Сенбі, 22 Шілде 2017
Алашорда 1655 47 пікір 28 Маусым, 2017 сағат 08:49

Оралхан Бөкейдің арғы атасы Қаратайдың шыққан тегі кім?

«Көсемдері елді алдаса, Көш бұзылар сақ болған»

/Кетбұқа/

Оралхан Бөкей ағамыз Бошай Кітапбаевтің шежіре-кітабының алғы сөзінде ноғайларда «Сөз анасы – Қыпшақ, ел анасы – Найман» деген сөздің болғанын айтқан еді.  Бұл жердегі әңгіме көшпелі өзбек-қазақ елі жөнінде болса керек. Наймандағы Сарыжомарт атаның тарихының күллі қазақтың тарихына қатысы бар. Өйткені, Сарыжомарт ата Қазақ хандығының алғышарты болған Өзбек хандығын құрысқан тарихи тұлға еді.   Шын аты Сары, небір жомарттық жасап «жомарт» атанған екен.

«Тарихи Абулхаир хани» атты 15-ші ғасырда жазылған тарихи деректе Сарыжомарттың аты Сары Усман Украч найман деп аталса, Ақсопы атанған найман атасы Ак суфий найман,  түп нағашы жұрты қарақытайдан шығып Төле қытай атанған, Қылышты пірдің қызын алып қожа атанған  Төлегетай – тунгачук Толе ходжа найман деп аталған. Төлегетайдың абыз-әулие болғаны белгілі. Көне түркі тілін, шағатай тілін білетін түркітанушы ғалым Иманғазы Нұрахметұлының айтуынша «тунгачук» дегені абыз дегенді білдіреді екен. Енді бір мағынасы – тек қана ханға бағынған, Батысты билеген еркін қолбасшы екен. Төлегетайдың қолбасшы болып шайқаста қаза болғаны да айтылады. Осылармен қатар бұл тарихи деректе Қара Усман найман, Толун ходжа найман дегендер де аталады. Бұл екеуі шежіреде Қарабек пен Толымбек деп те аталады.  Толунқожа дегеніміз (Толымқожа) қаракерейдегі Байысқа Тоқтарқожаны ертіп әкелген адам, кейін өзі керейлерге сіңіп кеткен дейді.   Алай да, керейде оның ізі табылмады. Ақтайлақ би Бәйдібектің қызы Қызай ананың матайлық байы өлгенде, оны осы Толымқожаның алғанын айтады. Енді бір нұсқада Толымқожаның орнына Тоқтар жазылған екен.

Осы деректегі Қара Усман найманды Қара атай, яғни, Қаратай деп айтқандар да болған. Алай да, бұл жаңсақ пікір. Қытайдан Кеңес одағы кезінде әкелінген әкемізден қалған шежіреде: «Жоғарыдағы: Қарабек – Толымбектер – ерте кезде елден ауып кетіп Кентуп – тартуп дегендерде дейді» деп айтылған екен.  Бұл Қарабектің ұрпақтарының қаранайман атанып жүргендерін өзбек жерінде  жазушы Камал Абдрахман ағамыз көрген екен. Өздерін ақсүйекке санайды екен.

Найман шежіресін жинақтаушылар Бошай атадан басқа тарихшы Зейнолла Қайсенов, сарыжомарттық Сейілқан Нұрғазин, қарауыл-жасақтағы Зарыпқан шежірелер болған. Бошай атаның Қаратайды таратқаны қаратайлық Мұса биден қалған да, Сарыжомарт, Өтей, Өтемістерді таратқаны осы Сейілқан ағадан алынған еді.  Шежіретанушы, шежіре жинаушы ретінде менде найман шежіресінің барлық бізге белгілі таратылулары бар. Міне, осы таратылуларда тек қана Бошай атаның шежіресінде Қаратай деген Көкжарлыдан таратылған. Шәкәрім қажы Қаратайды Сарыжомарттан таратады. Меніңше, қажы атамыз бұл деректі өзімен болыстас болған ақнайманның атақты Омар болысынан алған болса керек. Қайткенмен де, ел басқарған болыстардың қолындағы шежіре нұсқалары анығырақ болатыны хақ.  «Алаш» тарихи-зерттеу орталығының тарихшылары да Қаратайдың әртүрлі таратылып жүргенін айтады.  Бір таратылуда Ергенектіден Көкжарлы, Бура, Балталы, Бағаналы, Қаратай деп айтылады.  Бұлардың Көкжарлыға жазылып кеткендері Абылай ханның тұсында болса керек.  «Алаш» ғалымдары Қаратайдың шын атының Қайыпберді болғанын айтса, Бошай ата Кенжебай деп айтқан еді. Анығында, бұл екеуі екі адам болған, ал енді, Қаратай дегені адамның емес елдің атауы болады. Яғни, алдыңғы мақаламызда айтылғандай қара түсті атты, тайды қадір тұтқан, өсірген, баптаған ел деген мағынада. Ешқандай да, Қаратай деген батыр, би, бай болмаған. Қаратай дегеніміз қалмақ жылқысының қазақша атауы болады.  Алтайдағы Қосағаш  жеріндегі қазақтарда бәйгенің алдын бермеген, биік қамалдан секіріп кеткен бір қалмақтардың қара аты жөнінде аңыз бар.  Қалмақтар ұрлап әкеткенде қамап қойған қорғаннан сеікіріп қазақтарға қайта қайтып келген дейді. Міне, Қаратай дегеніміз осы қара ат болады.

«Кенжебай қара тайға мініп бәйгенің алдынан келіп Қаратай атанған» дегендері жарлы-жақпай надандардың ойдан шығарып алғандары.  Мәселен, шежіреші деген Қазыбек бек Тауасарұлының: «Доспанбет бабамыздың екі көзі бір-біріне атылып туған соң (қыли Қ.З.) Шапырашты атанған» дегені де надандықтан айтылған лақаб. Бүл тайпаның таңбасы парсыша «чапраз» атты түймеге ұқсас болған соң «чапразлы» атанған. Ал енді, нағыз феодал болған қаратайлық Иса Маңырақұлының айтқанында бұл тайпа Алтайға «қара тайдың ізімен келген» соң Қаратай елі атанған.  Осы сөзді қаратайлық Әбдікерім болыстың байжігіттегі Дәулетбай батырдың ұрпағы Әрімжан ақынға, Қаратай елінің Алтайдағы осы көк орай шалғын өлкені, текті сәйгүліктерінің қысы-жазы  жілік-майы үзілмес үшін әдейі таңдап алғандарын айтқаны растайды. Кезінде осы Әрімжан ақынның бүкір баласы Нәбиоллаға Есенгелді бидің ұрпағы Смади шал өзінің қызы Мәриәм сұлуды бір үйір жылқыға бермей жүргенде, Әбдікерім болыстың Әрімжанға сыйлаған төрт аяғы бірдей қаратай жорғасын көргенде көңілі жібіп жорғаны алып қызын бере салған екен. Осыны Әбдікерім болыстың қызы Бағила сұлудың: «Мың-мыңдап қалың жылқы айдаса да, билігі келе алмайды-ау бір-бір тайға» деген Қаратай елінің әйгілі қара тайларын айтқаны растайды.  Алдыңғы жазғандарымда: «Қазіргі Қаратай елінің «бет-қаймағы» атанып жүрген жарлы-жақпайлардың ұрпақтары бұл тектілердің айтқандарын қайдан білсін» дегеніме шамданғандар комментерінде: «Бұл мақаланы сайттан алдыртыңдар!» деп байбалам салған екен.

Болыстардан қалған шежіреде Ергенекті деп те аталып жүрген Сарыжомарттың қалмақ қатынынан Қайыпберді, одан Есенгелді. Есенгелдінің бәйбішесінен Кенжебай, тоқалынан Жәңгірші, Байсалды, Қоқан. Шәкәрім қажының Қаратайды «бәйбішеден» дегені осыдан болған.  Жоғарғы Қайыпбердінің бәйбішесінен Есенқұл, Көлібай туады.  Тоқалдан туған Есенгелдінің лақап аты Бораншы болған.  Жоғарғы Көлібай, Бораншының ұлы ретінде Бағаналыда қалған. Ал енді, Қаратай еліндегі Бораншының ұлы Сарғалдақ дегеніміз «даладан табылған» деп айтылады.  Сарғалдақтың түбі Бағаналы. Сарғалдақ Ашаймайлы Сиезхан айтқандай құстың емес, улы шөптің атауы. Қаратайдың Бескеден тараған немерелері деген Болаттың түбі қыпшақ, шын аты Шыңғыстай болса, Шеруші – керейден келген кірме. Байғана да қыпшақ, нағашыдан өзбек. Қаратайдың ұлы деген Шоңмұрынды шежірежинаушы Ашамайлы Сиезхан қырғыз десе, менің зерттеулерімде қият-бөржігін, Яғни, хонхотон-қоңқатанау. Кәлімнің қалмақ екені белгілі. Шимойын да керейден кірме. Сонда, Кенжебайдың өз кіндігінен  Беске, одан Оралхан Бөкейдің бабасы Дәулет туады. Қазіргі Қаратай еліндегі ең тектілер осы дәулеттер болады. Сондықтан олар төңкеріс кезінде жаппай қуғынға ұшыраған болған.  Көріп тұрғандарыңыздай, Қаратай елі дегеніміз шағын-шағын аталардан құралған Ергенекті наймандағы бір ру болады. Көкжарлы мен Бура дегендері аталардың атаулары емес, тайпалардың атаулары. Көкжарлының түбі қият-қыпшақ, Бура руы Шыңғыс ханның кезінде жалайыр Мұқалыға бағынған он тайпаның бірі Икірестің құрамында болған. Түбі Қоңырат. Демек, Қаратай дегеніміз ешқандай да Көкжарлы атаның немересі емес.

Жоғарғы Қаратай атанды деген Кенжебайдың бесінші ұрпағы, Дәулеттің үшінші ұрпағы Есбол би ұрыңқайларға қырық бес қаратай сәйгүлігін беріп,  қаратайлықтарға Алтайдағы қазіргі қоныстарын 1754-55 жыддары атамекен еткен. Есболдың үшінші ұрпағы Ережеп қажы мен оның ұлы Әбдікерімдер төңкеріске дейін болыс ретінде Қаратай елін билеп-төстеп келген.  Сондықтан да, төңкерістен кейін Қаратайдың билігіне қаратайдың жарлы-жақпайлары келгенде, бұларды қуғын-сүргінге аямай ұшыратқан еді. Міне, біздің жаңа тарихымызда осы шоңмұрынның шолақ-белсенділері Қаратай деген жалған батырды тарихи сахнаға шығарды. Дәулеттерден шыққан нақты батыр Дүзбенбек, Оралхан Бөкейдің көзі кеткен соң жайына қалды.  Оралхан мен Дүзбенбектің атасы бір – Ұзақ еді. Бұл Дүзбенбек батырды ұмыттырғандардың талайын Оралхан Бөкей марқұм кезінде сүйрелеп жүріп адам қылған еді...

Осымен қатар қаратайлықтарда Дәулеттен Көкі, Шерушіден Ер Көшкінші, Жәнібек деген де батырлары болған. Ал енді, «түтінге шапты» деген шоңмұрындардан бірде-бір батыр шықпаған соң, Бошай ата да, кейінгілер де, қолдарында тұрған соң, өздерінен басқа аталардан шыққан батырларды дәріптеуді ойламаған. Қаратай деген жалған батырдың жыры осыдан болған еді.  Орыстар айтатындай: «Ни вашим, и не нашим» дегендей.

Кезінде, Сұлтанмахмұт Торайғыров пен Сәрсен Аманжоловтар Қаратай елінде біраз өмірлерін сүрген еді. Екеуі де Қаратай батыр туралы ешнәрсе естімеген.  Екеуі Әбдікерім болыстың сұлу қыздары Бағила мен Бағдатқа ғашық болған екен. Алай да, Әбідкерім болыс «қызылдарға қыздарымды бермеймін» деп қасарысып алады. Кейін, большевиктердің қысымы күшейе бастағанда Әбдікерім Катон-қарағайда прокурор болып жүрген Сәрсен Аманжоловқа кісі жіберіп: «Менің ел-жұртыммен Қытайға өтіп кетуіме көмектессең, Бағдатты саған тастап кетемін» дейді. Бірақ та, Сәрсен ағамыз ондай көмектің қолынан келмейтінін айтады. Бағдаттың Сәрсенді ұнатып жүргенін сезіп қалған әкесі оған: «Өз қолымнан сені қызылға бергеніме арланамын. Бірер күнде Сәрсенге адам жіберіп, сені Қытайға қашырмақшы болғанымды жеткіземін. Атын сайлап Сәрсен келгенде сен менің қара атыммен оның көзінше шекара жаққа қаша жөнелесің. Шекараға дейін қуып жетсе бергенім, жете алмаса, қалғаны. Әдейі ұсталып қалсаң теріс батамды беремін!» деген екен.

Келіскендей болады да, Сәрсен ағамыздың аты Әбдікерімнің сәйгүлігне жете алмай, ғашығы Бағдат Қытайға өтіп кетеді.  Кейіндерде Сәрсен ағамыз: «Бағдаттай қызды енді қазақтан таба алмаспын!» деп, әйелді орыстан алғанын өзінің ұлы Алтайға айтқан екен. Әкесінің қайтыс боларының алдында Алтайдың  оған Бағдаттан келген хатты алып келгені болған. Ал енді, Әбдікерімнің Бағиласы Сұлтанмахмұт Торайғыровты ұнатып қалады. Алай да, бір бай саудагердің баласына айттырылып қойған соң, ұзатылып бара жатқан Бағила сұлу:

Құбыладан жел соқса аңқылдаған,

Қолыма сұңқар қонған саңқылдаған.

Сол сұңқарым қолымнан ұшып кетіп,

Әпеке, мен болдым қаз қаңқылдаған

деп ақынды айтқан екен. Бұл жердегі Құбыла дегені Алтайда анда-санда бір  соғатын желдің аты.

Әбдікерімнің ұлы Шабданды Әди Шәріпов ағамыз Англияға барғанда кездестірген екен.  Ағылшыннан әйел алып, одан туған екі қызы ғалым болған дейді. Осы әңгімелердің бәрін белгілі тіл қайраткері, ақын-жазушы Шекербану Рахметоллақызы Алтай Аманжолұлы мен Әди Шәріповтың өз ауыздарынан естіген.

Жоғарыда аты  аталған  ғалым Иманғазы Нұрахметұлы Қытайда жүрген кездеріне Әбдікерімнің үш немересін де көрген еді. Осыларды 90-шы жылдардың басында іздеп келген Оралхан Бөкей осы Иманғазыны кездестіріп, оның ақындығына, алғырлығына тамсанып: «Сен найман бауырым еліңе қайт. Мен сені адам баласы жете алған шыңдарға көтеремін, ары қарай адам болуың өз қолыңда» деген екен.  Арқалы адам болған  Оралхан ағамыз жарықтық, Иманғазының ақын, жазушы ретінде қазаққа керек екенін бірден сезген еді. Сондағы алғаш кездескенде Иманғазы Оралхан Бөкейге: «Аға, тарлан бөрі бөлтірігін тістеп сүйеді деуші еді, бетімнен бір тістесеңіз деп келдім!» деген екен. Кәкімбек Салық ағамыз Иманғазы жөнінде айтқанда: «Мәреге таяп қалған алдыңғы топтағы аттардың арасындағы бір ұшқыр сәйгүліктей" деп жазады.  Қытайдағы жоғарғы партия мектебінде оқып жүрген Иманғазы ырғалып-жырғалып еліне жеткенде Оралхан Бөкей аяқ астынан бұл дүниеден озып кетеді. Сол кезде Иманғазы әлгі шоңмұрындарға барып Оралхан ағамыздың үйіне ертіп барып құран оқуға сұранғанда олар менімен бала кезінен бірге өскен  Ардақ сұлуды айтып: «Жесір келін жас, ол үймен араласымыз жоқ» деп, қысқа жауап беріп  жайына қоя берген екен.  Алдарына келгеннің кім, қандай адам екенін де сезбеген. Осы әңгімеден кейін керей Хасен Оралтайдың жазғанындағы Мұхтар Мағауинның оралман керейлеріне: «Менен аулақ жүріңдер!» дегені есіме түсті.  Кейін, Иманғазы Оңтүстіктің жазушыларының көзіне түсіп, олар оған Астанадан пәтер әперіп, жұмысқа орналастырады. Иманғазы филология ғылымының кандидаттығын менің досым, абайтанушы, шежіретанушы профессор  Секен Қорабайдың алдында қорғағаннан кейін, елімізде ғалым атағын беру тәртібі де жойылады. Елімізде шағатай тілінің грамматикасын білетін акі-ақ адам бар, солардың бірі Иманғазы. Иманғазы Мырзатай Жодасбекпен бірге көптеген ғылыми еңбектер, монография жазады.  Менің Шыңғыс ханға қатысты зерттеулеріме зор көмегі тиді. Қырғыздар опасыздықпен бұлап алғанда кескілеп турап далаға тастап кеткен менің бабам Көкжал Барақтың мәйітін ұрпақтарының алабота шөбінің сақарына қайнатып етін сүйегінен айырып, сүйегін қырғыз жерінен алып кеткенін де Есенғұл батырдың ұрпағы осы Иманғазы айтып берген. Иманғазы менімен ғұндардың Мөде тәңірқұты жөнінде күрделі роман жазып жатқан кезінде  танысқан еді. Сонда мен: «Романның қай жеріне келдің?» деп сұрағанымда: «Юечжилердің тұтқынынан қашып шықты» деді.

«Юечжи дегендері қазақтар, итке темір не керек дегендей, қазаққа атасы қытай Мөде не керек? Қазақтың тарихын жазбаймысың? деген едім.  Сонда Иманғазы маған «Шаңды жорықтың» тарихын Қытайдағы қалмақтардан жақсы білетінін айттты.  Абылай хан туралы роман-эпопея жазуға тас-түйін дайын екенін жеткізді. Шаңды жорық жөнінде деректер болса, беруімді өтінді.  Қазіргі таңда Шаңды жорық жөнінде қазақтың, орыстың арасында деректер көп, қол жетімді. Ал енді, кейінгі «тың деректердегі» жалған Қаратай батырдың жалған тарихын Иманғазыға айтуға ұялдым да, Сарыжомарт жөнінде шежірелік деректерді бердім. Иманғазыдан Оралхан Бөкейдің сұрауымен алып келген Әбдікерімнің үрім-бұтағы жөніндегі деректерін алдым.  Иманғазының қолында отыз том кітап жазарлықтай деректері бар көрінеді. Қытай оқымыстысының жазып кеткен деректерінен қанжығалы Бөгенбай батырды Иманғазы маған суреттеп бергенінде риза болдым. Бейжинге жөнелтілген елшілікті қорғап барған Бөгенбай батырдың зор тұлғасын көрген Қытай императоры тағында отырып селк ете түскен екен. Ал енді біздер Кеңес дәуірінде ол туралы не білдік? Сол баяғы, Сабалақты ертіп алып қалмақтың түйесін ұрлап жүрген біреу еді.

Ғаламторда Шыңғыс ханға қатысты жазылған жиырмаға шақты мақалаларымның жарық көргенін білген Зайсандық көріпкел, «екінші Қожамсеиіт» атанған Серік Самарқанұлы деген азамат маған телефон шалып танысқан соң, соның сұрауымен «Ұлт» порталында «Шыңғыс хан сақтардың ғұрпымен жерленген» деген мақаламды жария еткен едім. Серік көріпкел ретінде Шыңғыс хандікі деген қорымды тауып, облыс әкімшілігінің араласуымен археологтар бұл қорымға алдын ала барлау жұмыстарын жүргізіп, сақтардың ғұрпында жасалған  қорым екенін айтқан қорытынды жасаған екен. Міне, менің мақалам осы қорытындыға қатысты болды. Осы мақалам жария көрген соң бір комментші: «Ағатай Серіктің телефон номерін беріңізші» деген еді. Мен бермедім. Бір он шақты күн бұрын Серік маған телефон шалып, Кіші жүздегі Қаратай батырдың ұрпақтарын тауып алғанын айттты. Серіктен Тайатқан-Шұнақтағы Қаратай деген батырдың мазарында қайсы Қаратайдың жатқанын көріпкел ретінде анықтап беруін сұрапты.  Серік осал жау, оңай адам емес, қадалған жерден қан алатын, табиғатынан адал  жігіт болған соң, менің аузымнан жалған Қаратайды естіп алып, қолды-аяққа тұрмай өзі құрған «Ер Жәнібек» қоғамдық қорының атынан қызу жұмысқа кірісіп кетті.  Қолындағы деректерден қаратайлықтарды Керей Жәнібек пен Боранбай билердің Тайатқан-Шұнақтан Көкпекті маңына көшіріп әкелгендерін түсіндім. Оралхан Бөкей қаратайдағы шеруші Жәнібекті айтқан еді.  Кезінде президентке хат жолдап жауап алған Серік Самарқанұлын нағыз қоғам қайраткері десе болады. Танымайтын адамы жоқ. Маңғолия президентінің кеңесшісі, тарих ғылымдарының докторы Сұлтан Тәкейұлымен танысып, сол кісінің жазған «Ер Жәнібек» атты кітәбінің қолжазбасын сұрап алып, Өскеменде бастыртып шығарған екен. «Ұлы нағашым қаздауысты Қазыбек, орта нағашым түменбасы Қабанбай» деген керей Жәнібек батырдың кітәбін бастыртамын деп қаржы іздеп Серік сол кезде төсек тартып жатқан Социалистік еңбек ері Бошай Кітапбаевқа телефон шалып: «Ақсақал, қаратайдың игі-жақсысына сөзіңіз жүреді ғой. Бұл елді арқадан көшіріп әкелген менің бабам Жәнібек батыр еді, кітәбін бастыртып шығартуға қаржы бөлдіріп берсеңіз» деген екен. Екі көзі көргеннен кетіп, соғыста жоғалтқан аяғының орны қақсап төсек тартып жатқан Бошай атамыз: «Ой дүние-ай сен тозбайсың тәнім тозар, Күй кетсе хас тұлпардан жабы озар», дегендей, менен күш-қауқар кеткен соң, олар менің тілімді алудан қалған, солардан қайыр болмай, алғашқы кітәбімді зейнетақымды жинап өзім бастыртқан едім. Сен де сөйтерсің»  деген екен.

Алдыңғыда, қара тай аңызының қайдан шыққаны, бұндай батырдың тарихта болмағаны жөнінде айтылып жазылған менің мақаламның комменттерінде  әлгі қаратайлық фальсификаторлар жалған атпен шығып мені: «надан», «топас», «боқты езген», «көре алмаған», «найман арасында іріткі салушы» деп қаралапты. Менің ғаламторда жиырмаға жуық мақалам жарық көріп, Шыңғыс ханның төре емес, есік алдында жүрген құлдан тарағанын айтқанымда төрелерден бұндай комменттерді көрмеген едім. Тектінің аты текті ғой.  Сонау Оралдағы Қаратай батырдың ұрпақтары да әдеп сақтап: «Бәлкім Қаратай деген батыр сіздерде де болған шығар?» деп маған сауал қойғанда мен: «болды» деп айтуым керек пе еді?  Онда ертең менің де артым ашылып, абыройым төгілер еді.  Біздің қаратайлықтар ғаламторға жар салып жалған батырды күллі қазаққа танытқан еді. Осыдан кейін Кіші жүздегі нақты батыр Қаратайдың ұрпақтары осының ақ-қарасын тексере бастаған. Осыны білген мен ақпарат министрілігіне де, мәдениет министрлігіне де, және де, жалған батырды насихаттап жүрген қаратайлықтардың «Мұзтау» атты қорына да хат жөнелтіп ескерткен едім.  Мен бабасының басын іздеп жүргендерді жақсы түсінемін, өйткені, өзім де ес білгеннен бабамның басын іздеп жүрмін.  Сондықтан, күллі қазақтағы ескіні білгендермен хабарласып, хат алмасып отырамын. Шежіре жөнінде кеңестер беремін. Ал мыналар болса, жеті атасын білмеген жетесіздер өздері надан бола тұра, жетпіс жеті атасын біліп отырған адамды надан дейді.  Нағыз тексіздік.

Серіктің өзі маған келгенде: «Халел деген керейім Жантекей мен Жәдікті Жошының ұрпақтары дейді, осы рас па?» деп келген еді. Сонда мен оған: «Найманның бар тарихы өздері құрған Өзбек хандығында кеткен, өзбек жерінде қалған. Ол жақта Жантекей - Жандеке деген атпен найманнан тарап тұр. Абақ керейдің түбі шапырашты, шапыраштыға сіңген наймансыңдар. Анау Жәдік, Жошының ұрпағының аттасы ғана. Қаратайды қарақытай деген анау Халелдің айтқаны лақаб» деген едім.  Одан қалса, Сарманайдан Ақжол, Ақсопы, екінші әйелінен Қоянбай, Жарғақ.  Ақсопыдан Найман. Ақсопы өлгенде жеңгесін Қоянбай алып, одан Керей туған делінеді. Бәрібір де Найманның қаны. Бұл жердегі Қоянбай дегеніміз Хуян, Қиян, яғни, қият-қыпшақ дегенді білдіріп тұр. Сарманай дегеніміз қазақтың ұлы бабасы сары қаңлы. «Қазақ болмағанда қаңлы болған» деген сөз бар. Анығына келгенде күллі қазақтың түбі арғыда қаңлы, бергіде қият-қыпшақ, бөлінетін ештеме жоқ. Бабаларымыз топ-топқа бөлініп алып Қытай мен орысты тонап жүріп арғын, найман, керей, шапырашты, дулат  аталып кеткен.  Күллі қазақтың түбінің  бір екенін генетик ғалым Жақсылық Сәбитов та айтып отыр. Басқа ұлттардан қазаққа ең жақын тұрған қарақалпақтар екенін Жақсылықтың айтқаны да, түбіміздің қият-қыпшақ екенін дәлелдеп тұр. Өйткені, қарақалпақтар нағыз қият-қыпшақтар. Қият-қыпшақ деген терминді ең алғаш өзінің әдеби зерттеулерінде Мұхтар Әуезов қолданған. Қияттың қыпшақ екенін ол кісі Құнанбайдың айтқандарынан білген.

Қаратай жөніде жазғаным үшін «көре алмады» дегендерге айтарым: бұлар жалған батырды насихаттап өтірікті өкірткенде, менің бабам Көкжал Барақты итеріп тастап, ол басқарған Көкжарлы қолын жалған батырларына басқартқызып қойыпты. Олар айтқан кезеңде Көкжал Барақ Көкжарлы қолын бастап, Шар өзенінің тұсында  Балхаш көлінің маңындағы қоршауды бұзып шығып белгісіз жаққа кетіп қалды деген қалмақтардың бір тобын күтіп алып қойша қырған еді. «Қазақ батырлары» атты топтаманың авторлары осы шайқаста Көкжал Барақтың қалмаққа деген өшпенділігінің айқын байқалғанын айтады. Қайдағы Қаратай? Мына биліктің тұсында ертең біреулердің Қабанбайды да итеріп тастаулары ғажап емес. Шаңды жорық басталған 1771-ші жылдың қаңтардан шілдесіне дейінгі уақытта Көкжал Барақ тірі болған. Бабамыз сол жылғы күзде, Шаңды жорықтан кейін қаза болған еді. Бұлар болса, жалған батырларын Шаңды жорықтың қызу шайқасы үстінде өлтіріпті. Қаратайдың арқасына садақтың оғы қадалғанда Абылай хан қалмақтарға арыстанша атылыпты, ойхой, дегенің-ай!  Сауытқа жарымаған бұл не қылған батыр?  Осы эпизодты Абылай хан эпопеясына не бетімізбен кіргізбекпіз, ағайын?!

Қаратайлық шолақ белсенділерге айтарым: анау Тайатқан-Шұнақтағы біреудің мазарына іліп кеткен құлпытастарыңызды алып тастағандарыңыз жөн болады. Ерлан Арынның бабасы Майлы батырдың мазары дегеннің де иесі табылып жатыр. Ерлан Арын әкім болып жүргенінде үндей алмаған байжігіттердің төлебайлары енді газет-журнал беттерінде дауласып жатыр. Кіші жүз Байұлының жігіттері де қарап отырған жоқ. Олар бабаларының мазарын таба алмай жүр. Әлихан Бөкейханның айтқаны дәлел емес. Кезінде Алаш үкіметі Қазақстандағы барлық мазарларды тізімге алғанда Әлиханымыз Қаратай дегеннің мазарын естіп-біліп, Әбдікерімнің алдында білгішсініп: «Бабаңның қайда жатқанын білесің бе?» деген еді. Естеріңізде болса, Әбдікерім  үндемеген, өйткені, ол текті адам, шежірені жақсы білген, ақылы зор тұлға болған.  Ал енді, «мен білемін» дей салған Мұса би, сол баяғы,  шоңмұрыннан еді. Олар осы әңгімеден кейін бұл хабарды талқылаған. Егер де бұл мазар расында да Кенжебайдікі болса, онда, олар сол кезде біздерге айтып кетер еді ғой. Олар үндемегенде сіздерге не жоқ? Кеңес дәуірінде осы мазардың басына барып қайтқан Оралхан Бөкей неге үндемеген? Қаратай шежіресін алғаш хатқа түсірген Мұса би, Мұса биден алынған шежірені зерттеп ғылыми еңбек жазған Әлкей Марғұлан, тоғыз таңбалы найманды таратып кеткен қаратайлық Бошай аталар Қаратай батырды неге білмеген?

Қытайдағы төрелер Әлихан Бөкейханның: «Мен өзімнің жетпіс жеті атамды білемін!» дегенін айтады. Ол кісі қалайша өзінің жетпіс жетінші атасын білер еді, егер де оның жиырма сегізінші атасы киіз үйдің шаңырағынан түскен сары ит болса? Ит көк Тәңірінікі болса?  Ал егер де ол кісі өзін Қияннан таратқан болса, онда оның шежірешілдігіне жол болсын!  Бөржігіндердің қияттарға кірме болғандары айдан анық. Рашид-ад-дин бөржігіндерді қияттағы «басқа сала» десе, маңғолдың генетик ғалымы Батбаярын Херлен қият пен бөржігіндердің генотиптерінің екі бөлек екендерін айтады. Демек, Әлихан Бөкейханның өзінің жетпіс жеті атасын білді дегені оның шежіреден хабары жоқ екенін айтып тұр. Сондықтан біздер, найманның шежіресін қойып, өзінің шежіресін анық білмеген Әлихан Бөкейханның айтқанынан бұл мазардың Каратай деген біреудікі екенін ғана тұжырымдай  аламыз.  Бұл мазар Байұлындағы Қаратай батырдың мазары деген сөз. Сарыжомарттың шөбересі Кенжебай шамамен 1450-1520-шы жылдары өмір сүрген соң, оның сүйегінің қайда қалғанын бір Аллаһ қана біледі.   Бұлардың жалған батырды саусақтарынан сорып шығарғандары Қазақстан Республикасының құрметті журналисі Әділбек Құмарғажиннің «Мой Великий предок Каратай баба» деген мақаласынан да білініп тұр.  Бұл мақаласында Әділбек арғын Олжабай батырдың нағашы атасы үйсін Қаратай батырды меншіктеп алыпты. Біздің бабамыз Қаратай арғын Олжабай батырды тәрбиелеп өсірген дегенді айтқан екен, атсғапыраллаһ!  Кіші жүздегі хан Қаратайды меншіктеп алмағандарына шүкір.

«Ер Жәнібек» қорының төрағасы Серік Самарқанұлы бәрімізге белгілі, Бошай ата да жазғандарында орнын көрсетіп кеткен керей Жәнібек батырдың мазарына үкіметтің заңды қағазсыз жолатпай отырғанына бұлқан-талқан. «Анау жалған батырға рұқсат қағаз сұрамаған үкімет, қазақтың хас батырларының бірі болған, Абылай ханды ажалдан құтқарып жіберген бабама неге қағаз сұрайды?» дейді.  Секеңнің қолынан келмейтіні жоқ. Өткен жылдың қараша айында аян алып, көктемде Қазақстанға топан судың қаптайтынын айтып, бас муфтиге хат жөнелткен еді. Бас муфтиіміз Аллаһтан тілеу жасатуға рұқсатын берген соң, облыс имамы облысымыздағы күллі өкіл имамдарды жинап, кезек-кезек құран оқытқызып тілеу жасатты. Құдайға шүкір, көктеміміз тыныш болды.  Басқа жақтарда не болғаны белгілі. Құдай оның бетін ары қылсын. Бірде: «Мұхтар Шаханов ағамыз ауыруханаға түсіп қалыпты» деген аян алып ол кісіге телефон шалса, расында да ауыруханада жатыр екен. Бұл мақала да, қазақ батырлары десе жеген асын жерге қоятын осы Серіктің тапсырысы еді. Біздер, қасық ханы қалғанша қазақтың жерін қорғаған хас батырлардың ұрпақтары, бабаларымыздың қатарынан жалған батырларды аулақ етеміз дейді. Қазақстандағы барлық батырлардың атындағы қорларға хат жөнелтіп жатыр. Қолтығына кіші жүздегі Қаратай батырға арналып жазылған кітәпті қысып алған. Жалған батырдың ескерткішінің мемлекеттік тізімге алынбағанын да біліп алған екен.  Құдай сақтап олардың ескерткіштеріне мемлекет қаржы бөлмеген екен. Олай болғанда, мына Серіктің қарқынымен олар қазір анау  дулаттағы  Қаратайдың руласы Қайрат Қожамжаровтың алдында отырар еді.

Аты қаратайлықтардың да ұранына айналған Көкжал Барақ бабамызға келетін болсақ, Тарбағатай ауданының құрметті азаматы, мұрындағы Омар болыстың немересі Егізбай Қарпық өзінің жазған «Тағлым» атты кітәбінде Қабанбай батыр жоңғардан бос қалған Алтайға қаратайларды ертіп әкеліп қондырып кеткенде қасында найманның екі батыры болғанын айтады. Олардың бірі Көкжал Барақ, екіншісі садырлық Майлы батыр еді.  «Алаш» тарихи-зерттеу орталығының жазған «Найман» атты кітәбінде Көкжал Барақтың Алтайдағы ұрынқайларды шапқаны жөнінде тарихи деректердің негізінде айтылады. («Найман». 2 том. 126-бет).  Соның үшін Қытай патшасы Абылай ханнан Барақтың басын сұратқан екен.  Иманғазының айтқанында қытайлар Абылай ханнан Барақтың басын үш мәрте сұратқан екен. Бостан мен Дос деген ұлдарымен бірге сұратыпты. Біздің Дәуке атамыз осы Бостанның ұрқынан еді.  Менің мақалама бір комментші: «Қаратай батыр бізде болған, атам айтқан, Алтайдан жоңғарды қуған» деп жалған жазыпты. Қане қуғаны? Менің атамның айтқанында Бостан бабам суыр аулаймын деп басын суырдың ініне тығып алып қазып жатқан ұрынқайдың бір атақты батырын өлтіріп, басын кесіп алып суырдың ініне тастап: «Суырда басың қалғыр!» деген екен. Осыдан кейін Барақ бабам, әлгі батырдың кегін қуып келген ұрынқайлардың тас-талқанын шығарады. Бұл ұрынқайлықтар, қаратайлықтарды бопсалап, салық жинап жүрген дейді.  Кейін, керей Жәнібек батыр бұларды Маңғолия жаққа қуып тыққан соң,  қаратайлықтардың ұйқысы тынышталыпты. Бошай ата өзінің жазған шежіре-кітәбінде бұл ұрынқайлықтарды білместіктен маңғол деген екен.

Қаратайлықтарды қорғаймын деп, Қытай императорының нысанасына ілінген Көкжал Барақты итеріп тастағандары үшін алдымен олардың  алдынан өтпейтіндей мен бұлар сияқты көргенсіз емеспін. Кезінде «Мұзтау» қорына хат жөнелткенімде адамша айтып, ескерткіштің астындағы жазуда өмір сүрді деген жылдарын өзгертіп, тым болмағанда «Қара атай баба» деп жазып қоюларын ескерткен едім.  Өйткені, бұл ескерткіш жөнінде әңгіме шықпай тұрған кезде, анау Тайтқан-Шұнақтағы Қаратай дегеннің мазарын бұлардың басып алғаны туралы  Оралдағылардан  естіген едім. Бір ғалым Кіші жүзде Қаратай деген батырдың болғанын Орынбор мұрағатынан кездестірген еді.  Олар ізденбесе мен бұл Тайатқан-Шұнақтағы оқиғаны естімес те едім. Жалған батырды насихаттаушылар менің хатыма  жауап берудің орнына  Мұхамед Тоқтағанов деген біреуді  маған айдап салады.   Яғни, Серік Самарқанұлы айтқандай, өздері соқтығады.  Мұхамед Тоқағановқа айтарым: «Қазақтардың құпия тарихы» атты кітәптың авторы, орыстың батыры Илья Муромецтің қазақ болғанын айтып, оның атын қазақшалап Ұлы Мұрын деген екен. Яғни, Шоңмұрын дегені. Сондықтан, анау ескерткіштің астына енді «Шоңмұрын Илья Муромец» деп жазып қойыңдар. Әйтпесе, анау Байұлының жігіттері ескерткішті ғаламтордан көріп ұнатып қалыпты.  Төрелердің шежірешісі Арман Қият төренің  айтқанында, кезінде осы Байұлындағы Қаратай батырдың  ұрпақтары «қаратайлап» келіп бір тайпа елді шауып кеткен екен.  Ертең солар «қаратайлап» келіп ескеркішті алып кетер...

Қайрат Зарыпхан, шежіретанушы

Abai.kz

 

 

 

47 пікір
Мұхаметкәрім Қожырбайұлы 2017-07-14 22:18:05
Әй Жемісбек жарығым ай сен кезінде тобықтының Мамай батырынан Жетісуға қарай қашып едің .Енді міне Ер Жәнібек батырдан қашып қайда бас сауғалап кеттің , бір белгі берсеңші қайдасың бауырым ау у Мені де бұлар ескек қайыққа отырғызып Каспиден асырып жіберді ғой .Бақұл бол жан бауырым,айтпағым Матай мен Адай бір бұл жалғанда :Кел қасыма Иранға екеуіміз бірлесе тізе қосып кітап жазып шығарайық ,Шыңғысханды Матай етіп жақсылап жазамыз .Екеуміз талай туындыны жарық дүниеге әкелеміз екі жарты бір бүтін деген ғой атамыз қазақ
Серік Самарқанов 2017-07-12 00:08:52
Жемісбек атаулыга Ер Жөнібек бабама жөне ол кісіні өмірге әкелген анасына үштобелік бір маймыл айтты деп тіл тигізуге кімнен рүқсат алдың . Тілменен жақ өзімдікі деп орынсыз лағуыңа жол болсын ,мына қисынсыз дөйектерің үшін мемлекеттің заңына тартылатының иығыңдағы басыңа жетпедіме Атамыз қазақ қалқында коптеген мақалдар келтірілген сен сияқтылар .үшін 1 Ажалы жеткен қарға БҮРКІТПЕНЕН ойнайды 2 Кедейді сор айдаса аттай желеді 3 Ажалы жақындаған бала зиратқа жүгіреді деген . Кулеген байтал айғырға озі соқтығадының кері деген .соқтығуға жол жоқ Ер Жәнібек бабам әкесін жоңғарлар 10 жасында коз алдында өлтіріп кетеді жастайынан улкен атасының нағашысы Қаз дауысты Қазбек бидің тәрбиесін алған екен .Бала күніндегі әкеге деген сағынышты арманынан айтқаны дауысым Қаз дауысты Қазбекке үқсатуы .Ер Жәнібек бабам омірге енді іңгәләп өміргк келген шағында ауылдарының устіменен Жөнібек Қошқарұлы өтіп бара жатқанда , әкесі Бердаулет бабамыз өтініп айтқан екен батыр сіздің атағыңызға қанықпыз , улды болдық атын қойып батаңызды беруіңізді сураймын делінген екен . Сонда Шақшақ Жәнібек бесіктегі нәресте бабамды қолына алып батасын беріп өзінің атын қойуды сураған екен сол уақытта әйгілі батыр 28 бен 30 дың арасындаекен .Сондықтан бабамымыздың еліктеп және Шақшақ Жәнібек батырға деген қурметін жеткізгені .Сормаңдайлы Жемісбек амншылық болса бабамның қабірін ашып қайта арулап жерлейміз .Осы озінің жазғаныңа байланысты ДНКа сараптамасы Шақшақ Жанібек батырдыңда үрпақтарынан да алынады сол қаражатты сенің қалтаң толейтін болады Кезінде ШҚО пркуроры болған Х Д Көшқалиевтің айтқан созі бар еді өһтініш , батыр адам Қазақстан мемлекетінің заңды тулғасы болып есептелінеді деп жеткізген еді.Егерде ешбір жерде қараалмаса бас прокурордың атына шағым жазып маған әкеп бер деген еді.Сонда аяушылық корсетіп ешкімге тиспеген едім .Қайдағы самапал батырлардың ұрпақ тарыменен тасқа соғыгылып тұмсығы бұзылған жапалақтай сенде бір бұрыштан жалбаңдап ұшып шықтың .. Тағы бұған қоса айтарым ҚР призиденті Н Ә Назарбаевтың атына жолдау жөнелтемін жуық арада .Ал сендерде қандай ақталар айғақтар бар бұдан былай Е дегенге МӘ демесең ұқпайды екен бұл жағдайға өздеріңді кінәләйтін болыңдар бұл жағдай САМАПАЛ БАТЫР Қаратай жонінде қозғалған еді ,Ал Ер Жәнібек бабамда қай әкеңнің басы қалды.Бұл жерде өзіңнің соқтыққыш екеніңді корсетіп қоймадың Айтпағым ЕрЖәнібек қорының мақсаты ҚАТЫНДАРМЕНЕН дауласу емес .қазақтың есіл ербатырларын ұлықтау менен мәртебе беру жолында ат салысып жүргенімізді ұғынған боларсың Бұл сен үшін оңай шаруа емес. Ал маған және артымдағы керей руына тіл тигізген САМОПАЛ батыр ұрпақтарына да айтарым жазасыз құтылып кетем деп ойламаңдар .Біріншіден Оралдағы нағыз Қаратай батыр ұрпақтары қабірді ашып ДНКа сараптамасы жүргізілетін болады генетикалық сараптама қаражатын Самопалдар дың қалтасынан толенетін болады .Қазір менің қолымда АЛАШ ТАРИХИ ЗЕРТЕУ ОРТАЛЫГЫ ИСТОРИКА ИССЛЕДОТЕЛЬСКИЙ ЦЕНТР АЛАШ берген айғақты қағазы бар .Онда Найман тайпасының Көкжарлы руының Кайыпберді тармағында 18ші ғасырда ертеде Қаратай деген батыр болған жоқ АЛАШ ТАРИХИ ЗЕРТЕУ ОРТАЛЫҒЫНЫҢ ПРИЗИДЕНТІ ҒЫЛЫМИ ЖОБА АВТОРЫ Х М ҒАБЖАЛИЛОВ ДЕЛІНГЕН 3шіден ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТІНІҢ ПРИЗИДЕНТІНЕ ТІЛ ТИГІЗГЕНІҢ УШІН қалмақ деп айтқаның үшін куәгерлерім бар .Мемлекеттік маңызы бар істерменен шұғылданып жатқанда жатқан жыланның қүйрығын басып қоймадыңдар .Анандай азуы бар айдахарларменен куресіп жатқанда құймышаққа сен қыстыр лысып болмадың сорлы жезкиік .Мен найманның небір беделді қарияларыменен сойлескен еді , олардан естігенім ,кара ертістің суынан сақта матайдың қуынан сақта дегендерін .Бкл жеде қу деп матайдың ішіндегі сен сияқты жалаңбұ ши мойындарды атаған .Сен анау Үштобелік мақулықтың айтқаны бойынша нені айтпақ болдың СЕРІК САМРҚАНОВі
Авторға 2017-07-11 16:01:37
Төлегетай датқа деген лауазым иеленген деген деректер әзірге жалған. Ол Қоқанның лауазымы. Бірақ, датқа болған деп жазғандар бар. Ақсүпі - "сопы" емес. Бұрындар сүпі - "ұлық" деген ұғымды білдірген. Ақ суфий Найман - ол басқа да, Ақсүпі - бір басқа. Ақжол бидің шыққан тегі Арғын. Сондықтан Арғынның бір атасы. Қаракерей бөлек тайпа емес. Төлегетайдың Қытай баһадүрден туған немересі болады. "Төрт Төлегетай" деп Төртуыл, Қаракерей, Матай, Садырды айтады. Шағырдың елі Матай-Аталық (Келдәулет). Құтым-Шағыр ағалы-інілі. Шағырға қызды Құтым ағасы әпереді. Шағырдың әкесі аталмай, елімен аталып кетіп, содан тарихын арыға кетірген. Шағыр Бәйдібек заманында өмір сүрмеген. Қызайды осылай алды деп жазғандағы нұсқа деп айтқанын дұрыс. Ол нұсқа шындыққа жатпайды. Төлек (Төлегетай) мен Төле екеуі екі басқа тұлғалар. Қызай туралы келтірген мақалың дұрыс. Ондай Қызай туралы мақалдар әр салдардан айтылған баршылық. Сабаңа түсіп, осылай талда. Жемісбек.
Автор 2017-07-10 23:36:18
Коммент жазғанда қателер кете береді. Кірәм Мәсімов премьер ретінде мағолға барғанда Баян-үлгей қазақтарының алдындағы өзінің тегін айтқаны хаттамаға кірген. Біледі екенсің. Ал енді найман атасы Ақсопы дегендері тарихи деректегі Ак Суфий найман. шежіреде|: "Ақ ат мініп, ақ шапан жамылған, Ақсопы дегені осыдан қалған" деп айтылады. Қалғандарынікі осы тұс. Ақжол би арғынның атасы деп жазылғанымен атасы емес, Ақсопы сияқты елбасы болған. Төлегетай датқа болған. Датқа дегені жалғыз елбилеуші емес. Ол қолбасшы да. Қалың опман Қаракерейдің өзі бір бөлек тайпа. Ашқандай да Төлегетайдың ұлы емес. Төртеуінің үшеуінде таңбалары боладындай тайпа болып өсіп кететіндей ауқат өткен хоқ. Оның замнадастары Жәнібек ханнан осынша ұрпақ жоқ. Күллі найманның жартысы Төлегетайдың балалары деген шатпырақ. Сегіз-оғыз болғанда, 15 ғасырда тоғыз таңбалы болғанда бұл тайпалар найманды құраған. Бұлар Ақжолдға жзафылған арғындар сияқты белгілі бір тарихи тұлғаға хандардың айтуымен жапсырыла салғынғандар. Төлегетайдың әскери қолы болмаса, маңғытарға барып Ақсопы, Сарыжомартпен бірге мағытты қоқытып Әбілхқайыр сұлтанды шығарып ала алмас еді. Бұлар рубасылар болған. Рубасы деген қазіргі елбасы сияты ең алдымен бас қолбасшы. Бәйдібектің қызы дейді, Нүриланың Күнбибі Қызайы дейді, Жарықшақтың қарындасы, Аталықтың Шағыры келіп алды дейді, нұсқа көп. Аталық өлгенде керейге тиіп, төрт ұл тауып, Аталықтың екі ұлы өскенде керейді өлтіріп тастғанда: "Бекер өлтірдіңдер, тағы біраз жфыл өмір сүргенде күллі матайды қйзайға айналдарар едім" деген дейді. Бір ауыз сөзбен айтқанда Қызайды Бәйдібектің қызы дей салады. Үйсінде жылқы жиған атасына тартқан барымташылар болған дейді. "Жылқыңды алыстан ат сайлап келіп Қызай алса, жалғыз ұлыңды құдай алса, кедейліктің не екенін сонда көресің" деген сөз бар.
Авторға 2017-07-10 15:49:25
Білгің келіп "пәле" іздейсің. Менен жас сен бала болғаныңда, мен шала болған екем. Рахмет. "Бүркіп тастаған", "Мыжыма" деп өзіңді тап басыпсың. Төлегетай жайында жазғаныңды қайта оқы. Төлегетай қол бастап, қолбасшы болмаған. Ел билеп басқарған. Қызай ана туралы қай шежіре айтады? Нақты жаз. Әбдрахман Алдабергенұлы саған мағыналы болғанда, басқалары саған әлде кімдер ме?. Жетісіпсің. Қызайды тарихи дерек емес, шежіреде Тоқтар алған делінсе, Ол дұрыс. Тоқтар Шағырдың інісі болған. Ақтайлақ би шатыстырмаған. Оның кітабын жазып, ендіргендер шатыстырған. Ақсопы, Төлегетай (Төле), Сарыжомарт (Сары), Ақжол билерден шежіренің басы бастау алмайды. Арыда жатыр. Қобызшы Байсақұлы Молықбайды "Молақай" депсің. Өзің "молақсың". Шежірешісін бе есімін дұрыс жаз. Молықбайдың тікелей ұрпақтары Шығыста (Шыңғыстау, Қалбатауда) өмір сүрген. Әлі сонда. Сұрағанның айыбы жоқ. Кәрім Мәсімовті білгің келсе, әкесінің орысша жазылған "Аманат" кітабын қажет болса оқырсың. Молықбай Кәрім Мәсімовтің аталас атасы болады. К.Мәсімов тікелей ұрпағы емес. "Заман Қазақстан" газеті ағаттық жіберген. Арғы аталары Ер Тоқпанбет. Сұрадың таратайын. Матай-Кенже батыр -Сұртай ақын, батыр-Үмбет батыр -Құлбай қарт -Боданбай батыр -Жалау қарт-Темір-Болат-Байғыз батыр -Сақай ел билеп, өнер қонған-Тағай батыр-Тұңғат дуа-Ер Тоқпанбет-Қоңырбай батыр - Байжан батыр-Мұжық би-Секе старшын -Мәсім-Қасым-Қажымхан-Кәрім. Сонда Матайдан бері қарай 450-500 жылды қамтиды. Аталары дерлік текті, би, батыр, ел билеген. Содықтан қанында бар. Ал, білместер әртүрлі саққа жүгіртеді. Жемісбек.
Автор 2017-07-10 14:34:14
Жемісбекке Керей жәнібек жөнінде Үштөбелік Әбдірахаман Алдабергенұлының айтқанждарын біз бала кезімізде шайнап сен сиқтыларға бүркіп тастағамыз. Енді сен осыны мыжып жүрсің. Біз одан да зор әңгімені білеміз. Жәнібек керейден арғынға көшіп келіп, кейін өкепелеп қайта көшіп кеткен. Бұл шежіре деректері. Жәнібектің "лепес бала" екені де айтылады. Мен батысты Төлегетай биледі деп айтқаным жоқ, тунгачук дегеннің Батысты билеген қолбасшы екенін айттым, яғни, аударманы. Дешті-Қыпшақ үшін Сыр бойы Батыс болады. Қызай ана жөнінде шежіре деректері айтады мен емес, әлдекімдердің айтқандары дәлел бола алмайды. Ақтайлақ биің Шағыр өлгенде Қызайды Толымқожа алды деп пе еді? Мендегі деректе Тоқтар алады. Ақтайлақ би щатастырып алған болса керек. Тарихи деректегі Ақсопы, Төлегетай (Төле), Сарыжомарт (Сары), Ақжол билер замндастар болған. шежіренің басы осылардан басталады. Қазіргі жазба деректер 19-шы ғасырдан қалған. ҚОРАЛҒА: Мені Рашиденді оқысмадфы дейсіз бе? Рашиден жасрынымағыналарды қолданған. Мағол атауының мағынасын: "Будьте всегда опечаленными" деп айтқан. Мен тек қана тарихшы маман емес, орыс-тіл әдебиетінің маманы ретінде "опечалиться" дегенді МҰҢ+АЛ деп түсінемін. МҰҢАЛ дегеніміз айдайдағы Шыңғыс ханның таңбасымен жүрген ең үлкен ру МҰҢАЛ болады. Әбілғазы Мұңол деген. Өзбекше Ал дегеніміз ОЛ болады. Мен Рашиденді пантюркизмнің атасы деген ғұламалардың еңбетеріңмен танысқанмын. және де оны "бухарскиий еврей" детйндер бар. Ол пантюркист, бухарский еврей болғанда кімдерге қызмет еткен? Және де оны неге өлім жазасына кескен? Ол былай деген: Есть много седений о монголах, о которых мы знаем, и не вошли в этот сборник" деген. Осы сөздерімен ол жазғандарындағы Мағолдардың тарихының жалған екенін, Газан ханның қадағалауымен жазғанын меңзеп кеткен. Әйтпесе, осыны айтып несі бар еді? Бухарский еврей демеекші, Жемісбек Кәрім Мәсімовты Молақайдан өзіне дейін таратып берші, кәне, өзіңнің кенже-матайың емес пе?
Қорал 2017-07-10 12:40:32
Қайрат Зарыпхан: Қожырбайұлының қателігі Серікбол Қондыбайды ой өрісін түсіне алмаған, өзінің адайы болса да. Алай да ол кісі Шыңғыс ханның адай болғанын жүрегімен, қанымен сезсе де, сөзбен айтып жеткізе адмаған. Енді ол кісінің айтқандарына рушылдар күлмейді, жылайды, өйткені Шыңғыс ханның адай болғанын мен шежіре дерктеріме ділердеп бергемін.............................................................................. Оу баурым кешегі туылған сен емес, анау замандардағы Шыңғысхан ұрпақтарының айтуымен шежіреге түсірген Рашид- ад . дин, этот великий тюрколог средних веков, работа которого пользуется как самый авторитетный источник по истории тюркских народов, пишет, что начало происхождения монголов пошло от двух человек, которые отделились от своего племени и ушли на реку Аргун, которая при слиянии с Шилкой образует Амур. От этих двух и начинается монгольское племя. Слово монгол стало именем их рода, а потому название переходило к тем, кто им подчинялся. «Таким образом заключает Рашид-ад-дин монголы представляют категорию тюрков». Три племени происходили от одной матери- Алан-Гоа: Букун-Катаки, Салжуктаи и Бодончары. Букун-Катаки впоследствии преобразовались в племя караитов, салжуктаи в конгратов, а бодончары в киятов. Все эти племена носили название нирун, подчеркивая тем самым на свое происхождение от Алан-Гоа. Эти племена , отмечает Рашид-ад-дин «пользуются полнейшим уважение среди тюрко-монгольских племен, словно крупная жемчужина из раковин и лучший плод от дерева (Рашид-ад-дин Сборник летописей, т.1 кни. 1 стр. 15). Всех остальных называли дарлекин. казахские роды кият, конрат, жалаир, найман, керей, существующие благополучно и поныне, стояли у истоков объединения империи Чингисхана. Собственно они его и подняли на белой кошме на Курултае 1206 года, назвав своим правителем. И об этом историческом факте мы можем узнать из таких первоисточников, как «Героический эпос Чингисхана» (Юань Чао Би Ши), летописи Рашид — ад-Дина, материалов собранных Левшиным А.И. и В. Г. Тизенгаузеном. урте-чино - волк-прародитель "монгольского" императорского рода как нам сказали, был потомком кианов и принадлежал к племени курулас (Abulghazi, 33). Курулас, как мы сказали, были ветвью коныратов. Рашид ад Дин несколько раз говорит нам, что Алун Гоа, которая была прародительницей "монгольских" ханов принадлежала к тому же племени унгират или конырат(Id. 64, note 3, by Des Maisons), чего следует, что "монгольские" ханы происходили от того же из ТЮРКСКОГО ПЛЕМЕНИ КОНЫРАТОВ. Так Кабул хан женился на Гоа Гулка, которая была из рода конырат, Исугей женился на Улун Еге или Огелен Ека, которая была из рода олхонуд. Главная жена Темуджина Бурте фуджин тоже была из рода олхонуд... Henry H. Howorth "History of the Mongols" Part I "The Mongoils Proper and the Kalmuks", London, Longman, Green and Co, 1876
Еділ Қағанға 2017-07-09 12:26:35
Келісемін. Атыңа сай екенсің. Жөн айтып, қақпайлау емес. Дұрысқа бетбұрыс беру. Келешек, біздің болашақ. Қайратқа өкпе жоқ. Себебі, "талпынған жетер мұратқа" демекші, құлшынысы, талабы, зересі жақсы. Атасындай байсалдылық тудырғанда ғой, шіркін... . Арда Ақселеу Сейдімбек: «Шежіре жазушылар қолын жоғары созбай-ақ, өзінің тегі мен өскен жерінен бастаса да болады», - деп бекер айтпаған.«Шежірені немесе аталарды дәріптеу даналығын, рушылдық емес, ұйымшылдық», - деп бағалағанды қалар едім. Шежіре - Қазақтан шыққан батырлар, ақындар мен билердің, т.т. Қазақ халқының мәртебесін биіктетуге үлес қосқан адамдардың ісін, жолын, дәстүрін кейінгі ұрпақтарға үлгі етуі тиіс деп түсінемін. Ататекті теріп, айтысу үшін емес. Шежіре - халықтың деректемелік тарихи саласы, ұлт тұтастығының темір қазығы болғанын қалаймын. Шежіре – қазақтың жаратылыс тарихын зерделейтін іліміне айналса, тіпті керемет болар еді-ау. Жемісбек.
Еділ қаған 2017-07-08 15:56:08
Жемісбекке ! Пікір, ұсынысыңды алдым. Кіші жүз болғандықтан бұларды көп қарамағаным рас. "Біз" дегендер де өзіміз боламыз. Осы пікір таластарды одан әрі тереңдетіп, шындықтың ұштығына шығу үшін де аутордың өзін жүгірту керек болғаны рас. Бәрі дұрыс. Байқағаным екеуімізден басқа жастарға жөн айтатын адам қалмағанға ұқсайды . Шектен шыққысы келетіндерді осылай байсалды пікір, сөздеріңізбен қақпайлап отырмаса болмайды. Рахмет. "Абай" кз-ге де .
Авторға 2017-07-08 06:22:38
Қызай ана Байдібектің қызы депсің? Ең болмаса Ақтайлақ биді оқысаң етті. Тегінде Қызай ана нақты кімнің қызы екені әзірге белгісіз. Байдібектің Қызай ана анық қызы емес. Оны жазып, бүлдірген С.Дәуітов. Қызай ана бір жанұяның жалғыз баласы болған. Ұлы да қызы да сол ғана. Қызай ана Ұлы жүзден екені дау тудырмайды. "Қызай" - лақап есімі. Нақты есімі де әзірге анықталмаған. Әркім әртүрлі долбарлы атап жазады.Қаракерей еліндегі Мұрын анамен туыс дегендік те жалған. Ал, лақап есімді қызға "Қыз-ай" деп жауламақ болып келген қырғыздар атап кеткен. Саржомарты Сарымен, Қараны Қаратай, Толымбекті Толунқожамен, Төлегетайды Төлемен шатыстырған жайың бар. Төлегетай ешқашан Батысты билеген жоқ. Сарыарқада (қазіргі Ақмола) Найманды биледі. Ол өмірден өткен соң, билік орнын немересі Қаракерей басты. Арқадағы жер атауларын аңғар. Төлегетай шайқаста қаза таппаған. Өз ажалымен Қылышты қожаға зиярат етіп келгенінде өмірден өткен. "Саған қасымда орын бар" деп Қылышты қожа тірі кезінде айтып кеткендіктен жанына жерленген. Шежірені асқақты тарихтандырмау қажет. Өйткені, соңы шатыс дауға ұласады. Көпке шежіре үйретпек боласың да. Өзің болжап теңеп алып, былықтырасың. Жемісбек.
Серік Самарханға 2017-07-08 05:48:28
Керей "Ер Жәнібек" қорын басқарады екенсіз? Онда Ер Жәнібек туралы жақсы білуіңіз керек. Салдары Ер Жәнібек: "Менің дауысым Қазыбекке тартқан. Сүйегім Шақшақ Жәнібекке тартқан" - деп Өтебай Сарышуаш шешенге айтқан. Өтебай Сарышуаш шешен: - Сен Керейде не қылып жүр екенсің? Керейден мойның асып тұр екенсің. Дауысың Қазыбекке тартса, Сүйегің Шақшақ Жәнібекке тартса, Өзіміздің Арғын ағаның ұлы екенсін!» — деп жауаптаған. Ер Жәнібек риза кейіппен «жарайсың» деп, Сарышуаш шешеннің арқасынан қаққан делінеді. Осыдан туады. "Керей" деп жүрген Ер Жәнібектің шыққан түбі Арғын емес пе? Бұған не дейсіз? Бұл келтіргенім Сіз бен Сізді жақтап, мақтаушы Қайратқа түйсімді болу үшін Даукеевше. Жемісбек.
"Біз" дегендерге 2017-07-07 08:23:26
Ақтайлақ бидің атымен шыққан "Матай елі" шежіресі тіпті дәріптеуге тұрмайтын, олқы. Ақтайлақпен қатарлас Найман-Өтебай Сарышуаш шешен шыққан. Ұлы жүзді билеген Абылай ханның ұрпақтары атынан Дарабоз Қабанбай қайтыс болғанда "Көңіл" айтқан. Ол тарихи жыр толық бар. Ол Сарышуашты қазір Ұлы жүзден деп дәріптеп жүр. Сарышуаш еленбей-ақ жатыр. Оның шежіресі дөпті келеді. 100 жас жасаған ғұлама. Керей Жәнібекке де дес бермеген. Абылай, Қабанбай, Бөгенбайды көрген. Өмірінің соңында Тезек төренің ақылманы болған. "Қарашы" дегенмен келісемін. Бірақ, тарих пен ұрпақтар үшін білгенімізше дәріптеп, саралауымыз тиісті ғой. Еділ Қаған Көкжал Барақтың тарихы көп долбарсыз, жақсы жазылған. Іздесең бар. Қырғызбен шабысқанда қиянаттасып (аталарының зираттарын ойрандап), ақыры қырғыз қызы мерт қылғаны айтылған. Сондықтан Қырғыз бен Қазақ шабысы болған жылы өмірден қайтқандығын есептеу алуға болады. Бірақ, ол да жазылғаны бар. Абылайдың он екі емес, 30 - дан астам әйелі болғанын Шоқан келтіріп, 40 қыз, 30-дан астам ұлдары болғанын да айтады. Соңғысы Сөк төре. Зираты Талдықоғандағы аэропорттың төменгі етегінде жатыр. Жемісбек.
Еділ қаған 2017-07-04 00:29:47
Иә, Шоқан Көкжал Барақты - найманский сұлтан десе, менің іштей болжаған пікірім дұрысқа келіп тұр екен. Мен Барақты 1758 жылы қайтты деп те жобалап алдым, өйткені Әбілхайыр ханның қазасы арасында 10 жылға жуық уақыт өмір сүрген адам. Жоңғария тарихтан сол 1758 жылы жойылды. 1756 жылы Төле би өмірден өтті. Төменде Қайрат айтқандай Барақ сұлтан Жоңғарияны Қытай басып алған 4 жыл бұрын қайтқан да болуы мүмкін. Сонда бұлар Жоңғарлармен қай уақытта соғысып жүр дейсің... Енді бір нәрсе Сабалақ атанған Әбілмансұрға Абылай атын кім берді деген сұраққа , басқа емес өз шефі Әбілмәмбеттің бергенін ұқтық. Ал Барақты Көкжал атандырған Абылайдың өзі екен. яки бірінің ісін бірі бүркемелеп отырған. Абылайдың 12 әйелі бар делінеді, оның 6-ы қазаққа белгілі. Қалғаны қайда, Жонғарияда ма, Бейжіңде қалды ма, белгісіз. Дегенімен басқа жерде де ордасы болды ма, зертеу керек. Бір жағынан Оралхан төреден шығуы мүмкін бе деген сұрақ та жоқ емес. Ол үшін Барақ сұлтанның арғы-бергі шыққан тегін, ұрпақтарын зерттеу керек.
қарашы 2017-07-03 21:39:56
Мен кезінде Найман шежіресін таратушы ақсақалдың бірінен (осы мақалада аты аталған) "Шежіреге деректерді қалай жинадыңыз?"-деп сұрағам-ды. Себебі, ол шежіреде біздің ата-тегімізді таратқанда көп қате кеткен(кісінің аты дұрыс жазылмаған, кейбіреуі жоқ, т.т.). Сонда ол кісі "Мен бір ауылға барып, қона жатып, сол ауылдың екі-үш ақсақалынан дерек жинаймын, енді қате кетсе, солардың кінәсінен"-деп ағаттығын мойындаған. Мұндағы айтпағым, бір рудың не бір атаның шежіресін таратушылар өздерінің жадына(память) ғана сүйенеді,ал, адамның жады- ол тасқа басқан таңба емес, тез тозады. Сонанда әркім өз шежіресін білсе де жетіп жатыр, үлкен шежірелер баяғыда жазылып кеткен, оны ешкім өзерте алмас, өйткені, нақты дәлел жоқ, болмайды да. Ал, "Ана аңыз дұрыс емес,бұл былай болған"-деп әйгілеу-ол басқаларды жаңа дауға шақыру ғана болады-ау түбі. Одан кім не ұтар екен?..
Еділ қаған 2017-07-03 09:50:14
Бұл Сұлтансиық атасынан атақты ерлер басқалардан көп шыққан ба деймін, Мұнда сонау қара қыпшақ Қобыланды батырдың серіктері Аққозы батырлар да бар. Кіші жүздің билігі Әлімнен кейін осы Сұлтансиыққа, Танаға берілген. Есім ханның кеңесшісі, биі Жиембет батыр осы рудан. Әйтекеден кейін билік тана Малайсары биге берілген. Малайсары би туралы жазу керек-ақ. Масқардың ұраны " Қаратай ". Дұрысы Ақанай батыр атасы аты, одан Жөндібай, одан осы Қаратай батыр. Таңбасы Байұлы Шеркешпен бірдей, бақан таңба.
Еділ қаған 2017-07-03 03:50:49
Есенберлинде әз Жәнібек ханның соңғы жорығында аты аталған Ақ сопы - Ақтан сопы - Ақтанберді сопы үшеуі үш ғасырдың адамдары. Сондай адам аттарына қатысты дау көп, мысалы жоңғардың Қарашың батыры туралы.. Оның бізге , тақырыпқа қатысы жоқ. Ал Қаратай сұлтан - масқар Қаратайдан бөлек адам. Нұралының 1771 жылы жорығында тұтқынға түскен қалмақ қызынан туған, "бес қалмақ" атанған бес ағайынды . Кіші жүзді Ресей 1 хандық (Бөкей Ордасы) , 3 сұлтандыққа бөліп тастағанда осы Қаратай сұлтан біздің елді басқарған. Әбілхайыр тұқымында қалмақ анадан туғандықтан болар, қаталдығымен аты шыққан төре дейді. Атақты Қаратаевтар династиясы осылар, оқыған, білімді төре ұрпақтары көп шықты, Думаға сайланды, Алашорда , үкімет ісіне араласты.
Еділ қаған 2017-07-03 02:41:34
Қайрат ! Негізі бағытың дұрыс. Алғадай мүмкін Алғи болар. Алғи - Құбылайдан тақ үшін таласып қазақ даласына қашқан туысының аты болар, содан тараған қазақ арасында осы аттас ру (ел) бар және Есентемір де Құбылайға сыймаған кісі аты, негізі адаймен осы үшеуі туыс. Бұлардың аты жазылған Әбілғазы шежіресін індетіп зерттеу керек. Сен айтқан жалған батырлар жоңғарды "мен қудым", "біз соғыстық" дегеннен шығып жатыр. Шындығы өздері жоңғар , қытай бодандығында, одан қалса Қоқан құлдығында 140 жыл отырып тырп ете алмағаны, соғыспақ түгел олардың елге кіргізген әскерінен қашып-пысып жүргені белгілі және жоңғарияға ауғандар жоңғар емес кіші жүзбен көршілес еділ қалмақтары торғауыттар ғой. Торғауыттар Ақназар тұсында Қазақ хандығына бағынышты болды, қызмет етті. Оны бұлар қайдан білсін. "Қашқан жауға қатын ер" дегендей, жау кеткен соң қылышын боққа шауып жүргендері. Жоңғарияға ауған торғауыттан соң Ресей патшалығы Еділ қалмақтарына сенімсіздік білдіріп, Қалмақиядан хандық билікті біржолата жою туралы приказ берді. Қазақ жүздері хандары да осылай Ресей патшасының арнайы громаталары арқылы тағайындалып отырғанын бұлар білмейді. баяғы билер сайладыдан аса алмайды. Негізі осы "ақтабан шұбырындыда" қазақтың билері туралы шындықты хандардан бөлек қарау керек, олардың бейіттерін не себепті тегістеліп, қиратып отырған. Сондай Тибеттен жарлық болған. Хан билігі өздері бас сауғалап көшкен елмен билерді айдалаға тастап кетіп отырғаны Әнет баба, Төлелер тарихында бар.Енді Барақ сұлтанға келсек, ол да, Абылай (Әбілмансұр) сұлтан да, Әбілмімбет те Орта жүзге толық билік ете алмаған. Біреуі ұлы жүзден бір, орта жүзден екі руға иелік етсе, енді бірі төрт-бес ауылға сұлтан болған. Сол елімен көшіп-қашып пысып жүрген. Орта жүздің негізгі дені Кіші жүзбен бірігіп Әбілхайыр хан қол астында болған, оларды біріктіріп кеткен Сәмеке хан еді. Сәмеке өлгесін осы үшін Әбілхайырдың беделін қызғанып оған жау болғанға ұқсайды. Әбілхайыр, оның баласы Нұралы да өз қарауындағы бұл тайпаларды "қай жүзсің" деп алалап бөлген жоқ, ешкімге тигізбеді, құзғындарға шоқытпады. Барақ найманның төрт ауылына сұлтан болған болар деймін. Және өзің жіктегендей қыпшақтың, керейдің, қырғыздың, қоңыраттың елі там-тұмдап қосылған шығар, оны біз қайдан білейік. Шынында Есенберлиннің кітабында сәйкессіздіктер көп, Мағауин архив аралағанда жиналған кей деректі осы кісіге бергенін айтып еді.
Қайрат Зарыпхан 2017-07-02 22:06:24
Едіге қағанға. Барақ сұлтанды көкжал деп шатастырған Илия Есенберлин еді. Сұлтан Барақ 1754 жылы қайтыс болған. Шоқан 1771-ші жылы қырғызға барған Барақты "султан найманский Кукджал Барак" дейді. Сұлтан деп қырғыздар ойлаған бұл Көкжарлы Көкжал Барақ еді. Мен Қаратай деп сұлтанды да, масқар Қаратай батырды да айттып отырмын, жалғыз сұлтанды емес. Кезінде мен форумдарға қатысып жүргенімде масқар Қаратай жөнінде қазақша бір сайтта дерек бар еді. Ақпарат министрілігінде сөздері жүріп тұрған кездерінде мына қаратайлықтар алдыртып тастаған болу керек. Сіз айтып отырған Қаратай батыр жөнінде Серік Самарқұнұлында кітап бар. Наркескен ұстаған батыр болған екен. Кітапты Серік найман шежіресіне сараптама жасату үшін ғылыми ортаға қоя берген екен. Оқи алмадық. Қорытынды біздің ұпайымызға шықты кітап әлі қайтып жеткен жоқ. Сауран соғысына қатысқан деп естідік. Қорытынды жария көргеннен кейін Кіші жүздің батырларының ұрпақтары дауыс береді. Адайдан арқырап Шоға батырдың ұрпақтары шығады. Әлі бәрі алдыда. Серік Самарқан оларға әлі кіріспеңдер деп еді. Күллі қазақ батырларының ұрпақтарына хабар беріп, бұл жалған батырдың күл-паршасын шығарамыз дейді. Кезінде алғадай дегендер болған еді. Бәрі де Кіші жүздіктер болған. Қазақтың қарт батырлары Кіші жүздің жас батырларының жаназаларын тірі кезінде шығартып тастап жауды әлсірету үшін алдыға қоя беретін болған. Кіші жүздің бәрін бір ауыз сөзбен "адай" деп айтатын үрдістің бар екені белгілі. Алғадай дегені алғы адай еді. Енді дүние-кезек дегендей Серік Самарқан Кіші жүздің алғадайы болып жүр. Секең шаршағанда Кіші жүз ҚАРАТАЙ! деп шығады.
біз 2017-07-02 04:00:50
Шіркін, Хуаз !..Әлия, Мәншүк ! Қазақтың қаршадай қайсар қыздары !..Кіші жүздің жаугерлігін кешегі соғыс та осы қыздары арқылы мойындаған ғой. "Еділ қағанға" рахмет !
Еділ қаған 2017-07-02 02:53:19
"Мен не деймін, қобызым не дейді" ! Тоныкөк, Шыңғыс қаған түгел, әуелі өзің көтерген мәселең Оралхан мен оның бабасы Қаратай туралы даудан құтылып алсаңшы. Сонымен Қаратай кім, қазақтың руларын -керей мен найманды адақтап болдың ба. Болсаң енді кіші жүздің Қаратай батыры туралы айтқаның аздап шындыққа келеді. Аздап дейтінім сен айтқан Қаратай сұлтан емес, қара халықтан шыққан Қаратай батыр туралы айтпақпын. Тарихтағы "Сауран айналған" сөзі кіші жүз тайпаларына қатысты айтылған еді. Түркістан төңірегіндегі Сауран бекінісін негізі осы Байұлы ұстады, қазақ хандығы әскерлері құрамасының дені осы көшпелілердің қолында болды. "Ақтабан шұбырындыда" жау бағытын адастыру үшін Сауран бекінісін Қағба бағытымен үш рет айналып, үш бағытқа сөгіле көшті. Байұлы да үш сиықтың бірі Сұлтансиықтың үлкені Масқар тайпасы бар. Масқарлардан Ақанай, Атойнақ, Қырықсадақ, Төлеке, Дөнен, Қармыс, Қожабек, Қарсақбай, Қабақ (Есім ханды өлтіретін) т.с. батырлар көп шыққан ел. Атақты Халық Қаһарманы Хиюаз Доспанова апамыз осы рудан шыққан , қазақтың жау төбесінен оқ жаудырған ұшқыш қызы. Ақанай баласы Қаратай батыр 1724 ж. Әбілхайыр хан жасағында соғысып, Арқа бетте қаза болғаны айтылады. Әбілхайыр қолында тана Малайсары, табын Бөгенбай, Тайлақ батырлар - кіші жүздіктер көп болған. Менікі тек Қаратай батыр туралы дерек беру, ал қаратай руы туралы басқалар өздері келісімге келеді деп ойлаймын. Мүмкін төре руының тармағы болар. Олар да қожалар сияқты бөлім, бұтаққа бөлінеді.
Еділ қаған 2017-07-02 01:40:42
Рас, Зарыпханұлы мақаласында 2-3 дәйегі шындыққа келетінін айта кеткен жөн. Ол керей Жәнібек батырдың орта жүз билерімен керей, наймандарды "ақтабан шұбырындыда" шығысқа , бұрынғы ата қонысқа бастап алып кеткені туралы шындық. Екінші ол шығыстағы қонысымыз жоңғардан қалған жер емес еді, қазақтың өз қонысы еді. Жұрт қайда барарын білмей босқан заман еді. Мақалада " қара керей Қабанбай жоңғардан бос қалған Алтайға қаратайларды ертіп әкеліп, қондырып кеткенде қасында екі найман батыры Көкжал Барақ, садыр Майлы батыр болды. Қытай патшасы Абылайдан Барақтың басын 3 рет сұраған" деген сөздерде шындық бар. Жоғарыда айтқандай "жоңғардан бос қалған жер" дегенімен ол жерден жоңғарлар қазақты ығыстырып, 80-100 жылдай жайлаған екен. Босағаны "ақтабан шұбырындыдан" кейінгі заман еді. Ертіс пе Есіл бойын жайлап жүрген Әбілмәмбет пен Барақ иеліктеріне 15 мың жоңғар шабуыл жасап, бұлар мал-жанын, дүние мүлкін тастап , 1740 жылы Жайық бойына қашып келген еді. Ресей патшайымы бұларды құзырына қабылдамай, олардың өз адамдарымен сол жоңғарлармен соғысуына үміт артатынын жеткізеді. Кейін Абылай үшеуі Жоңғардың (Қалдан Сереннің) бодандығын қабылдаған соң, осы жақты жайлай бастайды. Қалдан 1745 ж. өліп, Жоңғар тағына Лама Доржы отырады. Әкесі тағына отыру үшін Дабашы ноян осы Барақ, Абылай көмегімен Доржының көзін жояды. Бірақ жоңғарлар оны қолдамай Қытайға қашып кетеді. Сол 1754 жылы Абылай Қытайға елші жіберіп, бодандығына өтеді. Бір жағынан Қытайға сүйеніп, қайын атасының Жоңғария тағын иеленуді көздесе де, Қытай билігінің өз ішкі есебі болғанға ұқсайды. Қытай осы аралықта Жоңғарияға әскер кіргізіп оны басып алады. Жоңғария билігінде болғандар Абылайға қашып кеп паналайды, қатаң талап қойып, 1756-58 жылы қазақ даласына әскер жібереді. Жоғарыдағыдай Барақты және Амурсананы ұстап беруді сұрайды. Барақ 1758 жылы екі жүз адамымен Қоқан бектері қолымен Қарнақта қаза болады. Негізі осы Қоқан хандықтарының пайда болуына Қытайдың көмегі болған сияқты. Ұлы жүз бен орта жүздің арасына араздық отын жаққан Қоқан хандығы екенін тарихшылар айтады. Қазақ арасына алауыздық осы Абылай заманымен енген бе дейміз, оны зерттеу, мықтап ойлану керек. Көкжал мен Көкжарлы Барақ екеуі екі басқа ұғым, Көкжал Барақ басқа емес, Барақ сұлтанның протипі болуы керек. Ол тек өз ойымыз.
қайрат зарыпхан 2017-07-01 23:49:22
тоныкөкке - шын аты танакөк түрік болмаған сир-қыпшақ. таңбасы шапыраштынікі, бұл таңба анығында найман атасы деген өкірештікі. Камал Абдрахман ағамыз раытап береді. Өзбектегі Өкіреш шалдың басындағы таңба мен Танакөктің, шапыраштының таңбалары бір. Бәрінің түбі қият-қыпшақ. Шыңғыс хан және қыпшақтар атты мақалмады оқыңыз (ғаламторда) Едіге қағанға - Сіз рушылдық тұрғыдан сөйлеп тұрсыз. Бұл жерде қыпшақ деп қазақ айтылып тұр. Қазақтың атасының қаңлы екенін ғалымдар біледі. Арблаы деген сөз. Белгілі түркітанушы Ю. Зуев қазақ тілін білмеген соң қытайлардың урбели кипчак, орытардың орыплюеве сөздерінің ағынасын айта алмаған. Бұл арбалы қыпшақ, яғни, қаңлы деген сөз. "Құпия шежіредегі" хасаг тэргэн дегені де қазақ арбасы. Орыстар дквуколка дейді. Ғалымдар "арийские боевые колесницы героического века" дейді. Қыпшақ дегеніміз қави+шақ абыз-ақындық патшалық сақ дегеннен болған. Қыпшақ болғыңыз келмесе сіздің түбіңіз не атасы қытай ғұн, қалмақ итд. Қааіргі қыпшақ тайпасы тар мағына. Қыпшақтар өзін Мүйіздеден таратса, Наймандар Өкірештен таратады. Екеуі де бір мифолгиялық бұқатекті қият-қыпшақтар. Шынын айтқанда менің мақадалымды алдымен ғалмыдар оқып алады. Артық кетсем тоқтатады. Менің артымда кімдердің тұрғнадарын жуық арада өздеріңіз түсінесіздер. Қожырбайұлының қателігі Серікбол Қондыбайды ой өрісін түсіне алмаған, өзінің адайы болса да. Алай да ол кісі Шыңғыс ханның адай болғанын жүрегімен, қанымен сезсе де, сөзбен айтып жеткізе адмаған. Енді ол кісінің айтқандарына рушылдар күлмейді, жылайды, өйткені Шыңғыс ханның адай болғанын мен шежіре дерктеріме ділердеп бергемін. Шыңғысхантанудың атасы Рашид-ад-дин "мағол" атауының мағынасы "бідьте всегде опечаленными деп түсіндірген. Әбілғазы хан мағолды мунол деген. Және де бұл атаңдың мұңға қатысын айтқан. Әбілғазы сөйлеген өзбекше "ол дегеніміз "ал" болады. Сонда мунол дегені Мұңал - Шыңғыс ханның таңбасына иеленіп қалған адайдың ең үлкен руы.
Пикирши 2017-07-01 15:11:16
Осы Зарыпханулы мен Кожырбаиулынын Аталары бир ау деимин! Екекунин басы бириксе,алемди дур силкиндерине дауам жок! Тарихшы-академиктерин адрам калсын,шандарынада илесе алмаи калады! Шежирелерин сурамаиак кояиын,миым аиналып кетер!
Тоныкөк 2017-07-01 10:56:47
Бұл не?... Зерттеу ме, зеңіп жүрген бастың сандырағы ма? Қазақ бірлігіне, парасат-пайым арнасына балта сілтеу ме?...
Edige 2017-07-01 09:15:35
Әбдәкерім боыстың алтайға өткен себебі ,Алтай керейлеінің йесі мәми қуғындағы алаш арыстарын шақырған ,сонда барған аулымен бас аман толық барған, мами би үлкен құрмет көрсеткен барған алаштықтарға, бір қызы өр алтайда керей еліне ұзатылған,оныі немересі астанада менің жақсы досым, сол айтатын әжеміз оқулықтағы сталин ленин суретін көргенде ,атаңп нәлет ұзын мұрттар ,тұқымымызды құртқан деп қарғап отыратын деп, екі ұлы артынан іздеп барған екен алтайға Қамбар,Шабдан деген,кейін қытайда зиялыларды қуғындағанда дерексіз кеткен.
Edige 2017-07-01 09:15:23
Әбдәкерім боыстың алтайға өткен себебі ,Алтай керейлеінің йесі мәми қуғындағы алаш арыстарын шақырған ,сонда барған аулымен бас аман толық барған, мами би үлкен құрмет көрсеткен барған алаштықтарға, бір қызы өр алтайда керей еліне ұзатылған,оныі немересі астанада менің жақсы досым, сол айтатын әжеміз оқулықтағы сталин ленин суретін көргенде ,атаңп нәлет ұзын мұрттар ,тұқымымызды құртқан деп қарғап отыратын деп, екі ұлы артынан іздеп барған екен алтайға Қамбар,Шабдан деген,кейін қытайда зиялыларды қуғындағанда дерексіз кеткен.
Edige 2017-07-01 09:15:22
Әбдәкерім боыстың алтайға өткен себебі ,Алтай керейлеінің йесі мәми қуғындағы алаш арыстарын шақырған ,сонда барған аулымен бас аман толық барған, мами би үлкен құрмет көрсеткен барған алаштықтарға, бір қызы өр алтайда керей еліне ұзатылған,оныі немересі астанада менің жақсы досым, сол айтатын әжеміз оқулықтағы сталин ленин суретін көргенде ,атаңп нәлет ұзын мұрттар ,тұқымымызды құртқан деп қарғап отыратын деп, екі ұлы артынан іздеп барған екен алтайға Қамбар,Шабдан деген,кейін қытайда зиялыларды қуғындағанда дерексіз кеткен.
Едіге 2017-07-01 09:08:08
Шеруші мен Шимойын қаратайға жатпайды ,шекера айрлғанда қалып кеткен керей рулары,катон қарағайдың жарты қазағы керей рулары, мына шежірешілерде ми қалмапты,катонда ителі ,қаррақас,шеруші ,шимойын бәрі бар , керей қорымы бар,
Еділ қаған 2017-07-01 02:56:29
Қайрат ! Мақалаңды дұрыстап қайта оқып шықтым. Артық-ауыс, бос сөздерің көп. Бәрін тәмпіштеп, бастан - аяқ ұсақ - түйегіне дейін айтып шығам деп, негізгі айтарыңнан ауытқып, пышыратып алғансың. Әуелі бір мәселені қарайық. тақырып басы айтқандай Оралханның арға атасы Қаратайдың тегі кім. .. Оралханның қолында өскен қарындасының айтуынша - атасы Қаратай ру басы (белгілі бір рудың старшинасы ) болған адам. Яки рудың аты емес, өзі шыққан руды басқарушы адам. Енді сенің Бошайдан, Шәкәрімнен, алаш ғалымдарынан түйгенің болар, Мақалаңда найманға қатысты Бәске Болат - қыпшақ, Шеруші - кірме керей, Байғана - қыпшақ, Шоңмұрын - қырғыз, Кәлім - қалмақ, Шимойын - кірме керей, Көкжарлы - қият қыпшақ, Бура - түбі қоңырат, абақ керейдің түбі - шапырашты, қарақалпақтар - қият қыпшақтар, сарманай - сары қаңлы деп кете бересің. Ақсопыдан - найман туады, Ақсопы өлгенде жеңгесін Қоянбай деген қият қыпшақ (қарақалпақ) алады, одан керей туған дейсің. Қият қыпшақтың баласы , өзің білесің керей де, найман да емес, қият қыпшақ (сенше қарақалпақ ) болып тумай ма ! Егер найманды құраған осылар қырғыз, жалайыр, қоңырат, керей, қият, қыпшақ, қарақалпақ, сары қаңылы, қалмақ болса мақтаған н а й м а н ы ң н н а н не қалады ! Сен айтқандай Бәске - қыпшақ болса, Оралхан найман емес, сол сен айтқан рудан (қыпшақтан) болмай ма . Оған не айтасың. Өйткені қыпшақ Бәскеден Оралханның бабасы Дәулеттер туған емес пе . Онда Қаратайды қыпшақтан іздеуің керек болады.
ққрыш 2017-06-30 23:55:19
Матайдың қуы десе қалай болады екен. Ал енді қу матай дегені хитрый матай жемісбек деп матайдың қуы н айтып тұр. Яғни хитрый из матаев. Тəукенің қуы десе хитрый из тау ке .неменеге құтырасың енді озің айтқан сөзіңе жауап бересің.көрсетеміз саған нпданды.
автор 2017-06-30 23:45:47
Анау ү деген қаратай батырдың ойдан шығарылмағанын дəлелдесеңші алдымен. Қаратайдың болмаған ын мен ойдан емес шежіреден айтып отырмын. Тарихшымын заңгермін дəйексіз сөйлемеймін. Айтқанымды ешкімге шалдырмайтындай айтамын. Сөзіме жауап бере алмағанда итжеккеннен тірі қайтпас едім. Анау ку дегенге ққтырғанды енді ұқтым матайдың қуы деп жалдайын айтқанын ойлаған. Тілекбердіні үнемі қу керек деп айтамын. Хитрый деген мағынада. Рудың бұл жерде қатысы жоқ. Мен жемісбек жайы ға жүр. Талдықорған маған жұдырығымнан жақын.
біз 2017-06-30 23:22:59
Қу матай деп рудың емес сенің болмысын айтылды. Қу яғни арық шежіреден арық төлек дегендердікі даланы айтқан. Шежіреде төле. Ақтайлақ бидің шағын дың жесірі н толымқожа алды дегенің де түзегеміз. Алдында топас отырса айтушы ашыла алмайды. Мүлік сенің алдында ашыла алмаған.
Авторға 2017-06-30 09:41:16
"Қу Матай" деп не білдіргің келді? "Надан - жаман. "Қу" деп бұрынғылар сөзге шешен, санасы зере, "ақылы асқанды айтқан". Жеңісбек емес, Жемісбек. Күллі Матайға күл шашқан шежіреші туар ма? Туса ата жолын дұрыс қуар ма? Қудың екен, бұрыстамай, нақты жаз. Елдің қаһарына тимей келтір. Сана мен санатты жоймай. Бірді айтып бірге түспей, рет-ретімен жүйеле. Қасында тұрып көрген жоқсың. Бұрынғы айтулы сөздер әрқилы. Алшынбай бидің Төлек ата туралы шежіресін тауып оқы. Бекерден Төлек (Төлегетайды) атаны анау былай, мынау былай дегізіп, сан-саққа жүгірткенін жарамды болмайды. Тура соқтым, кестім-піштім деп Шығыстың табиғатындай беткейлі болмай, зерделеуде алауыздық туғызбағың. Тілмен шағуға оңтайланыпсың, оның да болғырлық болмас. Менің елім Матай "қу болса, сенің өзің "су" болғаның. Тегі "Найман болсаң-Матай бол" демекші, тіл тигізгендерде "ақыл жоқ"
автор 2017-06-30 00:44:37
Өтеуге. Біз тек қана деректерімен дəлелімен сөйлейміз. Ал бұларда хая да жоқ. Қарсы айтқандардың бəрі далаға сөйлеп жатыр. Есі дұрыс адамдарша пікір та ласу жоқ. Хаясымен таласа ма
өтей 2017-06-30 00:30:33
Қайырхан далаға сөйлемей дəлеліңді айтпақшы. Атабабамызды шежіреден біліп отырмыз. Шежіре болмаса елбасының қарасай екенін қайдан билер едік. Сенің батырдың шежіреде жоқ. Бошекең айтпаған еді.
Автор 2017-06-29 23:57:41
Менін 20 шақты мақалам жарық көргендекүллі торе шалдыра алмағанда тек қана бір қу матай Жеңісбек қанабір шалғаны бар Мен колбай тоғысовты жалайырдағы Колбай менен шатастырып алған едім .Сендерден сүраймын ей ҚАРАТАЙ ейҚАРАТАЙ орманда адасқан бүғыдай бір орындарыңда шыр айналналмай
Серік Самарқанов 2017-06-29 23:12:24
қадірменді қайрат зарыпханүлысіздің жасаған сауалыңызға берерім мынау бүл озіңіз ойлаған адам емес әукесі салақтаған қызылбет адам өскеменде түрады аты жөні белгісіз мына даукес жандарға ,болған бір өңгімені ескертейін 2012 жылдың жазында өте төрбиелі бір кісіменен таныс болдым .олкісі жастық шағында қазіргі қ р призиденті н ө назарбаевпенен бастаған қаздауысты қазбек бидің тікелей ұрпағы . аты жөні мниязов тілеубек деген адам казір қүрметті демалыста . маган айтқаны мынау еді сендерде соз атасын бағалауды ескермейді деген . біздің жақта созден жеңілген адам қасыңнаналшаққа кетіп қалады да қайта беттемейді сендерде шығыста төбелесуге дейін жетедді деген .біздің созімізге оралдағы адайлар тоқтаған еді дегенменде бүл адамның тектілігінің бет пердесі Ал каратаймыз дегендерге айтарым қайдағы миға қонымсыз сандыраққа жол іздемей дәлелдеріңізді айтып жазсаңыздар ауыздарыңызды ара шағып алама. Кокжал Барақ батырдың 5 ші атасыменен біргетуысқан қаратай қай атасының басын іздеп барған екен 1771 жылы Таятқан шүнаққа. Кіші жуздегі Қаратай батыр 17 18 шіғасыр ларда өмір сүрген Бүны сіздерге көретін адам ретінде айтарым олжерде Қаратай батыр қалғанын ДНКсараптамасы шешеді, қатонқарағайдағы ескеркіш ЕрЖөнібек бабамды козге елестеді хан Абылайды қүтқаруға барғандағы корініске сай келеді аттан түсіп кок доненін ханға үсынғаны
Қайырхан 2017-06-29 23:05:45
Тарихты ермек жасап ойнауды кім тоқтатады, масқара ай туталақайы шықан тарихқа ертен ұрпағыннаң кім сенеді
у 2017-06-29 20:23:52
Мынаны жазған автор ит мініп, ирек қамшылап жүрген бір сорлы болса керек, өзін тұлпар мініп, найза өңгеріп жүрген батырмын деп елестеткен. Ойынан тарих туғыза беретін осындай жүгірмектерді тиюға қандай амал керек? Осыған жауап табуға тиіспіз
автор 2017-06-29 13:14:14
Серік самарқанұлына. Мына қаратайдың кім екенін айтып берші. Əлгі қызылбет болар.
автор 2017-06-29 13:09:28
Əлде бекжан қазақтардың құпия тарихының авторымысың онда ақылды адамдармен жағаласпай аулақ жүр ол кітап анекдот. Ұлы мұрын сонда айтылған.
автор 2017-06-29 12:58:56
Əй қаратай алдымен шежіреңе қара оттағанша на дан сырлы. Бекжан шапырашты деген парсының чапаев айтты түймесіне таңбасы құраған соң чапразлы аттанған. Шибөріш дегенің шаукат емес пе. Тарихына хабары жоқ қуғынбацдың еітəбін оқып алып қума
Мын былжырақты езіп ішкілерің келді ме? 2017-06-29 01:44:18
Мынадай мыңқылдақ, түкке тұрғысыз шатпақтарды қалай жариялап жүр, АБай.кз. Абайдан, қазақ баласынан ұялу деген болу керек қой, қайдағы бір сайда саны жоқ, не білігі жоқ, ойына келгенді жаңалық еткісі келетін есуастардың былжырақ шежіресін тарих көрудің заманы келмеске кетті емес пе? Мынау қай сасқандарың! Бұл өзі ауыл арасында рулардың өз ішінде айтылып жүрген былжырақтар ғой, оны мындай маңызды жерге жариялаған сайын талай боқмұрын еш дәлелсізбылжырақты шын екен деп шатасулар одан сайын ұлғаяды. Елімізде сауатсыздық асқынып тұр. Көкесін осындай былжырақ жазушы тарихшысымақтар бастап тұр. Арыстан жоқ жерде қояндар арыстан секілді күжілдегісі келгенінің белгісі бұл! Қазақ ұлтының сана деңгейі осынша төмен құлдырап кетеді деп кім ойлаған!
Бекжан 2017-06-28 22:34:11
Найманнан болған рушыл қазақтың "қалайда барша қазақтың атасын найман етемін" деген арманынан туған шатпағы мынау. Ал "орыстың үш батырының бірі" деп аталатын Илья Мурамец жайлы нақты деректер тарихи ескі жазбаларда бар, оларды орыстың ғалымдарының өздері растайды. Ол үш батыр Қырымда өмір сүрген адамдар, Қырымды ертеден Арыс пен Сақалбан деген тайпалар болған, өз кезегінде олардың екеуіде көптеген рулардан тұратынын араб тарихшысы Әл Масуди жазған. Арыс атауын гректер 4 ғ. Аорс деп бұрмалап жазбаларына енгізген. Оларды көршілері осы Аорс атауымен атап кеткен, 7 ғ. Қырым маңына орныққан қазақтар осы Аорс орнына Орыс деп атап бастаған. Орыс атауын хазар мен бұлғарлар оғыздық диалектімен Урус деп атады. Араб тарихшылары өз жазбаларында осы Урус атауын қолданған, ал Ресей тарихшылары арабша жазбадан оны Рус деп аудартып жаздыртты. Ал осы Арыс-Аорс-Орыс-Урус-Рус тайпасының билеуші династиясы Бөрі деп аталған ру (әуелгі атауы Сыйбөріас). Бөрі династиясын славян бұлғарлар (болгарлар) көпше түрде Бюри-ки деп атауынан кейін Бюрик атауы пайда болды. Осы Бюрик династиясынан шыққандар кейін Киев княздігін сосын Москва Патшалығын билегендер. Олардың соңғы ұрпағы Тит Патша (Иван Грозный деп бұрмалап тарихына енгізді ресей) орнатқан Империя кейін Россия деп аталды. Өз билеушілерінің Қырымдық түркілік Орыс немесе Урус тайпасынан екенін Ресей шебер жасырды. Олар Урус тайпасын Рус дегізіп, ал Бөрік династиясын Рюрик деп бұрмалау арқылы оларды "орыстардың арғы аталары" дегізді. Керек болса Тит патша (Иван Грозный) заманында орыстардың аталары әлі түркітілді бұлғарлар болатын. Әрине олардың үлкен тобы Болгариялық християндық арқылы Шірукеу тіліне көшкен еді. Осыны қалайда тоқтатам деп шіркеулерді өртеп священниктерді өлтірткен Тит патшаны (Иван Грозный) улап өлтіргенде сол Болгариялық миссионерлер (дұрысы Иезуид ордені адамдары). Оның орнына патша етіп християнды отырғызды, осылайша мемлекет билігі християндарға тиді және олар бірден барша бұлғарларды шоқындыру науханын бастады (арасында Татар тайпасы адамдарыда шохынып кетті, алайда көрші Татар елі мұсылмандығын негізінен сақтап қалды). Москва патшалығындағы бұлғарларды билеген Орыс (Урус) тобы болғандықтан қазақтар сол заманнан Москва патшалығы халқында Орыстар деп атап кеткен. Ол бұлғарлар Шіркеу арқылы славян (болгар) тіліне көшіп жаңа ұлтқа айналды, ал қазақ оларды Орыс деп атай берді. Олардың жаңа тілдері өздерін Орыс деп атауына икемсіз болды, сол себептен олар өздерін РОС деп атады және олардың мемлекеттеріде осы себептен Россия деп аталады әліде. Кейін Ресей билеушілері "орыс халқы ежелден славян тілді халық, ол ертедегі қырымдық Рус елінен пайда болды" деген жалғанды орнықтыруды бастады. Осы жоспарларына сай халықтың Рос атауын "русские" дегізіп орнықтыруға күш салды және қырымда орта ғасырда өмір сүрген қазақтың үш батырын "орыстың үш батыры" деп жаздыртты тарихқа.. Осылайша біздің санамызда "ежелгі қырымдық Урус елі осы Орыс халқының аталары" деген ұғым орнықты. Осы себептен Илья Муромецтің шын есімі Ұлы Мұрын деген тұжырым көп қазақтың кұлкісін келтіріп отыр. Алайда тарихи жазба деректе Илья Муромецті өз замандастары "старый Козак" деп атағанын Ресейлік ғалымдарда мойындайды. Қырымға орта ғасырда орныққан Казак (қазақ деп түсінейік) дегендер жергілікті Урус адамдарымен көп соқтығысқаны көне жазба деректерде жазылған. "Старый Козак" деген лақап есім ол үш батырдың Урус немесе Рус тайпасынан еместігін көрсетеді, олар Қазақ адамдары екені түсінікті. Даңқты батырдың есіміне "Ұлы" атауы қосылуы заңды, ал Ұлы атауын славяндап бұрмалау үшін Илья есімі өте оңтайлы. Мұрын деген есім Адай тайпасында әліде кездеседі, осы Мұрын атауын славяндап жасыру үшін оны Муром (ец) деп жаздыруыда мүмкін. Қалай десекте "орыстың үш батыры" дегендер шынында Қазақтың батырлары деу заңдылық. Адайларда ғана сақталып Мұрын жырау арқылы бізге жеткен "Қырымның қырық батыры" жырыда белгілі. Бір қарасаң Адайлар қайда Қырым қайда! Алайда ертеде Қырымда болмаса ол жыр Адайларда қайдан сақталды.
Сегіз Сері 2017-06-28 22:19:14
мен өйдөйт деп шыкканга айтарым. сен акымак па әде сені өміргеәкелген адамда ес болмағанба ,кожырбай улынағыз булкүннің шатыры жылжып қалған әпендесі күні кеше күй атасы кұрмангазы адайға әперген мәртебесін пайдаланалмай ойына не келсе соны лагып айтып жүр онын сөзі аспанда адай жерде адай одан калса .әйедің күн тимесін де де адайға теңеуде баска несімен ерек шеленді магаған салса кожырбайұлын желкенді қайыққа отырғызып иран асырып жіберер едім .сені логопедке ертіп апарар едім өйткені тіліңді шайнап сөйлейді екен сің . саған лайық менің маңмаң герімнің суын беріп боғын шығару орныңды біл толеңгіт ешқашанда тордегі торенің орнына отырмайды бүггінненбастап калай сөз саптауды үйреннадандық жасасаң маңмаңгерімде сені жақындатпайды
шеруші 2017-06-28 10:43:48
Күлейін бе, жылайын ба? Керейді бір мақалада шапыраштыдан да, найманнан да тудырыпты. Кореядан шыққан демегеніне шүкір. Дегенмен, біраз нәрсені білетін бас.
Ойдөйт дерсің ! 2017-06-28 09:13:59
Мына аптыр Қожырбайұлының өзі емеспекен? Ұлымұрын-ИліяМұромец-Ұлымұрын дейді сабазың хахахахахахаха ой шегім түйілетін болдау, абай болыңыздар күлгенде.

Үздік материалдар

Анық

Олар қалай байыды?

Руслан Ахмағанбетов 21536