Särsenbi, 19 Aqpan 2020
Jañalıqtar 1338 0 pikir 30 Mamır, 2012 sağat 06:26

Qajığwmar Şabdanwlı. Qılmıs (jalğası)

VI
On bir tarmaqtı bitim jergilikti halıqtıñ buırqana tasığan töñkeristik qimıldarın basıp, tınıştandıra twrudı ğana maqsat etken gomindañnıñ «şınayı demokratiya» atındağı şırğası edi. Osımen alday twrıp, bassalıp töñkeristik qolqasın suırıp almaq - wyısqan küşin ıdıratıp, üş aymaq ükimetin audarmaq bolatın. Janımhandı iske salıp, Ospandı azdırumen bastadı bwl josparın, 1947-şi jıldıñ 25-şi fevralında Ürimjide sarı ayaq armiyasın halıqşa kiindirip, ükimet qwramındağı üş aymaq ökilderine qastandıq jasau, qandı oqiğa tudıru arqılı sol aram piğıldarın ayqın körsetti.
Mwnday audarıspaq oyınında Ahımetjan Qasımi basşılığındağı töñkeristik küş te qoldarın jau qolqasına solay sozbasın ba? Tınıştıq bitim şırğasın şındap, zañdı türde paydalanuğa kiristi, «halıqtıñ ereuil jasau, wyımdasu, dauıs beru, eñ soñında jergilikti öz avtonomiyalı ükimetin özderi saylap alu qwqıqtarı bar» dep jılmañdatıp twrğanda jwlıp alu kerek qoy. «Uaqıtşa birikken ükimet» qwrılğan osı on aydıñ işinde-aq gomindañnıñ qwyrığın bülkildetip jiberdi, onıñ qandı şeñgelinde twrğan jeti aymaqtıñ bärinde de töñkerisşil jastar wyımı qwrıldı. Tipti, Ürimji aymağınıñ birneşe audanı men Qaşqar aymağındağı halıq küşey tartısıp, ükimet basına öz adamdarın saylap aldı.
Söytip, qolqa suırmaqşınıñ öz qolqası suırılıp bara jatqanı bayqaldı. Jyañ Jieşi osı şaqta Jañ Jıjüñğa  wzın moynın soza üñireyipti:

VI
On bir tarmaqtı bitim jergilikti halıqtıñ buırqana tasığan töñkeristik qimıldarın basıp, tınıştandıra twrudı ğana maqsat etken gomindañnıñ «şınayı demokratiya» atındağı şırğası edi. Osımen alday twrıp, bassalıp töñkeristik qolqasın suırıp almaq - wyısqan küşin ıdıratıp, üş aymaq ükimetin audarmaq bolatın. Janımhandı iske salıp, Ospandı azdırumen bastadı bwl josparın, 1947-şi jıldıñ 25-şi fevralında Ürimjide sarı ayaq armiyasın halıqşa kiindirip, ükimet qwramındağı üş aymaq ökilderine qastandıq jasau, qandı oqiğa tudıru arqılı sol aram piğıldarın ayqın körsetti.
Mwnday audarıspaq oyınında Ahımetjan Qasımi basşılığındağı töñkeristik küş te qoldarın jau qolqasına solay sozbasın ba? Tınıştıq bitim şırğasın şındap, zañdı türde paydalanuğa kiristi, «halıqtıñ ereuil jasau, wyımdasu, dauıs beru, eñ soñında jergilikti öz avtonomiyalı ükimetin özderi saylap alu qwqıqtarı bar» dep jılmañdatıp twrğanda jwlıp alu kerek qoy. «Uaqıtşa birikken ükimet» qwrılğan osı on aydıñ işinde-aq gomindañnıñ qwyrığın bülkildetip jiberdi, onıñ qandı şeñgelinde twrğan jeti aymaqtıñ bärinde de töñkerisşil jastar wyımı qwrıldı. Tipti, Ürimji aymağınıñ birneşe audanı men Qaşqar aymağındağı halıq küşey tartısıp, ükimet basına öz adamdarın saylap aldı.
Söytip, qolqa suırmaqşınıñ öz qolqası suırılıp bara jatqanı bayqaldı. Jyañ Jieşi osı şaqta Jañ Jıjüñğa  wzın moynın soza üñireyipti:
- Mwnday bitimdi tez bwzbasaq, özimiz bitip ketemiz, dereu bwz!
- Özim qol qoyğan bitimdi özim qay betimmen bwza alamın? - dep qipıjıqtaptı batıs-soltüstik äkimşilik mekemesiniñ bastığı, bitim şarttarın tolıq atqarmay, jergilikti halıqtan özi de közge türtilip barğan edi, - men Şınjañ birikken ükimetiniñ törağalığınan bas tartayın, bitim bwzudıñ ebin öziñiz tabıñız!
Jwñgo gonçandañımen jasasqan bitimderdi talay bwzıp täjiribelengen äkki Jyañ Jieşi, Jañ Jıjwñnıñ Şinjañdağı birikken ükimet törağalığınan bas tartqanın dereu bekitip, ornına öziniñ wyğırdan tapqan eñ adal pendesi Mäsğwttı qonjita qoydı. Mäsğwt Nanjiñnen sol qojasınıñ bwyrığımen kelip bwl kezde Ürimjidegi birikken ükimettiñ bas baqılauşısı bolıp twrğan, Marksizmniñ jauı, «fantwrkizmniñ» tuı. İs  jüzinde gomindañnıñ nağız qwlı bolatın.
Özi gomindañnıñ «Şınjañğa avtonomiya berdiñ» dep aytuına sıltau bolarlıq wyğır wltınan şıqqan, özi «gomindañnıñ eñ jamanı» ekeni belgili Mäsğwtqa qarsı halıq ereuili du köterildi. Bitim şartı boyınşa, jalpı halıqtıñ dauıs beruimen saylanatın ükimet bastığı, tım bolmağanda ölkelik keñes müşeleriniñ maqwldauınan da ötpey Jyañ Jieşiniñ qwyrığınan şığa kelip şulattı. «Şınayı demokratiyasın» şıñğırtıp jibergendey boldı söytip. Ürimjiden bastalğan halıq narazılığı jeti aymaqtıñ da bar audanına jauıp, nöserletip twrğan may ayınıñ soñğı bir küni Mäsğwt qızmet ötkizip ala qoydı. Birikken ükimettiñ birinşi orınbasarı Ahımetjan Qasımi bitim şartı bwzılğandığın jariyaladı. Ölkelik keñestegi jergilikti wlttıq müşeler taray jönelisti. Birsıpırası gomindañ bwzğınşılığınan titirene bezip, Qwljağa ötti.
Manas özeni qaytadan bekip, sayasi şekarağa aynalğanın äşkereley qaytqan Ahımetjan üş aymaq töñkeristik ükimetiniñ sayasi nısanasın da ilgeriley jariyaladı, «dwspanımızdıñ dwspanı - bizdiñ dosımız» dedi ol. Bükil Şınjañ halqına körsetilgen qısqa ğana bwl ayqın formula Jwñgo kommunistik partiyası men Sovet odağı, tipti dünie jüzilik bükil sotsiyalizm lageri bizdiñ arqa tiregimiz ekenin aşıq söyleytin etti.
Mäsğwtqa qarsı köşe ereuili men ügitti tağı da üdete tüstik. «Janımhan tobı» men «Mäsğwt - aysa grohın» äkesi Amerikan men şeşesi Gomindañnan tüp atası kapitalizm lagerine deyin indetip, twqım-twqiyanımen qosa soqqıladıq. Bwl kezde Baytik tauın jastanıp, Şonjıdağı Habatuanğa deyin kösilip jatqan «Ospan batırdıñ» atın sonda da atamay sındau wyğarılğan edi. Öz işimizdegi «jağdaylardıñ» köñiline onıñ köleñkesin tüsirmey, «Jaqa», «Jaqaş» degendey ğana sılap-sipap, järdemimen jaraqtana tüsuimiz kerek qoy...
Mekteptegi tartıs arqılı audan äkiminiñ aldınan «ıntımaqpen jaulasıp», mektep meñgeruşisiniñ suıq kübirin esti şıqsam da, nağız ıntımaqtıñ wytqısı men bolıp körindim, sol aytıstan tört-bes kün ötisimen-aq Särsen ünsiz tömendep, ekinşi klasqa bas mwğalimdikke auıstı. Ondağı Ömirbek törtinşi klas sabaqtarın Qaysenmen ünsiz ğana bölisip aldı. Qaysen oqu bölimi meñgeruşiligine tağayındalğan edi. Bwl almasular meniñ küşteuimmen bolğanın tüsingen Nabiolla da ünsiz jorğalap, aldıma tüskenin «Biğaş» atauınan men tüsindim. Mäken kök köz wzın moyının bwrañdatıp, küle söyleytin boldı da, mektep meñgeruşisi keñes swrağış boldı menen. Ärqaysısı bos uaqıtımdı tauıp, tentek oquşılardı meniñ talqıma sala berdi. «Bas baqılauşı» bolğanım ba, keñesşimin be, «oquşılardıñ sotı», «mwğalimderdiñ tärtip meñgeruşisi» bolğanım ba, bilmeymin. Äyteuir, özime belgisiz bir «şen» bitken siyaqtı. Bärine «Biğa» atandım.
Qattı narazılıqpen ötip kele jatqan oqu jılı asa tätti-tatulıqpen ayaqtadı. Toğız ay boyına şiırşıq atqızğan «tolğağınan» jaqsı nätije tuıldı. Aymaqtıq jäne audandıq oqu bölimderine qwralğan jıldıq emtihan komissiyası men oqıtqan sabaqtardıñ igeriluin joğarı bağaladı. Bwrın tım naşarlığımen atı şıqqan besinşi klastıñ ortaq nomeri seksen beske jetip, altınşı klasqa tügel köşkenin körgende erkin tınıs tapqanday boldım. Aqsaqtarımnıñ ayağı jazılıp, meni mwnan soñ qinamaytın därejege jetkeni ğoy, kelesi oqu jılında zaulay bermey me?...
Oquşılar jazdıq demalısqa bosasımen şınjañdıq şuıl tağı köterildi. Mäsğwttıñ ölke bastığı bolıp tağayındalğanına qarsı ereuil Ürimjige jaqın Twrpan, Toqswn, Pişan audandarında tipti jalpılasqanın gazetten oqıp jür edik. Tisin basıp otırğan Swñ Şilyan töñkeristik ükimet ökilderi Qwljağa qaytısımen sol üş audan halqın jappay qırğındauğa kirisipti. Bäytikke barıp jatıp alğan Ospanğa sol twstan qaru-jaraq keruenin josıltıp, «qırsañ menşe qır» degendey tapsırması da estildi, qıñır batırdıñ qır jelkesinen sılap Amerikan elşiliginiñ ökilderi jüripti; qırğındau jolın onıñ da körsetip jürgeni ğoy!...
Bwl şuıldarğa ayqay qosqan ügitke men de attandım. Şuıldıñ artı şwrqanğa aynalatını belgili. «Halıqtı jalpı, şwğıl attanısqa dayındau» tapsırması şıqtı...
Ügitşiler tobı işindegi eki taudı bir ay kezip qaytıp kelgenimde, Ürimji şığısındağı şuıldıñ tınğanı estildi. Talap orındalıp tınbaptı. Swñ Şilyan Amerikan qarularımen jarım ay qırğındap tındırıptı. Eki jüz şaqtı jauınger köterilisşiniñ qorğauımen Twrpan äkimi Äbdirahman Mwhiti ğana äreñ qwtılıp, Qwljağa ötipti.
Gomindañğa qarsı ügitte men jürgende, mağan qarsı «ügitke» Dosan äkim kiriskeni de estildi. Jazğıtwrımğı Särsenmen tartısta ıntımaq jönindegi äkimniñ sözi men meniñ jauabım «ıntımaqtaspay» qalğanı bar emes pe. Sondağı jeñiliste äkimniñ közinen jıltırağanı mağan iştey öşigudiñ wşqını eken. Jazdıq demalısqa bosasımen Arısbek pen Särsen sol wşqınğa maylı tamızdıq salğıştay jürip, kezektese ürlegen eken, lap ete tüsipti:
«Qwda, siz balañızğa meniñ mına pikirimdi mıqtap jetkiziñiz, - depti äkim Qiyalzattıñ äkesine, - Biğabil deytin bwzıqtan Qiyalzat aulaq jürsin. Meniñ janaşırlıq pikirim osı. Onı jaqtasa birge alastalıp ketui mümkin. Ol qazirgi jağdaydıñ bärine qarsı, halıq ıntımağına aşıqtan-aşıq qarsı şıqqan bwzıq... Tağı aytayın, osı sözim oğan jetkeni sezilse, Qiyalzattıñ özi tügil, sizdiñ mıñbektigiñizge de kesiri tietini sözsiz!»
Ügitten qaytıp kelisimmen Qiyalzat öziniñ osı qwpiya qısılısın aytıp, meniñ saqtanuımdı eskertip otırğanda, üyge Ömirbek kirip keldi. Qiyalzat bwl sırdı osı dosınan da jasıratının bildirip, sözin toqtata qoyıp edi, Ömirbek mırs-mırs küldi:
- Tım jasırın siyaqtı ğoy sözderiñ, bilemin, seni de kelistirip qorqıtqan siyaqtı.
- Eşqanday jasırın söz bolğan joq!... Kim qorqıtıptı?
Ömirbekten jımiıstan basqa jauap şıqpadı da, Qiyalzat kürsine türegeldi:
- Meniñ asığıs jwmısım bar edi. Qaytayın, - dedi de, «anağan aytıp qoyma» degendey, mağan basın şayqay şıqtı.
- Endi men aytayın, - dep mırsıldadı Ömirbek Qiyalzat ketisimen, - Dosan seni jaqtaytındardıñ bärin mwrtımen jeke-jeke baylap, qorqıtıp jatqanın estip jürmin. Sonıñ işinde şın qorqatını menmin. Ol qırına alsa, qazirgi jağdayğa baylanıstırıp, qatınımdı alğızbay qoya aladı ğoy...
- Oy qatınıñ qwrsın seniñ, aytsañşı endi aytatınıñdı!...
Ömirbektiñ şeşesi aldıñğı küni Dosanğa barıp, tuıs jağınan jaqındığın bayandaptı da, kelinin alıp beruin ötinipti. Dosan da jaqındığın moyınday kelip, jalğız-aq şart qoyıptı.
- Balaña mıqtap wqtır. Biğabil deytin bwzıqqa jaqın jüretinin estidim. Teginde odan aulaq jürmese, kelin tügil öz qızmetinen de ayrıluı mümkin, Biğabil ükimetke qarsı kisi. Onı jaqtap-jağattağan adamğa küyesi jwqpay qalmaydı!
- Oy qwrıp qalğır Qwday-ay! -depti şanışqı tildi kempir, - kelinşegin äper dep ötinsem, dosınan ayır dep bwyırğanıñ qay swmdıq Dosan-au! Qaytıp ayırmaqpın qarşadayınan dos sabaqtasın!... Künine kelip körisip twratın ol balanıñ ükimetke degen tinaqtay qarsılığın estisemşi!
- Jeñgey, meniñ qwlağım mıñ ekenin tüsin. Sen ne bilesiñ, janaşırlıqpen aytıp otırğanım. Balañ jalğız osı ğana şığar?... Saqtansın degen soñ saqtansın!... Bwl sözimdi auızdarıñnan şığarsañdar mağan estilmey qoymaydı; keliniñ kelmeske ketetin ahual sodan şığadı teginde.... Päleli jaqqa şıqpay, jaqsı jürse bir jöni bolar, söylesip berermin, - dep, kempirdi qorqıtıp ta, dämelendirip te qaytarıptı äkim.
Ömirbek mwnan soñ öziniñ menimen baylanısın üzgen beynege tüse twratının ayttı, juan qayın atasına juan mwrttı bir jıbırlatıp almaq eken, biraq meni jamandau jağına qaşan da qosılmaytının, tipti öziniñ ornına eki-üş mıqtı aqtauşı, jaqtauşı şığara alatının bildirdi.
- Aqtauşı-jaqtauşığa zäru bolatınday ne qılmıs ötkizippin? - dep men tıjırındım. Ömirbek qarqılday küldi:
- Öktem qaralauşınıñ aldında jalğız qaludan ülken qılmıs bar ma?... Kökjal aldında qwyrığın bwlañdatpaytın it qanşa deysiñ bwl jerde? Tws-twsıñnan andap qaralauşılar, jalañdağan jalaqor köbeyedi äli. Endeşe qazirdiñ özinde jalğız qaldım dey ber. Anau Qayseniñ qay sen bolmaq? Seniñ küşiñmen ösip aldı. Endi seni jaqtaytın üni öşe qaldı da, ğılımi meñgeruşiligin qorğaştaydı. Äkim onıñ auzın äldeqaşan buıp tastağanın bildim, qazir mağan da juımay, tımpiıp ala qoyıptı. Qiyalzatıñ älgindey, Mäulenderdiñ de sol, olardıñ da mäuedey japırıla twrudan basqa lajı joq...
- Endi ne qıl dep otırsıñ öziñ mağan sonı aytşı?
- Qaralanıp, qarğıs tañba basılmay twrğanda, töñkerisşil jastar wyımınıñ bir qızmetine ornalasa ğoy, sen talap etseñ Äliev bassaladı. Tım bolmağanda künşil

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Arısbek pen Mäkenderdiñ üni öşsin,  mektepten ketseñ, tilegi orındalıp, tındım bola qoyadı da, seniñ teriñmen öngen örkendi klasqa Mäkenin kirgizip, ösire qoyadı. Negizgi jaqtauşılarınan solay ayrılğan Dosan künjarasın qanşa pışaqtağanımen, seni qaralay almay qaluı mümkin.
- Halıqtıñ tüpkilikti mwqtajı jağınan alğanda, oqıtuşılıqtan igilikti qızmetti Dörbiljinnen taba almaspın, «halıq dauısı» gazetine bara ğoy dey almaymısıñ tım bolmasa?!
- Dubektiñ ökpe auruı küşeyip.. jatıp qalıptı, -dep Ömirbek auır kürsindi, - hal üstinde deydi... Tınısqan sonıñ gazettegi bas redaktorlıq qızmetine şaqırtılıptı, ketkeli jatır.
Bar sengenderimnen ayrılğandaymın, äpşim endi quırıldı:
- Bar, bar, bäriñ ket! Sen qatınıñ üşin Dosannıñ bwdırına jabıs, Qaysen meñgeruşiligine jabıssın, Qiyalzat qıdırına jabıssın, ayrılmañdar solarıñnan?... Bäriñ joğal közimnen!...
Sözime mırs-mırs külgen Ömirbek bwrqırap şıqqan mañday terimdi sürtkenimde tım-tırıs tınıp, jüzime qaray berdi. Qiıqşa közi qızarıp, jasauray qalıptı. Kürsinip alıp, bäseñ ğana kübirledi.
- Sen meni janbağarğa sanap otırsıñ-au Biğan, men ğana emes, osı dostarıñnıñ bäri de qorğaydı seni, uaqıttıq qana taktika üşin ğoy mwnımız... Oquşılarıñ sen üşin tügel ayqaylap arız köterip şığatının jazğıtwrım-aq körsetken. Töñkerisşil jastar wyımı solardıñ talabımen qayralıp, sen turalı qılşılday kiriser äli, qam jeme.
- «Jağdaylar» küşese wyımnıñ jantaya qaluı da mümkin ğoy? Amerikan men Swñ Şilyannıñ mına qwtıruı «jağdaylardıñ» közin tağı da jarqırata tüspes deymisiñ? Osı men körgen jäne biz köreşek sergeldeñniñ barlığı armiyanı Manas boyında toqtatıp qoyıp, töñkeristiñ ayaqsız salbırap twrıp qaluında ğana, Ürimjige jetip barıp toqtağanımızda bwl jağdaylardıñ, janışqandı qoyıp jağamızğa qolı jetpey de qalar edi ğoy?!...
- Oybo...y, sen bwğan bola dünieni şarlap äurelenbey-aq qoyşı, seni qorğaudıñ bir jolı jañağı sözimnen de şığa kelgendey boldı, twra twr, keyin aytarmın. Onan da osı demalıs kezinde älgi Äliañmen kelisip al da, köñil kötere ber, bojıramay... Seniñ ketken jağıña qarap köbirek jaudıraytının estip jürmin Mehirden.
- Qay betimmen kelispekpin qazir. Tağı da qañğığalı twrıp, qatın izdeu qay teñim!... Mehirmen kezdese alıp twrmısıñ?
- Ol tün ortasında äreñ şığıp jür... senderdiñ añduşı, quğınşılarıñ joq qoy. Kündiz-aq ertip jüre bere alasıñ... ol mıqtı qız, ey!
Men işimnen kürsindim: «Nwriyaştay qız qayda, ol barda mwnday qayğı-qayğı ma edi?... Äy, osı sonıñ ölgenin körmegenmin ğoy özim, mümkin, tiri de bolar. Altayğa bir barıp keletin oray tuılar ma eken şirkin! Tım bolmasa şeşesiniñ bauırına bir kirip, bir jılasıp äli de balası ekenimdi körsetip qaytsamşı!»
- Qatınşıl ekensiñ, - dedim Ömirbekke qarap, - sol Äliañdı öziñ-aq alşı toqaldıqqa!
Ömirbek mırs-mırs küle şıqtı:
- Körermin äli, sonıñ izin süye izdep barıp jığılarsıñ aldına....
Oylanıp jatıp qaldım. Dosannıñ üstinen aymaqtıq ükimetke arız jazğım da keldi. «Biraq, äli is jüzinde körilmegen qastığın qalay jazarsıñ, pälenge «bwzıqtan aulaq jür» depti, tügenge «ayrıl» depti. Meni jalğız qaldırıp alastamaq eken dep qana jazğanımmen ne tındırarmın, Dosandı sındırğanım sol, senip aytqan dostarımnıñ moynın jwldırarmın. Ol jerde Dosannıñ süyemelşisi bolmasa äkimdikke tağayındalar ma? Joq, qazirşe jazbayın, äşkerelep qoyıp sorlandırmayın dostardı» ... qazirşe jastar komiteti men Tınısqanğa eptep mälimdep qoya twrudı wyğardım.
Tüs uaqıtında bir oquşı izdep keldi. Tınısqan şaqırtıptı. Köşuge dayındalıp, mülikteri buıp-tüyilgen törgi üyinde jalğız otır eken. Qasındağı orındıqqa nwsqap otırğızıp, asığıs söyley jöneldi:
- «Halıq dauısı» gazetine auıstım, Dubek auırıp qalıptı. Audandıq ükimetten sonıñ ornına uaqıtşa istey twruğa swrap edi. Äsili birjolata äketpek eken; üyimmen köşirip äketuge maşina kelipti. Sağan aytıp ketetin bir isim bar. Sol üşin şaqırttım. Seni Dubektiñ gazet redaksiyasına talap etkenine üş aydan asıp qaldı. Biraq, Dosan mwrt köner emes. Jaqınnan beri tipti qatayıp aldı; «jalğız täuir mwğalimimizden ayrıla almaymız, ol ketse mektebimiz bütindey küyreydi» dep bermey qoydı.... seniñ öziñe hat kelip pe edi?
- Bir redaktorınan kelgen. Seni swratıp jatırmız dep eskertken ğana hat. Özim osı oqıtuşılığımdı ğana... igilikti qızmet dep tanuşı edim. Sondıqtan, gazethanağa özdigimnen baylanıspay jürgenmin. Endi sol mwrtıñız, qatayıp alğannan beri meniñ irgemnen su jügirtip jüripti. Qapımdı tauıp alastamaq eken.
- Jañsaq söz bolar, ayrılmaymın dep jürip alastamaq pa?
- Iä, ayrılmaymın dep alıp qalıp, moynımdı qayırıp tastamaq eken. Ayrılıp qalsa qayıra almay qaladı ğoy.
Qorımnan aqqan qomaqtı bwlaqşa twnıq arıqtay külgen Tınısqan sol küşti külkisin kilt toqtatıp, kökşil swlu közin jarqırata swradı:
- Mwnı qaydan bildiñ?
- Mektepte meniñ isimdi qwptauşılardan estidim. «Biğabil - bwzaqı, barlıq jağdayğa da, ükimetke de qarsı kisi, ärine, ol alastaladı. Jaqtauşı bolıp, jaqın jürip, jardan wşıp ketpe, odan aulaq bol» degen sözderdi jeke-jeke kesetip aytıp jüripti. «Bwl sözimdi basqa bireuge aytıp qoysañ, mağan ökpeleme» degen qwqayın bärine körsetken eken... Olardı müyizdetpeu jağın eskeretin sizge ğana aytıp otırmın....
- Maqwl, wqtım. Jazğasalımğı jiında ıntımaq turalı söziñ onımen şargez kelip qalğan edi ğoy. Sodan öşikken eken, - dep kürsindi Tınısqan.
- Iä, esiñizde eken, däl solay! Särsenderden de mwrttı maylanıp alğan bolsa kerek, meni endi dara qaldırıp, qara jürekterine qaralatıp alastamaq.
- Tüsinikti siyaqtı... bwl isterin qozğamay-aq bir jöni tabılar!... Men bwl jäytti Dubekke barısımmen jetkizeyin. Onıñ aymaqtıq ükimetke bireuden aytqan sälemi de em. Öziñe aytatınım, gazet redaksiyasınan öziñdi töte şaqırğan hat kele qalsa, audannan swramay, irkilmey barıp al. Jaqında «Dörbiljin habarları» gazeti de sol redaksiyadan şığarılmaq. Sağan qızmet jeterlik....
Meni osılay tınıştandıra ketken Tınısqannan da, tınıstı redaktorlardan da üşinşi küni tınıs taraytarlıq qaralı suıq habar estildi. «Halıq dauısı» gazetine Dubektiñ ülkeytilgen suretin qara sızıqpen  qorşap basıptı da, «asa qayğılı habar» dep bastap, ün qosa bozdağan joqtau şığarıptı. Jiırma jeti jasında erkin jetken filosoftan, töñkeristik qılış qanat, qwrış topşı jas qırannan ayrılğan ekenbiz! «Halıq dauısınıñ» barlıq ütir, nükteleriniñ ornın lep belgisi alıp, tüp-tügel halıq dauısına aynalıptı. Şäueşektiñ bar köşesi şuılğa tolıp, orqaştanğan-jarqaştanğan zar tolqınına deyin estilip twrğanday.
Bwl joqtau erteñine Tarbağataydıñ eñ şet audandarına deyin jayılıp, bükil aymaq bolıp küñirene jöneldi, türmeden em qonbas dertke şaldıqtırıp şığarğan Şıñ Şısay - gomindañ dertine lağnat jaudıra küñirendi.
Gazetterdegi bar joqtau öz kökiregimnen ağıtılğanday şalqalap jatıp alıp, bulığa oqıdım. Josıla bergen köz jasımdı şeşeme körsetpeu üşin ekinşi küngi gazetti sol küni tüsten keyin bürkene oqıp, bülkildep jatqanımda, audandıq oqu-ağartu böliminen şaqıru keldi. Jaña tağayındalıp kelgen bölim bastığı Şäkerbay «tez jetuimdi» tapsırıptı.
Aymaqqa «uaqıttıq» dep şaqırılğan Tınısqannıñ birjolata köşuine Dosannıñ tez kelisui ornına osı Şäkerbay tuısın keltire qoyu üşin bolğanın keşe estigenmin. Şäueşek audanınıñ tau bökterindegi bir auıldıq mektebinen aldıñğı küni kele sala öz betimen bwlay jedel şaqırtpasa kerek edi. «Ospan moldanıñ mal swrauına şaqırttı ma, Dosan mwrttıñ jan swrauına şaqırttı ma» degen qauippen tez bekinip, betimdi jua sala jöneldim. Bwl şaqta twrğan Äliev te joq edi, qır raiondarınan töñkerisşil jastar wyımınıñ bölimşelerin qwruğa ketipti. «Dosan men alastaudıñ orayı osı dep bilgen bolar tegi!»
Kirip barğanımda Şäkerbaydıñ öleusiregen boz közi badıraya qarap, qol wsınıp edi. Meniñ közimniñ jılaudan isingenin bayqay qoyıp, keñk ete tüsti de, közin basıp ala solqıldap, uqalap-uqalap jiberdi. Sol bozarğan qwrğırın qızartu üşin uqalap jatır ma degen oy kele qaldı. Dubektiñ bilim jağınan da, ideologiya jağınan da eñ jaqın serigindey, qabırğası qattı qayısıp, egilip otırğanday körindi. Közi tügil döñes qırlı mwrnı da lezde qan qızılğa aynalıp şığa keldi. Men jılasudıñ ornına seskene bağdarladım. Sızdıqtatqan bäseñ sıpayı ünmen sıldıray söyledi sonsoñ ol:
- Solay, Biğabil, arqa tirer arısımızdan ayrıldıq... Jas ta bolsa bas, jön körseter jolbasşımız, qiırdan köretin qıranımız edi ğoy, tım auır qaza boldı, amal qanşa, tağdırğa kim ara tüse alar, kerek joq... endi bizdiñ mindetimiz auırladı. Äkim seni besinşi rayonğa, Tarbağatay ğoy, ügit qızmetine şıqsın dep tapsırdı. Ol rayonnan törtinşi klas bitiruşilerdi audandıq mektepke keltiru qızmeti de bar. Bwl - öz mindetteriñ. Qiyalzat ekeuiñ erteñ erte osı mekemeden jüretin arbamen bökterge jetip alıñdar, arjağına sol jerdegi jüzbekten lau at minip şığasıñdar... Jayau uaqıtı ğoy, qan toltıruıña da jaqsı oray bwl.
Ügitke meni şığarıp qoyıp, özime jer qaqpan qazıp jatqan äkimniñ mına ğayarınıñ sözine läm demey köndim. Küşti tireginen ayrılğan azalı gäzet endi meni töteley şaqırıp jwlıp äketuge juırda bata almaydı da, töñkeristik qızmetten bas tartuğa sıltau aytqım kelmedi...
Bwl qızmetten avgustıñ soñğı aptasında qayttım. Küz demimen küñgirttengen bwlıñğır jaylaudan da, bwldır twmandı öz isimmen de qaytuğa asıqqanımmmen ol rayondağı eki mindet äreñ bitti.
Üyge ımırtta jettim de tañerteñine Şäkerbayğa mälimdey barıp, besinşi rayonnan mektepke keletin oquşılardıñ tizimin wsındım, ol onı üsteldiñ şetine sıra salıp, inspektor bölimine ertip kirdi.
Bayağı Kerim şyanjañnıñ wlı - oqıtuşılıqtan bıltır ğana bas inspektorlıqqa tağayındalğan Mahmwt Kerim jalğız otır eken. Menimen jaqın sıbaylastıq saqtap jür edi. Şäkerbaydıñ esikti nığay japqanına qaray sala mağan közin qısıp qalıp, türegelip amandastı. Esiktiñ nığay jabıluı ğana emes, Mahmwttıñ küreñ qabağı men kürsinisi de suıq habar jetkizgendey, üstel şetine tiksine kelip otırdım. Şäkerbay Mahmwttıñ bas jağına barıp otırıp, oğan qızaraqtay qaradı.
- Al, Mahmwt, söyle! - degeninde sopaq swrı jüzinen köri qoñqa, qırlı mwrnı köbirek qızarıp, edireye tüsuinen bwl jolı erekşe qisınsız bir iske zorlanıp otırğanı bayqaldı.
Qara bwyra şaştı, aq qwba Mahmwt swrlana qaldı bwl bwyıruına. Sonsoñ qoyu qasın kötere, moynın sırt bwra qayırdı jauabın:
- Öziñiz söyleñiz, men tüsinbeydi ekenmin.
- Äkim sağan aytıp edi ğoy, - degende Şäkerbaydıñ boz közi ot ala qaldı, - seniñ tiyanaqtandıratın isiñ ekeni tapsırılğan ğoy!
- Meniñ baylanısım joq, bilmeymin dep ol kisige de aytqanmın.
- Bastıq otırğanda bar iske aralasıp almayın degeni şığar, - dep men jımidım, - äyteuir ölimge ükim etilmegen şığarmın, öz auzıñızdan estiin.
- Joq, Biğabil, onday swmdıq sözdi aytpa, şırağım, - dep Şäkerbay jılmağay jwmsaq tüske kele qaldı. - Öziñ ıñğay swmdıq oylaytın jigitpisiñ, qalay. Äkim qabilettiligiñe jäne qısı-jazsı dem almay istegen eñbegiñe qarap zor senim artıp, ülkenirek qızmetke - mektep meñgeruşiligine tağayındap qoydı: Kürti qıstağına barıp, mektep aşatın boldıñ, küz bolıp qalğandıqtan biılşa tınış qana bir bölmeli üyde oqıta twrasıñ da, jaz şığa jobasın öziñ sızıp, birneşe bölmeli mektep saldırasıñ. Meñgeruşige öziñdi tağayındadı. Erteñinen bastap, bizden alatınıñdı - oqu qwraldarın, qağaz-qarındaş, bor, tağı basqa kerekteriñdi al da, tez jürip ket, oqu bastaluğa eki-aq kün qaldı!

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Aldın ala dayındağan osı sözderin keri ütir, nüktesiz jitirmelete, bir-aq söylep tınğan Şäkerbaydıñ jüzine qarap otırıp, ızam qattı keldi. Qol-ayağımdı jerge tigizbey, Ebi dauılınıñ ötindegi qıstaqqa laqtıra salğanday tınğanına külip jiberippin:
- Şäke, meni «ıñğay swmdıq oylaytın jigit siyaqtısıñ» dep otırıp, swmdıqtıñ akademiyasın bitirip kelgendigiñizdi körsete saldıñız-au... Söziñiz qalay epti, qalay jwmsaq, po, po-po? - degenimde Mahmwt menen qattıraq küldi. Şäkerbaydıñ jüzi swrı qalpına qayta kelip, közi qızara tüsti.
- Al, endi ne pikiriñ bar?
- Meniñ sizge pikirim joq, äkim bwyrığın aytıp otırsız ğoy. Men sol kisiniñ özinen wğayın, dauıldatıp twrğan mektepsiz dalağa barıp eki künde mektep aşıp, «meñgeruşi» bolatınday, ol kisige ne «jaqsılığım» ötti eken. Sonı bileyin, - dep ornımnan twra bergenimde, iığımnan basa qoydı bastığım.
- Ol kisiniñ bas auruı bar eken. Eşkimniñ kiruin jaqtırmaydı, qazir üyinde därilenip jatır.
- Sirä, sol bastı auırtqan men bolarmın. Özim barıp, tamırın wstap köreyinşi.
- Qanday pikiriñ bolsa da mağan ayt, quırşaq emes, oqu-ağartu bölim bastığımın ğoy? - dep Şäkerbay swqtana qaradı mağan.
- Sizge aytarım mınau ğana: ol mektebiñizge «meñgeruşi» bolmaymın, meñgeruşilikti añsauşılardı ğana jarılqañız!... Meniñ endigi qızmetim bwlay jer audarıludağı qılmısımdı tüsindiruşi izdeu ğana.
-  «Jer audardıq», «qılmıstı» dep kim ayttı Biğan-au sağan?! Po, tipti... qızıq jigit ekensiñ öziñ! Bwl mekteptegilermen kelise almaytın bolğan soñ densaulığıña köñil böldik. Beker şarmayaqtasıp, şielenise bergenşe, qabiletin körsetip, taza auada tınış qana istep össin degen äkimniñ qamqorlığı men aytıp otırğanım. Osı bärimiz, mına Mahmwt pen mektebiñniñ bastığı  da, tipti twrğan Äliev te... alğıs ayta qosıldıq. Aldımen men quattadım bwl tağayındaudı. Töte jauaptı bastığıñ menmin ğoy, bağınğanıñ jaqsı, qabileti küşti mwğalim ekeniñdi bäri aytqan soñ tağayındadım.
- «Şarmayaqtasu», «kelise almau» degeniñiz - şaypau jala ekenin siz tüsinbeysiz, jaña keldiñiz. Mümkin, tüsinip bolsañız da tüsinbeysiz, jalalı iske jauapker bola körmeñiz. Tolıq tüsingen äkimniñ özi bolatın, sözim sol kisiniñ özinde ğana.
- Endeşe, tolıq tüsingen kisiñizdiñ bwyrığı osı, bwl qızmetten bas tartsa, bağınbasa oqıtuşılıqtan qaldırılsın dep bwyırğan audannıñ äkimi. Oğan bağınbasañ, qaysınımızğa bağınbaqsıñ? Mektepten kelgen bar arız da, dokumentter de öz qolında. Sonda da qamqorlıq etip, meñgeruşilikke köterip otırğanda, barğanıñ jön şırağım, bizdiñ eşqanday öştigimiz joq qoy sağan!
- Meniñ qılmıs dokumentterimdi «qolına wstap» otırıp, därejemdi orınsız «köteruine» men «köterilmey-aq» qoydım. Qaldırsañdar qaldıra beriñder, barmadım! -dep türegeldim.
- Olay bolsa öziñ bil, qızmetten bosatılğanıñ osı, sentyabrden bastap ştattan öşirilesiñ. Bizde ne jazıq bar, ayt dedi, mağan kelmesin dedi. Ayttıq, boldı, kinä öziñde...
Söytip, taban bir jıl demalıssız istep, körsetken qayratımnıñ bodauına qayqayıp şığa jöneldim. «Tınısqan aytqanday, men isteytin is köp qoy. Qamıqtıñ ne, qamıqpadıñ ne, bäri bir bolğan soñ eñ abzalı - qamıqpau şığar!?... Jalğız-aq Ospan qudıñ alaşaq malı osı küzden bastap, şamam jetisinşe bir-birden ötele bermek bolatın. Onı biılşa tağı toqtata twrudı halıq böliminen ötinermin. Eñ zorlağanda eki-üş kün qamar. Siır tügil şıbın da tauıp bere almaytınımdı bilgen soñ ol körden qoya bermey me, basqa ne istemek mağan?... İşiñnen jidime Biğa, küres tetigi - şıdamdılıq!...»
Töñkerisşil jastar wyımına oq tigendey sendelektep kirgen siyaqtımın, Twrğan Äliev külimsirey qaradı, bilip otır eken. Erbol qaljıñğa aynaldırdı:
- Jağalasqan «Jaqaşıñ» jağañdı jırtıp jibergen be, alqa-salqasıñ ğoy öziñ?!
- Dosannıñ qısımınan ğana emes, künniñ ıstığınan da bolğan şığar? -dep jağamdı jiıp edim, meşpetimniñ de, köylegimniñ de tüymesin jol-jönekey tügel ağıtıp bolğan ekenmin. Tüymeley otırıp, bolğan jaydı bayandadım. Közi badırayıp ketken Älievtiñ sözi qısqa boldı:
- Qamsız jatıp dem ala ber! Biıl az istemediñ, endigi jerde jaqsı köretin qızmetiñe mıqtap ornalasasıñ. Eñbek aqıñ da beker ketpeydi, dem alğan künderiñniñ aqısın tolığımen alatın bolasıñ...
- Betsiz jağday! - dep tistendi Erbol Äliev öz bölmesine kirip bara jatqanda.
- Bäri de Manas boyında toqtap qaluımızdan bolıp twr ğoy, - dep men de üyge qaytuğa bettedim, - olay bolmağanda jağam tügil balağıma jolay alar ma edi bwl itter!
Danışpan tergeuşim, şır zamanda şın söyleuden zor şırğalañ joq ekenin tüsinsem de, şınşıldıqtıñ özi şırğalañşıldıq, keri töñkerisşildik bolatının ol kezde tolıq bilmeydi ekenmin. Mwnı osı jaqında, «şınıñdı» ayt dep siz qinağanda ğana ayqın tüsindim; osını şwqşiya swrap tipti qwlaq şekeme qoyıp jibermediñiz be! «Kemeñger» jwdırıq qonbağan şekege aqıl da qonbaydı eken ğoy. Öz janıñızdıñ şındıq ataulıdan mülde päk jaralğanın qosa tüsindirgen osı jwdırığıñızğa mäñgilik qarızdarmın!
Qılmıs qaynarın bwlay tüsindire almağan nadan Dosan qızmetten bosatqanın da tüsindire almay şığara salmadı ma? Qızmetten quılğan qılmısker tım bolmasa türmelenbey ne tüsinbek!
(Jalğası bar)
«Abay-aqparat»

0 pikir