Jeksenbi, 29 Naurız 2020
46 - söz 5082 0 pikir 30 Mamır, 2014 sağat 14:23

Bayqoñırğa qazaq ta, teñge de kire almay jür...

Ärbir qazaq balasınıñ Bayqoñır degende büyregi bwrıp twradı. Adamzat tarihındağı aytulı oqiğanıñ wlan-ğayır dalamızda jasalğandığı biz üşin zor maqtanış. Alayda, oğan biz qanşalıqtı qatısa aldıq? Sol twrğıda oylanıp körsek, auızdı qwr şöppen sürtken keyipke tüsemiz. Zeñgir kökke samağan ğarış kemesine sol wzan dalanıñ wlanı otız jıldan keyin ayaq artqanın qalay tüsinemiz? Mäskeudegi atqaminerler sonday senimdi qazaq balasına şirek ğasırdan astam uaqıt boyı nege artpay keldi? Osı jağın oylanıp qarasaq, bizdiñ wtqanımızdan göri wtılğan jağımız basım ekenin añğaru qiınğa soğa qoymas. Äytpese, qazaq balası kimnen kem edi? Ärbir qaradomalaq üyretkendi birden qağıp alıp, onı jete meñgeru jöninen eşkimnen qalıp qoymaydı. Soğan qarağanda Mäskeudegi şeneunikter alda-jalda zaman qwbılıp jatsa, olar Bayqoñırdıñ tetigin özderi meñgerip, bizdi qajet etpey qalar degen boluı äbden mümkin. Osı jayında «Alaş aynası» tilşisi mäsele köterdi.

Rasında, zamana zañı özgerip, küni keşe bir qazannan as işken san türli wlttar men wlıstar öz enşisin aldı. Jeke-jeke tütin tütetti. Sonıñ nätijesinde ötken ğasırdıñ 90-jıldarınıñ basında Bayqoñırdı basqarudıñ kilti özimizdiñ qolımızğa tidi. Alayda ğarıştı igerudi tañsıq köretin bizdiñ jwrt üşin Bayqoñırdı soltüstiktegi körşimizge jalğa beruden basqa amal joq edi. Osınday olqı soqqan twsımızdıñ tamırın tap basqan Resey ğarış aylağın jalğa alu jöninde bizben qol alısıp, kelisimge keldi. Onı beride 50 jılğa deyin wzartıp aldı. Alğaşqıda jergilikti jwrttıñ mwñ-mwqtajına köñil bölemiz degen emeurin tanıtqan reseylikter onı bertin kele jadınan joğaltıp alğanday küyge tüsti. Bwl eki el arasında kelisim jasalğan kezde bizdiñ elimizdiñ qwzırlı orındarı tarapınan ketken qatelik sanaladı.

Jer kindigi sanalğan aymaqta orın tepken Bayqoñır bäz-bayağı qalpımen qazaq üşin jabıq şaharğa aynalıp otır. Sırttan kelgen adam bwl qalağa emin-erkin kire almaydı. Aldın-ala Mäskeu jaqtan rwqsat almasañ, Bayqoñırdıñ sırtqı qaqpasınan da sığalay almaytınıñ aqiqat. Ärine, reseylikter qalanı jalğa alğanımen, bwrınğı jıldardağı sekildi özderiniñ zañdarı men talaptarın tolıqtay saqtap qaluğa tırıstı. Ökiniştisi, sol zañdar men talaptar Resey jaqtıñ paydasına oñ şeşilgen. Bizdiñ eldiñ azamattarı köptegen jeñildikten qwr qalıp otırğan jayı bar. Qısqası, olar Bayqoñırdı äli de tars qwşaqtap alıp, eşkimge bergisi kelmeytin adamnıñ küyin keşip twr deuge äbden boladı.

Ğarış qaqpası atanğan qalada qızmet jasaytın twrğındar qos eldiñ zañ-zäkünimen ömir sürip jatır. YAğni onda qazaqstandıq jäne reseylik azamattıq bar. Resey azamattığımen ömir süretin twrğındardıñ jalaqısı bizdikimen salıstırğanda birşama joğarı. Reseylik därigerler bizdiñ aq halattı mamandıq ielerinen üş esedey joğarı jalaqığa qol jetkizedi. Bir tanıs azamatqa Reseydiñ azamattığın qabıldauğa wsınıs bildirgender az bolmaptı. Degenmen ol üşin öz eliniñ azamattığınan bas tartuğa bilikti därigerdiñ ar-namısı jibermegen körinedi. Osılayşa, mardımsız jalaqını mise twtsa da, qazaq eliniñ azamatı ekenine şükirlik etetin jandar da joq emes. Ökinişke qaray, bes sausaq birdey bolmaytını tağı bar. Bayqoñırdağı wltı qazaq keybir kisiler osınday äleumettik artıqşılıqqa baylanıstı körşi eldiñ azamatı atanudan tartınbaydı.

Osındayda oy da keledi. Dürbeleñge tolı dünie kün sayın san qwbılıp twr emes pe? Sayasat salqını lezde özgerip sala beredi. Endeşe, Bayqoñır mäselesi boyınşa da oylanıp-tolğanğanımız artıq emes. Ras, bwl qala qazaqtıñ dalasında orın tepken. Oğan eşkim daulasa qoymaydı. Degenmen, ondağı ahual bizdi oylandıradı. Qalada twratın qos eldiñ azamattarı birdey aua jwtadı, birdey eñbek etedi. Jeme-jemge kelgende qazaqstandıq azamattar türli järdemnen qwr qalıp, orıs ağayındar qağanağı qarq, sağanağı sarq bolıp jürip jatır. İrgesinde twrğan Bayqoñırğa kire almay, pwşayman küyge tüsip jürgen de bizdiñ elimizdiñ azamattarı bolıp twr.

Resey azamattığın aluğa qızıqqan jwrt olardıñ tağı bir jeñildigin paydalanıp qaludı dwrıs köredi. Körşi eldiñ basşılığı ğarış aymağında köp jıldar boyı qızmet etken öz azamattarına Reseydiñ kez kelgen qalasınan üy beredi. Osınday igilikti reseylik azamattıqtı qabıldağan wltı qazaq adamdar da paydalana aladı. Reseyde twrğısı kelmese, alğan baspanasın qayta satıp, Qazaqstanğa oraladı. Qorjınğa tüsken qarjısına elimizdiñ ülken qalalarınan baspana satıp aladı.

Eki eldiñ ükimeti tarapınan kelisimde ketken olqılıqtıñ biri – Bayqoñırda negizinen Resey valyutasınıñ üstemdik qwratındığı. Alayda eki tarap arasındağı “Bayqoñır qalasınıñ märtebesi jäne ondağı atqaruşı ökimet organdarın qwrudıñ tärtibi men olardıñ märtebesi turalı” kelisimde bwrmalanıp ketken twstar az emes. Kelisimde “Bayqoñır keşeni aumağında zañdı jäne jeke twlğalar arasındağı tölemderdiñ barlıq türleri Qazaqstan teñgesimen nemese Reseydiñ rublimen jürgiziledi. Qanday valyutamen töleu qwqığı töleuşiniñ öz erkinde” dep jazılğan. Osınday olqılığımızdı özine ıñğaylap alğan Reseydiñ jergilikti atqaru biligi sauda orındarı men twrmıstıq qızmet körsetu nüktelerinde esep ayırısudı orıs aqşasımen bağalaudı tapsırdı. Osınıñ saldarınan qala kölemindegi negizgi tölemaqı tek qana rubl'men jürgizilip keldi.

Qalada twratın jergilikti wlt ökilderiniñ aytuınşa, jeke basın kuälandıratın qwjattar men perzentteriniñ tuu turalı kuälikti qazaq tilinde toltırtqan qazaqstandıqtar päterde twratındardıñ esebine tirkeler sätte birşama qiındıq köredi. Atap aytqanda, tüpnwsqasında jazılğan barlıq qazaqşa sözderdi tügeldey orısşağa audartuğa tiistisiñ. Onıñ sebebin swrağan jwrtqa üy basqarması men qwjattardı räsimdeytin qwzırlı orındardıñ orısşa toltırılatının aytadı. Eger mwnday talapqa könbeseñ, keyinirek qajetti qwjattarğa qol jetkizuiñ qiındap ketedi.

Ädiljan Ümbet, Qızılorda.

alashainasy.kz

0 pikir