىپ، شەكاراداعى شيەلەنىستى تومەندەتۋگە جانە ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا ۇمتىلۋى قاجەت.
ەڭ باستىسى، كاشمير تۇرعىندارىنىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگى كەز كەلگەن كەلىسسوزدىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالۋعا ءتيىس.
ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى داۋ – وتكەن عاسىردان قالعان، بىراق XXI عاسىردا دا شەشىمىن تاپپاعان تاريحي قايشىلىق. ەكى ەلدىڭ يادرولىق قارۋعا يە بولۋى وسى جاعدايدى بۇرىنعىدان دا قاۋىپتى ەتىپ وتىر.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
Abai.kz