Маңызды

ШУМЕРЛЕР (МАЯЛАР) ҚАЗАҚТЫҢ РУЛЫҚ ШЕЖІРЕСІНДЕ

Әріптің көлемі: Қалыпты
  • Қалыпты
  • Үлкен
  • Көлемді

«Бірінші ел (мемлекет), яғни осылай деп аталуға лайық» өте ескі заманда Каспий теңізінің шығыс жағында дүниеге келген. Бұл халық ғылымды, өнерді және басқа да игіліктерді дүниеге әкелгені үшін де үлкен құрметке лайық... Олар төтенше бақытты болды, себебі олар өте білімді еді», ...«кейін жаттың шабуылына ұшырап, адамзаттың ұлы цивилизациясын қара түнек басты»

(Жорж Луи Леклерк (Бюффон) ХҮІІІ ғасыр. «Кәдімгі тарих»).

 


Адамзаттың ең алғашқы ұлы мәдениетінің айшықты айғағы ретінде сақталып бүгінгі күнге жеткен ең ежелгі «Авеста» жазбасы да біздің аталарымыздың арасында, яғни атап айтқанда бүгінгі Қазақ даласында дүниеге келген. Ол жайлы Б.Қ. Албани өзінің «Қазақия» атты еңбегінде:

       «Орта Азияда ықылым заманнан бері адамзат ұрпағының шарлаған ізі жатқанмен оның жазба деректері б.з.б. 7-6 ғасырларға жатады. Осы дәуірден бізге жеткен бірден-бір көне жазба-тарихи ескерткіш - «Авеста». Бұл зороастризм діни уағызының жинағы - Орта Азия, Ауғанстан, Иран, Азербайжан,  Қазақстан халықтарына ортақ мұра. Үндістандағы  парсылар күні бүгінге дейін діни уағыз ретінде пайдаланып келе жатыр. Қолжазба жиырма бір кітаптан тұрады, мұның бізге төрттен бір бөлігі ғана жетті, екі көшірме нұсқасы сақталған (60 бет). 

       Қазіргі ғалымдардың көпшілігі «Авестаны» б.з.д. 1-мың жылдықтың 1-ші жартысында Орта Азияда не Солтүстік-Батыс Ауғанстан мен Солтүстік-Шығыс Иранға көрші аймақтардың бірінде пайда болды деп есептейді». Бұл пікірге тоқтала келіп, өткен ғасырдың 40-жылдарында С.П.Толстов «Авестаның» пайда болған жері Орталық Азия, анығырақ айтқанда Хорезмде дүниеге келген деген пікір айтқан. Бұл ғалымның ғылыми тұжырымының дұрыс екенін, кейінгі жылдарда Орталық Азиядан деректер дәлелдейді.

       Қазақстан археологтары кең көлемде обаларды (қорғандарды) зерттеп «Авестада» жазылған сол кездің салты бойынша жерленген адамдардың қаңқалары, қоса жерленген марқұмның дүниелері табылды. Сол кездің қоныстарын қазғанда қоладан, темірден, қыш бұйымдарға басылған свастика таңбасы бар жәдігерлер табылуда. Соған қарағанда, ертедегі түріктердің абалары осы арийстер болуы мүмкін» деп жорамал жасайды (Алаш жорналы №1 (22), 2009).

       «Хорезм» Қазақ даласының бір пұшпағы Маңғыстаудан бастау алады.  Ежелгі Қазақтар Хорезмді Қаразым деп атаған. Қазіргі Түрікпен жеріндегі ежелгі патшалық Хорезм деп аталса, Манқыстауда Қаразым деген жер мен осы аттас атты көне әулие (қорым) бар. Жер бетіндегі барлық Қаралардың тегі Маңғыстаудағы Түпқарағаннан (Қарағантүптен, Қаралардың түбінен) бастау алады. Сол Қаралардың бәрінің аталары Қараман Атаның моласы да осы Маңғыстауда. Бұл қорым Маңқыстаудағы ең ежелгі қорымдардың қатарына жатады.

 

       «Тарих ғылымы белгілі бір мәселені зерттеуді, ол алдымен, деректер жинаудан бастайды. Деректер тарихи болмысты шындық тұрғысынан оқып-үйренуге бағыт береді. Ежелгі Қазақстан тарихы жөнінде жазбаша деректемелер көне парсы, көне грек, латын, қытай тілдерінде бізге келіп жетті. Бұл жазбаша деректемелер мазмұны мен сипаты жағынан сан алуан.

        Басты деректемелердің бірі Зороастризмнің киелі «Авеста»1 деген кітап атауымен белгілі. Ахура Мазда Құдайына арналған «Авеста» жырларының авторы Заратуштра («Кәрі түйеші» деген мағына береді) делінеді. Заратуштра Каспий теңізінің шығыс-солтүстігін қоныстанған арий тайпасының Спитама руынан шыққан.

        Шамамен алғанда, адамзат  тарихындағы тұңғыш пайғамбар, абыз Заратуштра, біздің заманымызға дейін IX ғасырда өмір сүрді. Табиғи дарынының арқасында арийлердің батыр ұлдары жайлы жырлап, отыз жасында жаңа дінді ойлап табады. Қазақстан, Орталық Азия, Иран, Әзірбайжан, Aуғанстан жерінде таралған Заратуштра ілімінің қасиетті жазбалар жинағы біздің заманымызға дейін III ғасырында хатқа түскен 21 кітаптан тұрады. «Авестаның» сақталған бөлігінде Құдай атына айтылатын әнұрандар (гимндер) бар.

        Басында айға, күнге, отқа, суға табынатын арийлер оның діни уағыздарын қабылдай қоймады. Әсіресе турлар қатты қарсылық көрсеткен. Заратуштра басқа жақтарға қоныс аударып, өз ілімін көрші елдерге таратады. Осылайша зороастризм діні дүниеге келді. Заратуштра уағыздарының Қазақстанның ежелгі тұрғындарының тарихын, мәдениетін танып білуде маңызы зор. Онда шығыс ирандық көшпелі тайпалар «турлар» деген жинақ атаумен беріледі. Сонымен қатар «Авестада» «сайримдер», «дахтар» деген тайпалар туралы да айтылады.

        Tурлар (Түріктер, Тұрандықтар М.Қ.) мен арийлер (Арыстар М.Қ.)) арасындағы шым-шытырық оқиғалар Әмудария мен Сырдария, Каспий мен Арал, Еділ мен Кама өңірлерінде өрбиді. Бұл «әнұрандағы» кейіпкерлер доңғалақты арбаларға мінген. Олардың қарулары — садақ пен жебе, найза, айбалта, кәсібі — мал өсіру (өгіз, жылқы және түйе), тамағы — ет пен сүт, Құдайға құрбандыққа шалуға жылқы, сиыр, қой әкелетіндігі баяндалған.

        «Авестадағы» Құдай әнұрандары Орталық Азия мен оның солтүстігінде жапсарлас жатқан Қазақстанның бақташы-егінші тайпаларының рухани өмірі туралы құнды материал береді. Арийлердің Құдайға құрбандық шалып, оның атына мадақтау айтатын жерлері археологиялық деректермен де расталып отыр» (Көне парсы деректері. «Ежелгі Қазақстан тарихы жазба деректерде»).

 

       «Көненің көнесі, біздің заманымыздан бұрынғы екінші мың жылдықпен бірінші мың жылдық арасында дүниеге келген  пайғамбар Заратуштра негізін қалаған зороастризм дінінің қасиетті жазбасы – Авеста. Бұл  Авеста тілінде жазылған қасиетті кітапты - өсиет жырды қолға алғанда, зиялы адамзат тамағын жерге қояды. Олай етпейінше, біздің жыл қайырумыздан мың жыл бұрын адам баласын жақсылыққа, қайырымдылыққа баулыған    болып келеді. Ауызша тараған дегенім: көне ирандықтар жазуы шайтан Анхра-Манның ісі, онымен қасиетті сөзді қорлауға болмайды деп, Авеста жырын қазақтың батырлар  жыры сияқты, жаттап айтып, атадан балаға қалдырып келген. Осының өзі түркі тілінде ғана сақталғандықтан, сол Заратуштрамызда Сақ тұқымы біздің арғы тегіміз емес пе, деген ой туындайды. Сол уағыз-өсиет сөз мың жыл өткеннен кейін ғана хатқа түскен.

       Ирандықтар заратуштра сөзінің төркінін іздеп, Авестадағы мал-жан, жер-су, ел атауларын тергей келе, «Атан түйе» немесе «Кімнің нары қоңсыз» деген балама іздейді. Мен айтар едім: Авеста - Әбес емес пе? Түркі елдеріне әбестік – жатты жатырқау, тәрбиенің әбестігі деген ұғым бар ғой, яғни оғаш, ерсі, өрескел істер  -   Авестада тергеген аттар, табу сөздер баршылық. Тарихшылар Заратуштраны Иран халқының шығыс аймағын мекендеген дейді, олай болса, оның шығысымен түркі халықтары шектеспей ме?» деп ой  толғайды Б.Қ.Албани. (176 бет).

 

       Өте дұрыс пікір! Бұл жазбаны біздікі деп төмендегідей себептермен батыл айта аламыз:

 

       - Біріншіден, осы деректерді жерсіндірер болсақ: «Заратуштра Каспий теңізінің шығыс-солтүстігін қоныстанған арий тайпасының Спитама руынан шыққан» делінеді. Каспийдің шығыс-солтүстігі Қас би мен Арал теңіздері аралығын алып жатқан ұланғайыр аймақ, бастауы  бүгінгі Маңғыстау өлкесі.  Арий тайпасы деп қазақтың үш арысы айтылады. Ежелгі Спитама руының бүгінгі ұрпақтарын білу үшін, ешқашан жаңылысып көрмеген сөз түбірін көмекке шақырамыз. Таптық па? Біз бұл атаудан бүгінгі қазақтың қарашаңырағы (кенжесі) Бекарыстан тарайтын Жетірудың құрамындағы Тама атамыздың есімін (руының атауын) көреміз.

        Түсініктеме: Тамалардың негізгі жері Ақтөбе, Орал облыстары, Ресей Федерациясының Орынбор облысы. Жезқазған облысының Жаңаарқа ауданында және Жамбыл облысының Сарысу ауданында, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстанның Созақ ауданында тамалар шоғырлана орналасқан.

        Бұлар жайлы мәліметті Рашид Ад Диннің Мұңал (моңғол) тайпаларының ішіндегі Енисей қырғыздары арасын мекендеген Тама (тума, тумэте) бар дегенінен көреміз. Тума (Тама) қазіргі қырғыздарда да, наймандар арасында да бар. Қырғыздың сару тайпасы арасында ахынай (ақынай) руы бар, оның тегі қазақтардан шыққан делінеді. Қазақтың тама руында да ахынай бөлімшесі бар.

       Тама руында Есенгелді, Жабал және Жөгі деген үш тармақ бар. Рулық таңба белгісі: Қос әліп, яғни қыпшақтардың таңбасымен бірдей. Тама руы ертедегі қыпшақтардың ежелгі жерінде, яғни Оңтүстік Оралда, Жайық және Тобыл өзендерінің жоғарғы ағысын мекендеп келеді.

       ХҮ-ХҮ1 ғасырларда батыр Шора бастаған тама тайпасы Дешті-Қыпшақта, Қазан хандығының, Ноғай ордасының саяси өмірінде зор рол атқарды. Қазан қаласын (қазіргі Татарстан) орыс басқыншыларынан қорғауда жан аямай шайқасты.  «Шора батыр» жыры ел арасына кең тараған.  Осының бәрі тамалардың қыпшақтармен этникалық жағынан туыс екенін көрсетеді. Тама руының ұраны «Қарабура». Қарабура Әз әулиені күні кешеге дейін бүкіл мұсылман баласының арасында білмеген жан болмаған. Түйелі ауыл, Қарабура, Қаратүйе-Маната, Бурабай (Боровое) бәрі бір қайнардан. Қазіргі қазақтың Ұлы Жүзі, Аға арысында Түйе деген атаудың «авторлық» құқығы жатыр. Түйенің сөз түбірі (өз түбі) Үй (Үйсін) болатыны осыдан.

 

       -  Арий тайпасы (Арыстар) – қазіргі Арыстардың атасы қазақтың үш арысы (Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс), Сегіз арыс Адай (Тәзіке, Қосай, Құнанорыс (Рысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Бұзау, Тобыш, Мұңал), Арап (Ар апа), Парсы т.т.. Қазақ даласының оңтүстігіндегі Арыс, Қазақтың Қап тауы (Капқаз) сырты еліндегі Аракс, Ардон  өзендері атауы т.т. яғни сөз түбірінде (өз түбінде) «Ар» деген сөзі бар елдер мен топономикалық атаулардың бәрі солардан қалған. Қараман Ата есімі түбірінің де Ар болатыны осыдан.

 

       -  Турлар – бүгінгі Түрік аталған халықтардың атасы. Маңғыстауда солардан қалған Тұр, Тұран, Бел-Тұран (нағыз Тұран) атты топономикалық атаулар сақталған.  Бұл атаулар Түрік елінің шыққан тегін дәлдеп, айқындап көрсетіп тұр. Түріктің толық мағнасы Тұр жігі, яғни Тұр руы деген мағына береді. Ақ Кетік – Ақ Кете жігі (руы), Бөрік - Бөрі жігі (руы), Бөржігін – Бөрі жігінің (руының) баласы т.т. болып кете береді. Әйгілі Шыңғыс қаған руының Бөржігін деп аталып жүргенінің сыры. Маңғыстауда осы аттас микротопоним күні бүгінде де бар.

 

       -  Сайрим – бұл тайпадан Маңғыстауда Сайқұдық, Сайқұй, Сайын, Сайөтес, Сайтанғара атты микротопонимдер бар. Оңтүстік Қазақ жеріндегі «Сайрамда бар сансыз бап» делінетін Сайрам қаласы да солардан қалған.

           Сай-рим дегеніміздегі екінші буында тұрған Римнен, Рим империясының негізін кімдердің қалағанын айқын көре аламыз. Қара: (21.04.2016 жылы «Новая история: Рим основали казахи»  «Караван» (http://www.caravan.kz/news/novaya-istoriya-rim-osnovali-kazakhi-365506/), «ГОМЕР – АДАЕЦ, А РИМСКУЮ ИМПЕРИЮ ОСНОВАЛИ КАЗАХИ» «7 нюст. Кз»).

 

       -  Дахтар (Дай-дахтар) – бүгінгі Маңғыстаулық Қаз Адайлардың арғы аталары ежелгі жазбалар да осылай аталған. Дайдан – Адайды, Дахтан – Ақпандарды (Сақтарды) айқын көре аламыз. Еске ұстайық! Атам Қазақтың сөз жасау қағидасында сөз түбірі, яғни өз түбі ешқашан жаңылысып көрген емес.

 

       -  Шумерлердің өмір салты, кәсібі, қару-жарағында, діні мен діни ғұрыптарында, тілінде қазақтардан еш қандай айырмашылықтары жоқ.

 

       - «Авеста» жыры қазақтың Батырлар жыры, шежіре, өсиет, толғаулары сияқты жатқа айтылып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келген. Қазақтан өзге ел шежіре-тарихты жырмен жазбайды.

 

       - Жырдағы атаулар қазақ тіліне тән.  Мысалы: мына бір дерекке, Ұраның үшінші әулетіне, яғни Шумер мен Аккад (б.з.б. 2112-1997) патшаларының есімдерін оқып көрейік: Ур-Нам-му, Шульги, Бурсуэн, Шу-Суэн, Ибби-Суэн. Осындағы патшалар есімін бүгінгі қазақ еліндегі Суан тайпасының атауымен-Бүр Суан, Шу Суан, Ибн-Суан деп оқып, одан ары қарай Дудуды-Дүлу-Дулат, Ярлағанды-Жарлаған, Ур-Бабаны-Ұр Баба, Урукты-Ұрық, Урнгарды-Ұрынғар, Шу-Суэнды-Шу Суан, Агумды-Ағым, Бурна-Бурашты - Бура  Бораш, Кадамшан Эллильді-Қаз адам елі, Абад-шум-единді-Адад Шу елі, Забаба-шум-иддинді-Забаба шу елі, Нұр-Ададты-Нұр Адад деп оқысақ шындықтан алшақ кете қоймаспыз. Оданда басқа, Қара – Асаба руынан шыққан Тұран жауынгері,  Қарапандар – Зороастра дінінің дұшпандары. Арватаспа  (Арбатаспа) – Вистаспаның әкесі, Заратуштраны қорғаушы, қазақта осыған ұқсас Қазараспа, еспе, терең еспе (құдық, Маңғыстауда) деген сөздер бар. Жамаспа – Виштаспа патшаның кеңесшісі. Керсаспа – Иран батыры. Варна – ел, Болгарияда Варна қаласы бар, қазіргі Одессаның атауы да бұрын Варна деп аталған, бұл сөздің қазақшасы арна-сай дегенді білдіреді, Оңтүстік Қазақстан облысындағы үлкен су қоймасы Арнасай деп аталады. Аша – шындық (күні бүгінде де бұл сөз таза шындық деген мағынада қолданылады. Ар-Ти  -  тәртіп, шындық, әділеттілік, бұл сөздің түбірі арсыздықты тый. Аши – тағдыр (жаны ашиды, жаны ашымайды). Ашу – ыза (ашулану, ызалану). Атвид – Траттаоның атасының есімі, «Шахнамада» - Атбин, қазақшасы – Атби. Вара – Асабан руынан шыққан жауынгер, Вараның түбірі ар (арын қорғаушылар), ал Ас – Алшынның лақап аты емес пе? Сахнавақ – Йиманың қарындасының есімі, қазақшасы – Сақыпауақ. Соғды, Соғдиана – Заравшан өзенінің төменгі ағысындағы аймақ. Хара – аңыздағы тау сілемі, жерді қоршап жатады, бұл сөздің де түбірі Ар, демек қоршап-қорғау десек, екеуі де бір мағынада болып шығады. Ал, оның қазақ жеріне, оның ішінде Манқыстауға қатысты топономикалық айғақтамасы  Манқыстаудың және Сыр өңірінің Қаратау атты тауы.  Арты осылай жалғасып кете береді.

 

    -  «Авестада» Бесқонақ жайлы деректер бар. Мұны «Авестаның» жазылу тегі ежелгі Қазақ даласында екендігінің бұлтартпас айғағы деуге әбден болады. Аталаларымыздан қалған сөзде «Бесқонақ дегеніміз өткен жылдың жаңа жылға қонақ бес күні» - делінеді.

 

    -   Қазақтың апталық күн санауы да «Авеста» да жазылған. Онда «сәрсенбінің сәтіне», «сәтті күн» деген ұғымдар кездеседі.

 

    -  Олар өздерін «Қарабастылар» деп атаған. Маңғыстауда Қарақан, Қарақаңға, Қарағантүп (Қараған түбек, Түпқараған),  Қараман, Қаратау, Қарасу, Қаражал,  Қараағашты, Қарабас (Қарамандыбас) атты әулие-қорымдар мен жер, су, тау атаулары  күні бүгінде де бар. Жергілікті халықтың (Адайлардың) сөзінде осы қорымдардың ең ежелгісі Қараман Ата делінеді. Олардың өздерін Қарабастылар деп атаулары, шыққан тегіміз Маңғыстау дегені.

 

    -  «Авеста сөзінің төркіні, мағынасы ғылымда анықталмаған. Кейбір ғалымдар «мадақтау» немесе «өсиет» деп атайды. Ал, Иран зерттеушілері «Кәрі атан сөзінен шыққан» деседі. Авестада сондай сөз тіркестері бар» дегенге келсек, бұл атаулар, бұл сөздің негізгі мағынасы емес. Оның дәл мағынасы Б.Қ.Албани айтқандай «Әбестік жасама, теріс пиғылдан ада бол», немесе «Әдеп сақтау»  болып табылады.

 

   -  Ал, «кәрі атанға» келсек, ол да Авестаның қазіргі қазақтардың ата-бабаларының  арасында дүниеге келгеніне кепілдік бере алады. Себебі, төрт түлік малды қолға үйреткендердің қазақ екендігіне ешкім де дауласпайды (Түйенің пірі (атасы) Ойсыл Қара, жылқы - Қамбар ата, қой - Шопан ата, сиыр - Зеңгі баба, ешкі - Сексек ата, егін мен шығырдың атасы Әлі Шынар). 

       Енді осылардың үстіне ежелгі бір замандарда Қас би (Каспий) теңізінің Әбес-күн деп аталғанын, Маңғыстаудың Бейнеу ауданы жерінде бір алқаптың Атан (Жангелдиннен оңтүстік-шығыста 31 км) деп күні бүгінде де аталатынын,  олардан да басқа кәрі Маңғыстаудағы Қаратүйе -Маната, Түйесу, Түйебатқан, Түйемойын, Үлек, Қараүлек атты жер-cу атауларын қосыңыз.

 

   -   Бұл жырдың бастапқы түп нұсқасы бүгінгі біз сөйлеп жүрген, қазақтың Ана тілінде жырланып, осы тілде жазылған. Отаны бүгінгі Қазақ даласы, дәлірек айтсақ осы Ұлы Даланың бір пұшпағы Маңғыстау. Жырды менікі деп «меншіктеп» отырған ирандықтардың оны түсінбей жүрген себебі осы.

 

   -  Ал, қазақ «ғалымдарының» осы кезге дейін бұл жырды  түсінбей, біздікі деп меншіктей алмай жүргендеріне келсек, бұл енді олардың қазақтың Ана тілінің, бүкіл әлем елдері тілдерінің анасы екендігін зерделей  алмай  жүргенінен, деп батыл тұжырым жасай аламыз. Бұл Біздің Ана тіліміздің құдіретін тануға шамаларымыз жетпей, өзге (орыс, арап, парсы, ағылшын) тілдерге табынғандығымыздың салдары.

 

   -  Ирандықтар мен Үнділіктердің бұл жырды және оның кейіпкерлерін менікі (менің атам) дегені, олардың өз шыққан тектерінің Қазақ екендігін мойындағандары.

 

   -  «Авестада» жазылған салт бойынша жерленген адамдар қабірі Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы жеріндегі Таушық кентіне жақын, теңіз жағасында орналасқан  Шақпақ ата қорымында күні бүгінге дейін сақталған.

 

   -  Олардың ұстанған діндері де ежелгі қазақтардың діндерімен бірдей.  Исламға дейін қазақтарда Тәңірге табынған болатын. Олардың жазбаларында айтылатын «свастика (кірес)» таңбасы, Маңғыстаудағы ежелгі қорымдарда: әсіресе Қараман ата, Шопан Ата, Құсым Ата қорымдарында бар. Шақпақ ата мешіті крес бейнесінде салынған. Шеңбер ішіне салынған крес бейнелі алып құрылыстар Маңғыстауда көптеп кездеседі. Қазақтың киіз үйінің шаңырағы да осы таңбаның кескінін береді емес пе?

 

   -  «Авестаның» біздің ата-бабаларымыздың арасында дүниеге келгенінің басты дәлелі, бұндағы бас құдай Ахура-Мазданың есімі Мазда деп аталады. Ал, Мазданың сөз түбірі бүкіл қазақтың түп атасы «Аз», «Әз әулие» атамыздың есімі емес пе?  Демек, Мазда қысқартылған сөз. Бұл сөздің құрамы, Ман, Аз, Ад, яғни Ман Әз Ата. Өйтпегенде ше? Бүкіл адамзат өз тіршілігінің, өз мәдениетінің бастауын Манқыстаудан, яғни ежелгі МАД (Ма Адай) патшалығынан алады емес пе?! Манқыстаудың қара ойынан қырға (Үстіртке) көтерілер жерде Ман Ата, қырдың үстінде Әз әулиенің моласы күні бүгінде де бар. 

 

    -   Бүгінгі Иран тарихы өз тектерінің МАД, яғни Ман Адай патшалығынан тарайтынын кәміл мойындайды. Менің бұл тұжырымыма тарих ғылымдарының докторы, Тегерандағы Шәһид Беһеште атындағы университеттің профессоры Риза Шабанидің «Иран тарихы» атты кітабы толық куәлік ете алады (Алматы: «Зерде» баспасы, 2002 жыл).

 

    -  Кей деректерде Авеста «Саксанид Авестасы» деп те аталады. Авестаның Сақтардікі, яғни Қаз Сақтардікі екенін осы сөздің өзінен-ақ анық аңғаруға болса керек-ті.

 

    -  Ал «Ахура» деп жүргендері біздің ақырғы (соңғы) деген сөзіміз. Мысалы, біз күні бүгінде де Мұхаммед пайғамбарды ақырғы пайғамбар деп атаймыз. Сол сияқты, кезінде Әз әулие атамызды да Ақырғы құдай деп атаған. Ежелгі қазақтар арасында, тіпті күні бүгінде де «атамзаман және ақырзаман» деген сөздер қолданыста жүр.

 

    -  Заратуштраны ол кезеңдерде де, тіпті күні бүгінде де қазақтың сөздік қорындағы Құдайдың, Тәңірдің балама есімі ретінде қолданылатын Жаратушы деп түсінсек, шындығы осы болар. Бұндай сөз «Авестаның» жыр жолдарында бар:

           «Жаратушымын – Жарылқаушымын,

           Қорғаушымын, Бәрін білушімін.

           Менің атым – Бәрін жоюшы,

           Менің атым – Бәрін жаратушы.

           Даналардың данасымын,

           Құдіреттінің Құдіреттісі менің атым» (Авеста. Шамамен 3,5 мың жыл бұрын жазылған) (С.Елубай «Қиямет – Қайым ғасыры» 2 бет).

          Заратуштра мен Жаратушының «аратуш» деген сөз түбірлері де осыны айтып тұрған жоқ па? Ал, «Ж» мен «З» дыбысының қазақтың кейбір сөздерінің өзге тілдермен аталуында осылай ауысып айтылуы  табиғи жағдай. Бұндай ауысып қолдану өз тілімізде де кездеседі. Мысалы, Әж бен Әз, Тәж бен Тәз, Тәжік пен Тәзіке,  Жебе мен Зебе, Жебедей мен Зебедей.  Сөз түбірі (өз түбі) жаңылыспайды.

 

    -  Ал, Анхра Ман періге келсек, бұл жерде Анхра Ман жағымсыз кейіпкер ретінде көрінеді. Ан – тірі жан, пенде. Ең алғашқы адамдар. Ан мен Аңның мағыналары бір-біріне жақын. Адамдардың «кісі киік» атанған кезеңі. Екінші мағынасы Ан – Ана (әйел). Әрине солай, пері әйел болмай, ер адам болушы ма еді? Ал, Манның атын Манқыстау (Мандардың қыстауы) күні бүгінде де ұстап отырған жоқ па?

 

    -   «Авестаның» - Әбеспе деген сөзден шыққанына қазіргі Каспий теңізінің сол кездері «Әбескүн теңізі»  деп аталғаны толықтай дәлел бола алады. Бүгінгі Башқұрт елінде Аша, Арти, Шучье қалалары болса, жоғарыда көрсеткенімдей Қазақ даласында да Шу өзені мен Көкшетауда Шучье қаласы бар.         

        Заратуштра -  Иранның Шығысындағы көшпенді елдің ұрпағы әрі оның дінін қабылдаған Шығыс Иранның патшасы Кави-Виштаспы;  ғалымдар бұл аймақты бүгінгі Ауғанстан мен Орта Азия жері деп санайды.

         Заратуштра – дүниеге келгенде, күліп туған бала. Мұндай оқиға адамзат тарихында болмаған. Ел аузындағы аңызға қарағанда, ол 77 жасында намаз оқып отырып, оның дініне қарсы болған адамның қолынан қаза табады.

        Саксанид (Сақ) Авестасы жиырма бір кітаптан құралып, «наск» аталыпты, соның бізге бір кітабы, ал сол заманда жазылған авесталық өсиеттің төрттен бір бөлігі ғана жетіп отыр.

         Біздің жыл санауымыздың жетінші, сегізінші ғасырларында Иран мен Орта Азияда  ислам діні қабылданып, Заратуштраның орнын басты. Бұл дінге табынушылар қуғынға ұшырап, Үндістанға жер ауды, осы заманда ол дінді ұстайтындар Ибра аталады. Біз бұл атаудан Ибраһим (Ыбырайым) пайғамбардың есімін көреміз. Ыбырайым Атамыз жайлы деректер Маңғыстаудың шежіре-дастандарында көптеп сақталған.  

         Бұл жағдай Cүгір жырау Бегендікұлының (894-1974) «Шежіре жыр» дастанында былайша суреттеледі:

              «Ыбырайым, Кенған екі ауыл

              Алжасып дінге таласқан,                               

              Кенғанның бір әулеті

              Іше берген арақ-шараптан.

              Ыбырайымның әулеті              

              Келемесін қайырып

              Ақан таудың етегі (Ақ тау, Ақ Ман тауының М.Қ.)

              Арапа бізге болсын деп (Ардың апасы (анасы) болсын деп М.Қ.)

              Алты тақта араптан (Қазіргі Арап жұрты (Арабия) М.Қ.)

              Әжі барып дәм татты

              Әжі білімді бұлақтан.

             Он сегіз мың ғаламды

             Сонда Сүлейменге сұратқан.

             Мұсылман, кәпір бірігіп

             Араласып жүргенде

             Құлшылық үшін Құдайға

             Мұхамбетке үмбет болғанда

             Бір діндегі халықпыз,

             Атамыз Әнес сахаба,

             Мұсылманның баласы

             Жүз жиырма бес таңбалы

             Осы отырған көпшілік

             Сол Әнестің аумағы («Жыр дария», 448-449 беттер). Қасиетті Құранда Ыбырайым атамыздың есімі Ибраһим деп беріледі.  «Негізінен Аллаһ Адам мен Нұхты және Ибраһим мен Имранның жұрағатын әлемдерге ардақты қылды» (3.Али Имран-33). Арақ-шарап іше беретін ауылдың ұрпақтары да (Европалықтар) әліге дейін арақ ішулерін қоя алмай келеді. Қаз Адай шежіресінде Бекарыстың екі баласы бар, үлкені Алшын, кішісі Кеншін деуші еді ғой. Кенған, Кеншін бәрі бір ауыл. Олардың да шыққан жері Маңғыстау, ол бүгінгі Кендірлі шығанағы атауымен сақталған. Бәрінің «Кен» деген бір түбірден болатыны осыдан. Ен, Кен, Кендірлі, Кентау, Кеніш, Кенші, Ең, Ен дала, Кең, Кең дала  т.т. олардың авторлық құқы.

          Біздің бабаларымыздың Жетіқарақшыны Темірқазыққа байлап қойғаны сияқты, Ахура Мазда жетеудің бірлігін, яғни адам, мал, от, жер, аспан, су, өсімдік бірлігін сақтауды уағыздайды. Мұның  алғашқы кезеңі – «Жаралу», яғни пайда болу. Ахура-Мазда дүниені жаратқанда, Анхра-Ман пері бүлдіреді. Соның кесірінен екінші кезең – қоспа пайда болады. Бұл – қазіргі біз ғұмыр кешіп жатқан дүние, яғни қайырымдылық пен жауыздықтың араласуы. Ал адам баласы қайырымдылықты жақтап, жауыздықпен күресу керек, ол үшін Ахура Маздаға табыну қажет. Бұл жерде өздерің көріп отырғандай, Ақырғы Ман Әз ата (Ахура Мазда) аталық текті білдірсе, Анхра Ман пері аналық текті білдіреді.  Бүгінгі қазақтар (азиялықтар) Ман Әз атаның ұрпақтары болса, Америка, Англия, Франция, Европалықтар (Ев, Ева, дева, девушка,  Евангелие, евгеника, Еврей) өздерін аналық тектен таратады.

         Үшінші кезеңде  - «бөліну» пайда болып, ақыры, дүние жаңарады, қайыра қалпына келеді, бұған Заратуштраның ұрпақтары бірінен соң бірі ықпал жасайды.

         Ақыры, әр пенде әділ соттың алдынан өтетінін, дүние салғаннан соң, жұмақ пен тозақта сарапталатынын, ғұмырлық дүниеде қайыра бірлесіп, рух пен тән қайта тіршілік құратыны айтылады. Заратуштраның бұл ойы басқа діни адамдарға ықпал етті. Заратуштра ілімінде әр адамның соттан ақталуы – оның ойына, сөзіне, ісіне байланысты. Осы жағдайда Мүңкір-Нәңкір алдында адам өз рухы үшін ғана емес, бүкіл дүние - әлем үшін жауап береді. Одан үлгі алған кейінгі діндердің артықшылығы да сонда.

        Кейінгі кездерде орыс тілінде жазатын түркі тілдес халықтардың өкілдері орыс тарихының жалғандығын, алты жүз жыл жалған жазылғанын, Византияда құрылған христиан діні, оның кресі, шіркеуде салынған пайғамбар бейнелері түркі тұқымы екенін жиі айта бастады. Сол христиан дінінің негізі осы Авестадан алынып, бұл дін біздің ата-бабаларымыздың арасында дұниеге келген болып шығады.

         Сол Заратуштраның  дінін гректер өз ұғымына жақындатып, Зороастра атауында да үлкен мән бар. Себебі, Заратуштра уағызы христиандық  дінге екі тараптан ықпал жасады. Біріншіден, ол Заратуштраның ойын   мұрагерлік етті, екіншіден Зороастризмның тікелей ықпалы алғашқы христиандықтың балғын шағында әсер еткен еді. Иудейліктердің Заратуштра жолына түсуі – олардың Кир патша Вавилон тұтқынынан босаған шақта,  яғни б.з. бұрынғы бесінші ғасыр болатын. Сол заманда Заратуштра жолына түскендерді «фарсышылдар» деп атаған. Зара мен Зороның екеуі де бір қайнардан, себебі, адамзаттың алғашқы даму кезеңінде, қазіргі біздің Ар деген ұғымымыздағы (иман, атамекен, отбасы) Арымыздың сырты ор қазылып  қорғалған. Ал, фарсышылдарды арыстар, яғни арын «көзінің қарашығындай» қорғайтын арлы ұлдар дегеніміз дұрыс. Қазақтың үш арысы (Ақ арыс, Жан арыс, Бек арыс) және Қаз Адайдың сегіз немересінің сегіз арыс Адай деп аталуы осының айдай  айғағы.

        Заратуштра (Зороастра) атамыздың аты бізге бүгінгі күнге Аштархан, Астрахан, Астрабад болып жетті. «Ұзын бойлы, арық, сүйекті құлды Астрабадқа жақын жердегі жол бойында татарлар ұстайды» (В.Г.Ян «Чингиз-хан» Нукус. 1975. 262 бет).  Қазақтың әйгілі ханы Әз Жәнібектің Астрахан қаласын салып, оны өзіне астана етіп алуының басты себебі де осы болатын.

        Сонымен, біздің жыл қайырумыздан бұрын жасаған Сақ бабаларымыздың көне жазуда аталуын, бүгінге дейін түркі тілдес халықтарда сақталып отырғанын, олардың елінде Заратуштра есімді пайғамбар шығып, «Әбеспе» атты қасиетті кітап қалдырып, адамзаттың алғашқы дінінің іргесін қалағанына көзіміз жетті-ау деймін.

 

        «Шумердің ізіне түскен-тағы да археолог емес, француз елшісі Эрнест де Сарзек деген адам. Ол 1877 жылы Оңтүстік Қосөзеннің бір төбесін қазғанда, базальттық, яғни жанартаудың тасынан жасалған мүсін тапты. Басында милығына түсіре, құлағын жауып киген қазақ бөркі, көзі «тостағандай», қыр мұрын, қолын қусырып, тізесіне сыналы жазуларды жайып салып, жалаң аяқ отыр. Жазуды оқып қарағанда, бұл бейне-біздің жыл қайыруымыздан 23-24 ғасыр бұрынғы Лагаша қаласындағы шумер патшасы Гуде бейнесі екен, қазір Парижде сақталуда.

       ...Біздің заманымыздың жиырмасыншы жылдары ағылшын археологі Леонар Вулли шумер патшасы Шубадтың табыт мүсінін табады. Патшайымды салтанатты жасалған бас киімі – тәжімен, алтын алқасымен, екі күңімен бірге жерлепті. Булли Эль-Убайдь төбесін қазғанда, Ураның тұңғыш әулетінің патшасы Месанепадтың ұлы Ааннепадтың есімі жазылған ақ ашутасқа қашалған қалақша таңбалы тас табылған. Бұл дүниежүзілік топансудан кейінгі үшінші әулеттің тізіміндегі патша көрінеді (252 бет). 

      ...Сейсем ата қорымы орналасқан аймаққа жақын жердегі  «Үштаған өңіріндегі Жабағылы Саз ауылынан (Үштағаннан 30 км жерде) шығысқа қарай 3-4 км жүргенде, тұмсығы батысқа қарап тұрған құм жалдың бойындағы киелі орын, ол «Шашты Әзіз» деп аталады, ал одан 1,5 км жердегі жалаттың үстінде «Баба Түкті» әулиенің мекені бар. ...Ізденістер Баба Түкті Шашты Әзіздің күн текті образ екендігін көрсетеді. Ол тіпті бағзы пайғамбар -  Заратуштраның өзгеріске ұшыраған кейпі де болуы мүмкін.

      ... Баба Түкті Шашты Әзіздің көпке танымал басқа бір зираты Қаратаудың солтүстік-шығыс жағында, бүгінгі Оңтүстік Қазақстан облысының Шолаққорған ауданының жерінде орналасқан, Қызылкөлдің жағасында, бұрынғы Құмкент қаласының оңтүстігіне қарай  1 км жерде делінеді. Бүгінгі карта бойынша қарастырсақ, Баба Түктінің моласы тұрған жер Жамбыл облысының Байқадам кентінен шығып Шолаққорғанға апаратын асфальт жолдың бойы маңында. Осы бір есімді екі әулиенің арасында қандай байланыс болуы мүмкін деген сауалға 14 ғ-да Түркістан өңірінен Арал-Каспий өңіріне сопы уағызшылары әкелген «әулиелер экспорты» болды деген пайымға ден қояр болсақ жауап беріп көруге болады. Онда Баба Түкті Шашты Әзіз әулиесі Созақ өңірінен келген «Баба Түкті Шашты Әзіз» дәруіштер тобының осы өлкеге жіберген уағызшыларынан қалған белгі де болар, олжағын дәл айта қоюдың реті келе қоймас.

        Қазақ танымындағы Баба Түкті Шашты Әзіз Мифтік сипатында – ең соңғы инстанция, мысалы Байбөрі бала сұрап әулиелердің барлығында болып, Баба Түктіге ең соңынан келіп түнейді, әулие оның тілегін қабыл етеді. Өйткені ол – Митра, ол өмір береді (Алпамыс дүниеге келеді), ол есім береді (Алпамыстың атын қояды), ол билік береді (Алпамыс Жиделібайсынның қожасы). Баба Түкті «Митра» өз тегін ұмытса да қызметін ұмытпаған, Баба Түктінің бойында «күн мен шарт тәңірінің» функциясының негізгілері сақталған, сондай-ақ ол ер адамдардың, жауынгерлердің, жолаушылардың қамқоршысы, пірі. Қазақ эпосында ол тек Алпамысқа ғана емес, Орақ батыр мен Қобыландыға көмектеседі және олардың дүниеге келуіне себепші болады.

       Баба Түкті жас кезінде Жылыбұлаққа (немесе Сырдарияға) шомылып жүрген үш қызды көрген деседі, олар су перісінің қыздары екен. Баба Түкті олардың киімдерін жасырып қояды, сөйтіп үш қыздың біреуін әйелі болуға көндіреді. Қыз күйеуге шығар алдында үш шарт қояды; бірінші – аяқ киімін шешкен кезде қарамау, екінші – шашы мен тырнағына қарамау; үшінші – қолтығына қарамау, жігіт бір күні шартты бұзады, қыз аққуға айналып ұшып кетеді, артынан іште қалған баланы әкеліп тастап кетеді. Бұл бала кейін Едіге деген (Парпария) атпен белгілі болған. (С.Қондыбай «Маңғыстау мен Үстірттің киелі орындары» Алматы. 2000 37-41 беттер).

 

        Келіңіз, енді осы Серікбол бауырымыздың тұжырымдары мен болжамдарына қолдағы деректерге сай сараптама жасап көрелік:

     - Баба Түкті Шашты Әзіз – атамыздың азан шақырып қойған аты емесі айқын. Бұл кейін қойылған лақап есім деп тұжырымдауға толықтай негіз бар.

 

     - Үлкендердің айтуынша, шежіре дерегі Баба Түктіні баласы, Шашты Әзізді атасы дейді. Қай жағынан алып қарағанда да: біріншіден өз атымен тегінің қосылып айтылуы, екіншіден екеуіне екі жерден топономикалық атау берілуі, үшіншіден Әз-із есіміндегі «із» жалғаулығының Әз атасының ізін жалғастырушы, баласы, ұрпағы деген мағына беретіндігі  бұл тұжырымды бізге таза шындық деп қабылдауға мәжбүр етеді.

 

     - Баба – қазіргі сөздік қорымызда «өте ескі заманда» дегенді білдіреді. Бастауын «қауым басында» аналар тұрған заманнан алады. Бүгінгі орыс халқының әйел адамды «баба» дейтіндері содан қалған. Бабаның сөз түбірі (өз түбі) Аба (Апа). Африкалықтардың да тегі осы. Арабтар мен Ебрейлердің де тегі осы. Олардың аталарының аты Семит. Қазақ шежіресіндегі атауы Жабал (Жебел) Адай шежіресі бойынша Семит Бұзаудан тарайды. Славян халықтары дегеніміздегі, бұл атаудың да өздеріңіз көріп отырғандай сөз түбірі (өз түбі) Ав (аб, ап). Бәрі аналық текке жатады. Ежелгі қазақтардың «Ата-баба» деп екеуін қосақтап атайтындарының сыры осы. Қазір бұлар бізде  Ата-Ана деп аталады.

 

     - Ал, шындығында Баба Түктіні - Жабал Нұқ  деп түсінсек дұрысы осы болар. Баба мен Жабалдың, Түкті мен Нұқтың түбірлес болатыны тек қана осыны білдіреді. Ежелгі жазбаларда, Маңғыстаулық ақын-жыраулардың дастандарында Нұқ қауымының атауын Жабал Нұқ деп атағандары кездеседі.

 

     - Әзіздің сөз түбірі сірә бүгінгі Қазақ елінің негізін қалаған Әз атамыздың аты. Сонымен қатар Әз – аса білімді, данышпан адам, ал  Әзіз сөзі – жаныңа ең жақын, аяулы адам деген мағына да қолданылады. Бүгінгі сөздік қорымыздағы Әз Наурыз, Әз Түрік, Әз Жәнібек, Әз Захир (Сұлтан Бейбарыс), Әз Тәукелер осы айтқанымыздың айдай айғағы. Бұл есім оларға халықтың қойған лақап (мадақ) есімі. Жоғарыда көрсетілген тегіне Әз атасының есімі қосылған ұлы тұлғалар, Әз (қазақ) Аталарына лайық болды деген сөз. Жер бетінде  қазақтың қағанынан асқан лауазым болмағаны сияқты, бұдан асқан «мадақ та» болмаған.

 

      -  Бұл күндері бүкіл әлем қолданатын, Қазақтың ата-тегін атау, жазу қағидасында Атасының аты бірінші, өз аты екінші болып (мысалы, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Ескелді Сүгір, немесе Темір баба, Қаңға баба т.т.) аталатынын сараласақ, бұл жерде Баба сөзі бірінші болып аталып тұр. Біз бұл атаудан:

           «Түркістанда түмен баб,

           Сіздерден медет тілеймін.

           Сайрамдағы сансыз баб,

           Отырардағы отыз бап,

           Ең үлкені Арыстан баб,

           Сіздерден медет тілеймін» деп, Қазақ бақсыларының жырларында айтылатындай Баптардың да тегінің кімдер екенін айқын көреміз.

 

     -  Баба Түкті Шашты Әзіз бұл жерде бас құдайдың бейнесінде суреттеледі. Басқа әулиелерден тілегі орындалмай, осы әулиеге келіп түнегенде тілектері қабыл болады.  Бұл жағдай Авестадағы Ахура Мазданың (Ақырғы Құдайдың) миссиясына толықтай сәйкес келеді.

 

     - Баба Түкті Шашты Әзіз есімі қалай болған күнде де Әз атамыздың атымен тікелей байланысты. Егер біз Әз-із сөзінің  құрамын сараласақ, Әзіміз - сірә Әз әулие атамыз, ал ізіміз - Әз атамыздың ізімен жүріп, оны жалғастырушы, Әз атамыздың ұрпағы дегенді білдіреді.

 

    -  Бұл жерде Баба Түкті Шашты Әзіздің – Ақырғы Құдаймен сәйкес келмейтін жері, оның әкесінің аты да Керемет Әзіз делінетіні. Демек, Баба Түкті Шашты Әзіз - Әз атамыздың тікелей ұрпағы. Ал Керемет Әзізді - Әз атамыздың лақап аты деуге болар. Себебі, Керемет  - аса ұлы, аса ерекше, адам таңданарлық, ең жоғары дегенді білдіреді.

 

     -  Баба Түкті Шашты Әзіздің дүниеге келген, өмір сүрген жері (Сырдарияға шомылады),  моласы да қазақ даласында Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Сазды өңірінде.  Сыр өңірі (Нұқ атамыздың кемесі қалған аймақ) мен Сарыарқа  Мандардың жаз жайлауы болса, Манқыстау Мандардың қыс қыстауы.

         ... Адайдың Ата мекені

         «Көлденең жатқан Маңғыстау

         Қар жатпайтын ой еді,

         Сарыарқаны жаз жайлап

         Қыстыгүні болғанда

         Күнде жиын той еді» (Зәкәрия Сағындықұлы (1890-1930) «Жыр-дария. Маңғыстаудың ақын жыраулары». Ақтау-1995 408 бет).

         «Саламат болың Сарыарқа

         Маңғыстау туған шаңырағым» (Сүгір Бегендікұлы (1894-1974) «Жыр-дария» Маңғыстаудың ақын жыраулары». Ақтау-1995 425 бет).

         «Руым Адай Алшында

         Ер Бекет болад ұраны,

         Тыңдағанға насихат

         Сөз базарын құралы,

         Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз

         Сарыарқаны жаз жайлап,

         Маңғыстаудың үш түбек

         Қысқы мекен тұрағы» (Ұзақбай жырау Қазжанұлы (1897-1973) «Жыр-дария» Маңғыстаудың ақын жыраулары». Ақтау-1995. 528 бет).

 

       Сол Шумерлердің бүгінгі ұрпақтары қазіргі Қазақтар екендігінің айдай айғағы біздің бүгінгі сөздік қорымызда атауы бір-ақ дыбыстан тұратын «У» (сырын білмеген адамға зиянды, білген жанға дәрі ретінде қолданылатын улы зат, қасқыр мен иттің ұлуы);  Екі дыбыстан тұратын, бүкіл ғаламның (табиғаттың) ең көп мөлшерін құрайтын сұйықтық атаулары Су, Бу, Шу, немесе осы суға байланысты  Жу, Жуу; Ел мен жерді қорғаудағы, ар мен намыстың ең биік символы Ту мен Жалау,  Қалың, өте көп деген мағына беретін  Ну (ну орман);  Судағы балықты қармақ немесе шанышқымен бір-бірлеп ұстайтындай емес, тонналап ұстайтын Ау, Қаратпа сөздер Әу, Еу, Оу; Өте жоғары жылдамдықты білдіретін Зу; Ата-тегіңді білдіретін Ру,  Қаздың баламасы Қу (Қумандар); Үш дыбыстан тұратын Тау, Сау, Бау (бау-бақша, жіп), Қуу, Буу, Жуу, Туу, Ару, Ору т.т; Алау, Атау, Сұлу, Тору, Жору, Қору, Қару, Солу, Адгу, Адлу т.т;  Жалау, Тарау, Қарау, Құрау, Құдай, Құрай (Құрайыш) т.т. болып табылады. Демек, ең алғаш уды ойлап тауып, оның дәмін татып, оған у деп ат қойғандар, Адам ата ұрпақтарының өсіп-өніп, Ата ұрпақтарына, яғни руға бөлінуі, алғашқы рулық таңбаны жасап, яғни руна жазбасын дүниеге әкелгендер, алғаш ту көтергендер, бүткіл жер бетіндегі тіршіліктің негізгі көзі су екендігін танығандар, уақыт өте келе бір-бірінен алыстап кеткен рулардың бастарын біріктіріп Қу, Қуман деп атағандар осылар. Енді осыған Ұр (Ур) мен Ұранды (Уран) қосыңыз. Сонда, біздердің бүгінгі сөздік қорымыздағы Ұр, Ұра, Ұран дегеніміз Шумерлердің алғашқы патшаларының есімдерінен алынған болып шығады. Құранның да сөз түбірінің Ұран болатыны осы. Сөз түбірі (өз түбі) жаңылыспайды.

 

        Ендігі сөзді О.Сулейменовтың «АЗиЯ» атты еңбегіне берейік: «Шумерлер және түркілер. Баба түркілер (прототюрки) ежелгі Алдыңғы Азияның «цивилизация қазанында қайнап» болған соң біздің дәуірімізге дейінгі бірінші мыңжылдық басында семиттердің құқайлығынан ығысып, кейбір шумерлік сөздерді ала кетіп, ең соңғы замандарға дейін сақтап қалған демекпіз. ...Дингир – Құдай. Денгир, тенгир, тенгри... тәңір. ...Екеуінің мағыналары да бірдей. ...Тілдердің дамуы құдайдың есімі – аспанды тудырғанда ол құдайдың шумерлік атымен  сәйкес болып шығып отыр. ...Түркі мен Шумер обаларының сыртқы белгілерінің бір-біріне ұқсас келуін кездейсоқтық деп тануға болмайды. Және де мұндай сәйкестік – тым жиі ұшырасады (183-184 беттер).

         ...Шумер сөздерін топтық жүйесі бойынша реттеп алып, түркі атауларының сәйкес топтарымен салыстырғанда «Құдай» мен «Адам» класы бойынша сәйкестіктердің молырақ ұшырасатынын байқадым (220 бет).

         ...Менің пайымдауымша, түркі тілдері шумер және монгол тілдерімен мәдени туыстыққа ең көне заманда түсті, ал түркі тілдерінің мәдени туыстығы кейінгі дәуірлерде қалыптасты. Кейінгі мәдени ықпал ең көне мәдени ықпалдың нәтижесін біржола құртып жібермеген, оны сәл бүркеңкіреп, артқа қарай ысырыңқырап қана, үстемелеп, бірінің қабатына бірі жамала берген, бірақ, қайталап айтайын, бірін-бірі мүлде жойып жібермеген. Тілдің осы көпқатпарлы қасиеті қазақтың «Алла-Тәңірі» атауынан көрінеді: соңғы түркі көшпелілері құдай-тағаланы (құдай аты еш бұрмаланбайды, дін атаулары кез-келген сөздікте лексиканың ең төзімді тобын құрайды) «Алла-Тәңірі» деп атады (О.Сулейменов «Аз и Я» Алматы. 1992. 220 бет).

         О.Сүлейменовтың «түркі тілдері шумер және монғол тілдерімен мәдени туыстыққа ең көне заманда түсті, ал түркі тілдерінің мәдени туыстығы кейінгі дәуірлерде қалыптасты» дегеніне басқаша тұжырым ұсынамын. Себебі,  осы көрсетілген үш тілдің үшеуінің де негізінде, бүгінгі қазақтың Ана тілі жатыр. Нұқ пайғамбарға дейінгілерде, соған сәйкес оның кемесіндегі жандардың бәрі де осы біз сөйлеп жүрген Қазақтың Ана тілінде сөйлеген. Нұқ пайғамбардың кемесі тоқтаған Қазығұрт (Қазық жұрт) тауының айналасындағы жұрттың (қазық жұрттың) тілі еш бір елдің тілімен будандаспаған. Осыған сәйкес кезінде бүкіл әлемді  Қаған билеген қағанаттардың барлығының   да мемлекеттік тілдері Қазақтың Ана тілі болған. Себебі, Қаған деген лауазым атауының өзі таза қазақ сөзі болып табылады. 

         Еске ұстайық! Қаған деген лауазым атауы қазақтан өзге бірде-бір елдің сөздік қорында жоқ.

         Шумер тілі, түркі тілі, славян тағы басқа да тілдердің қайсысы, қайсысынан бұрын дүниеге келгенін, яғни барлық әлем елдері тілдерінің анасы қай тіл екенін  анықтау үшін біз мына жағдайға көңіл бөлуіміз керек. Әлем елдерінің бәрінде де тілдер тек қана үш атаумен,  Ана тілі, туған тіл (родной язык), ары қарай әрбір ұлттың атауына сәйкес түркі тілі, араб тілі, қытай тілі, ағылшын тілі, орыс тілі т.т. болып жалғасып кете береді. Баршамызға белгілі Қазақ ұлтының  тілі Ана тілі деп аталады. Міне осы атаулардан қай тілдің алғашқы тіл екенін айыруға болады. Демек, Қазақтың Ана тілі деген ұғымы, тек қана туған шешеңнің тілі дегенді емес, барлық тілдердің анасы дегенді білдіреді. Әйтпегенде, қазақтан  өзге елдер де өз тілдерін туған (туысқан, родной) тіл демей, оларда өз тілдерін «Ана тілі» деп атаған болар еді. Олардың бұлай атауға құқықтары жоқ. Себебі, бұл «санасында саңлауы» бар жандарға Ман атамыздың, яғни Маңғыстаулықтардың  «авторлық» құқығына жеңілдетін айтқанда, «жиендік жасау»  болып шығар еді.

        Тіліміздің Ана тілі деген атауындағы Ман атамыздың есімінің сөз түбірі «Ан» болып, Ана деген ұғымымыздың да бастауында да осы түбір тұр. Бұл сөз Адам (Ман) атамыз осы біз сөйлеп жүрген қазіргі  қазақтың Ана тілінде сөйледі деген мағына береді.

        Демек, Шумер тілі дегеніміз бүгінгі Қазақтың Ана  тілі болып табылады.

 

        Қазақтың шежіре-тарихынан хабары бар жандардың көңіліндегі күмәнды сейілту үшін тағы бір дерек келтірейін:

        Жақында қолыма «Asia TRAVEL» журналының 2012 жылдың басындағы номері түсті. Номердің 88-96 беттерінде «Шумерлер, құдайлардың ұрпағы» деген атпен көлемді зерттеу мақала беріліпті. Онда: «Бұдан 6000 жылдан әрі де  Тигр және Евфрат өзендері аумағын алып жатқан Месопотамия аймағының оңтүстігінде өздерін Шумер, немесе «Қарабастылар» деп атаған халық пайда болды. Жазба тарих олардың қайдан келгені және  қай нәсілге жататыны жөнінде ештеңе айтпайды. Белгілісі, олар соңғы жылдары ғана ғылымға белгілі болғандай өз заманында адамзат баласына сансыз көптеген ғылыми жаңалықтарды сыйлаған. Ерекше атап өтуге тұратындарының қатарына: жазу, темірді (қола, алтын, күміс, мыс) өңдеу, дөңгелек (арба) және қолөнер бұйымдарын жасау  жатады. Сонымен қатар олардың мәдениеті артына көптеген құпия мен жұмбақтар қалдырғаны соншалық,  бүгінгі ғалымдардың оларды шешетіндей қауқары  әліге дейін болмай отыр. Бұған олардың шамасы ешқашан жетпеуі де мүмкін» деп қорытындылапты.

       Мені таң қалдырған дүние  осы жорналдың 92 бетінде болып шықты. Онда көне шумерлер қыш жазуын көптеп пайдаланған. Олар артына сансыз көп қыш кітаптар қалдырған делініп, қыш кітаптың бір бетіндегі сызба-бейнелерді келтірген.  Бұнда сегіз сызба-жазу, оның жетеуі дөңгелек сызық ішінде, ал біреуі ұзыны мен ені екі түрлі, тік бұрыш ішіне салынған. Бейнелер әртүрлі форма да,  осылардың ішінде үш құс, үш крес және үш домбыраның бейнесі анық байқалады. Қазақтың қара домбырасы, қайда да қара домбыра, өзгелер (ағылшын ғалымы) оны «ескек» деп жазғандарымен, кез-келген  қазақ баласы оны кескініне (формасына), ішегіне, пернесіне және құлағы мен бет жағындағы тесігіне қарап-ақ жазбай таниды.  Меніңше осы жалғыз домбыра бейнесінің өзі-ақ, шумерлердің тегінің кімдер екенін тануға жарап жатса керекті.

       Енді осының үстіне олардың өздерін «Қарабастылар» деп атағандарын қосыңыз. Қазақтың «Қарға бойлы Қазтуғанының» сыры міне осылай ашылады емес пе?! Бұл Маңғыстаудағы қаптаған қаралардың анық жалғасы. Жетыбай мен Жаңаөзен қаласының ортасындағы алқаптың Қарамандыбас (Қарабас) аталуының да сыры осы екеніне күмән болмаса керекті.

 

      «Бізге жеткен діни мәтіндер ішіндегі ең ескілерінің бірі «Авеста». Осыдан 3,5 мың жылдай бұрын Заратуштра (Зардөш) пайғамбар түзген мәтін. (М. Бойс. «Зорастрийцы») Осы ғалымның жазуынша көктем мерекесі күні таңертең өзенге шомылып жағаға шыға берген Заратуштра қарсы алдында күндей жарқырап тұрған құдіретті көреді. Оқиға Каспий теңізінің теріскей шығысындағы далада түйелі ауылда орын алған. Бұл жарқырап тұрған Құдай Даналық Иесі яғни ескі парсы тілінде Ахурамазда екен. Ахурамазда Зәрдөшке уахи түсіреді. Оны Зәрдөш көкірегіне құйып алады. Даналық Иесі Зәрдөшке әлемнің ақиқатын ашады. Зәрдеш сол ақиқат жөнінде уағыз айта бастайды. Зәрдөшке аян етілген ақиқат не еді? Ол былай. Құдай жалғыз. Ол Даналық Иесі. Ол мейірбан, әділ, құдіретті. Адам жалғыз Даналық Иесіне сиынуы керек. Күн сайын 5 рет мінәжат етуі керек. Дүниені жаратқан сол Даналық Иесі. Құдай дүниені еш кемшіліксіз кемел жаратқан. Бірақ Анграмайн Сайтан Құдай жаратқанның бәріне қарсы шықты. Бәріне залал келтірді. Көкмайса даланы қураған шөлге айналдырды. Тұщы теңізді тұзды көлге айналдырды. Адамды азғырды. Бір-бірімен жауластырып қойды. Ол сайтаннан корғану үшін Адам тек ізгі ой, ізгі сөз, ізгі істерге берілуі керек. Ахурамазда Құдай зұлым Сайтан Анграмайнмен Жер бетінде ақырзаманға шейін айқасады. Адам осы ұзақ та ұлы шайқаста Құдай жағына шығуы керек. Құдай Сайтанды заманақыр басталғанда жеңіп шығады. Адамдарды тірілтеді. Қыл көпір арқылы жүргізеді. Отты өзеннен өткізеді. Осынау Қияметқайым сынақтары арқылы жақсылар мен жамандар ажыратылады. Соңғылардардың барар жері мәңгілік азап болса, жақсылардың барар жері мәңгілік рахат мекен болмақ» (Смағұл Елубай «Қиямет-Қайым ғасыры» 21 бет).

       Түсініктеме: С.Елубай дерегінің біз үшін құндылығы «Оқиға Каспий теңізінің теріскей шығысындағы далада түйелі ауылда орын алған» деп Заратуштра дінінің ежелгі Маңғыстаулықтардың арасында дүниеге келгендігін айшықтап көрсетуі. Ал, Маңғыстауда Адам ата мен Ауа ананың «қарашаңырағының» иелері бүгінгі Қаз Адайлар  өз ата мекендерінде әлі отыр.

       Мәтіндегі «Ескі парсы тілі» деп отырғандары бүгінгі қазақтың Ана тілі. Олар «Авеста» деген сөздің не мағына беретінін де білмейді. Себебі, «Авеста» жырмен жазылған және оның мәні мен мағынасы тек қана қазаққа аян. Жоғарыда көрсеткенімдей жырдағы оқиға болған жерде, ондағы атауларда бәрі-бәрі қазақи атаулар.

      «Ахурамазда Құдай зұлым Сайтан Анграмайнмен Жер бетінде ақырзаманға шейін айқасады». Бұл айқастың басты кейіпкерлерінің атын атап, түсін түстейтін болсақ, бұны Адам ата мен Еваның ұрпақтары десек дұрысы осы болар. Азиялықтар, яғни Аз (Әз) атаның ұрпақтары өздерін аталық тектен таратса, Европалықтар (Еврейлер, Евангелистер),  өздерін аналық тектен таратады. Еврейлер еврей қыздарынан туғандарды, бізше жиендерінің бәрін ебрей деп есептейтіндері және олардың үнемі «гендерлік» саясатты жалаулатып, кез-келген жерге (орынды-орынсыз) «демократияны» тықпалап адамзаттың ең ұлы мәдениетін аздырып жүргендерінің сыры осы. Кімде-кім мың жерден басын тасқа ұрса да, әйел мен еркек ешқашан тең бола алмайды. Себебі, Ұлы Жаратушы - Алла оларға әртүрлі міндет жүктеген. Дұрысы, Алланың бұйрығына қарсы шықпай, ер адам өз міндетін, әйел адам өз міндеттерін атқарғаны жөн.

 

       Сол Қарабастардың тегі Атам Қазақтың рулық шежіресінде «Қазақ – Алаш (Алшын) – Он екі Ата Байұлы - Адай – Келімберді – Мұңал – Шоғы – Жолай – Жолманбет – Жарылғап – Қарабас болып таратылады. Қарабастың ұрпақтары Айгөшек, Қангөшек, Нұрбаулы, Бекберді, Бөгежан деген ру (Ата) аттарымен Маңғыстауда күні бүгінде де ғұмыр кешіп жатыр». («Маңғыстау энциклопедиясы» Алматы. Атамұра баспасы, 1997 жыл. 203 бет).

        Қарабастардың тегін Ыбырай ахун Құлыбайұлы былайша жырлаған:

       ...«Сөз сөйлейін Мұңалдан.

       Тобышқа жедел сыңардан,

       Бекет деген ұраннан

       Кіршігі жоқ қылаңнан,

       Алаштан асқан шығаннан

       Сегіз арыс Адайды,

       Түгел айтпай тына алман.

       ...Төрт баласы Мұңалдың

       Әли менен Бәйімбет,

       Жаулы, Шоғы бұлардан.

       Төрт арыс Мұңал болғалы

        Жайлауына су алған,

       Қыстауына ну алған,

       Жігіттері Мұңалдың,

       Мейман келсе қуанған.

       ... Жарылғаптан бес бала

       Бірі оның Қарабас,

       Қарабас тұқым көбейіп

       Екі арыс мынау Шоғыға,

       Болып еді шамалас.

       Қарабастың баласы

       Айгөшек, Қангөшек, Бекберді.

       Нұрбаулы мен Бөгежан,

       Кетпеген аузы тобадан

       Қама, құндыз, алтын, зер.

       Алып киген қаладан

       Досына балдай татымды

       Дұшпанына обадай

       Бес Қарабас болғалы,

       Паналады бұларға

       Қайрат күші аз адам» (Ы.Құлыбайұлы «Алтынды Орда қонған жер» Ақтөбе-1994. 132-133 беттер).

       «Оның былай сыртында

       Өзен, Шынжыр белгілі

       Борсымұрын, Қарабас» (Өскенбай Қалмамбетұлы (1860-1925) «Жыр-дария» Маңғыстаудың ақын жыраулары». Ақтау-1995. 240 бет).

Бұлардың, яғни Қаралардың шыққан тегі Маңғыстау, аталары Қараман, моласы Жетібай – Шетпе тас жолының бойындағы Бекі аулының тұсынан Қарақия ойына қарай 14 шақырым жерде. Міне осы атамыздың есімі Маңғыстауда Түпқараған (Қараған түп, Қараған түбек деп те атала береді), яғни жер бетіндегі барлық Қаралардың түбі деген атаумен бүгінгі күнге дейін сақталып отыр. Айыбымыз, Түпқараған ауданының бас қаласына ежелгі Ақ Кетік атауын қайтара алмай жүргеніміз. 

Бүкіл әлемді мойындатқан Шумер - Шу елі (Шумер, Шужер – әлемді шулатқан көне халық, көне жұрт, артына мол мұра қалдырған) жайлы, «Кәдімгі тарих» атты фундаменталды ғылыми еңбектің авторы Жорж Луи Леклерк (Бюффон) ХҮІІІ ғасырда былай деп жазыпты: «Бірінші ел (мемлекет), яғни осылай деп аталуға лайық» өте ескі заманда Каспий теңізінің шығыс жағында дүниеге келген. Бұл халық ғылымды, өнерді және басқа да игіліктерді дүниеге әкелгені үшін де үлкен құрметке лайық... Олар төтенше бақытты болды, себебі олар өте білімді еді», «кейін жаттың шабуылына ұшырап, адамзаттың ұлы цивилизациясын қара түнек басты». Өте дұрыс пікір. Бұл менің адамзаттың алғашқы ұлы цивилизациясы Манқыстаудан бастау алды деген тұжырымыммен сәйкес келіп тұрған жоқ па?!  Осыдан жүз жылдан кейін осындай ойды египеттанушы Каир Институтының шығыс археологиясының негізін қалаған Гастон Камиль Шарль (Масперо) Шумерлер бізге, яғни Месопотамияға «ауа-райы жұмсақ, жері шұрайлы Солтүстік Азия даласынан келді» деп жазыпты. Америка зерттеушілерінің соңғы болжамы бойынша «Шумерлер дегеніміз «Кеңгір» болып табылады. Бүкіл жер бетінде Кеңгір атты аймақ тек қана Қазақстанның Жезқазған облысында. Түріктің жазба дерегінде (ҮІ ғасыр) Кенгу деп көрсетілген. Оның қасында Ұлытау орналасқан. Оған жақын жерде өте ескі замандарда мыс өндірілген бай кен орны бар». («Тұран» № 16. 17.04 2009 ж. Дмитрий Дей  «Белгісіз Торғай»). Қазақта мыс, жез терминдері синоним. Жезқазған аты осыдан қалған.

        Ал шындығында, Кеңгірдің де, Кенгудің де, Кеннің де, Манқыстаудағы Темір баба әулие қорымы орналасқан аймақтағы Кендірлінің де тегі бір. Сонымен қатар Шу елінің қазіргі қазақтардың арғы тегі екендігін дәлелдейтін топономикалық айғақ – Шу өзені болып табылады. 1456-58 жылдары Шыңғыс қағанның тұңғышы Жошыдан тарайтын тікелей ұрпағы Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр хандығынан бөлініп Қазақ хандығын құрған жері осы Шу алқабы болғанының негізгі себебі де осы болатын. Манқыстау облысына қарасты Каспий жағалауындағы мүйістердің бірі күні бүгінде де Су (Шу) деп аталады.

        Кен (Кеншін) адам аты, яғни атамыздың есімі. Шежіре дерегі Кен атамыздың тегін төмендегіше таратады. Қазақтан - Бекарыс (Кіші жүз), Бекарыстан – 2 бала Алшын, Кеншін. Кеншіннен жеті бала Тама, Табын, Кердері, Керейт, Рамазан, Жағалбайлы, Төлеу. Бүгінгі 25 таңбалы Кіші жүз еліне қарасты 7 таңбалы «Жетіру» дейтіндеріміз осылар. Бұлар ежелгі гректер мен Рим империясының негізін қалағандар. Олардың өздерінің тегін «Етрури» деп жазып жүргендері осы біздің Қазақтың Жеті руы. Олар Қазақтан енші алып бөлініп шыққандар, ал біздегі Жетрулар қарашаңырақта қалғандары. Бүкіл әлем елдері осылайша Қазақтан бөлініп отау тіккен.

       Ежелде Баба Түкті Шашты Әзіздің толық мағынасы қазақтың бес жасар баласына дейін белгілі болса да, соңғы орысқа бодан болған үш жүз жыл мұны ұмыттыруға айналды. Міне сол әділеттілікті орнатып, ақиқатты айтатын күн де туды.  Ол үшін тағы да осы есімдердің сөз түбірін (өз түбін, яғни түп атасын) көмекке шақырамыз. Жарайды төзімдеріңді тауыспайын. Түкті дегеніміз Нұқ (Нүк) пайғамбар атамыздың лақап есімі болып табылады. Түктінің сөз түбірі - Үк (Ұқ)  яғни түп атасы Үкаша ата болып табылады.   Өздеріңіз көріп отырғандай, Түктің сөз түбірі «Үк», Шаштың түбірі «Аш». Баба мен Шаш аналық текті білдіреді. Ал, Әзіз - қазақтың түп атасы, яғни олардың бәрі  Әз әулие  атамыздың ізін жалғастырушылар деп отыр.

       Нұқ пайғамбардың кемесінің тоқтаған Қазығұрт (Қазық жұрт) тауы да, олардың ғұмыр кешкен жері де, Атамыздың моласы да бүгінгі қазақ даласында. Ол Қаратаудың күнгей бетіндегі, Өгіз (Оғыз) тау шатқалы маңындағы қыратта, Түркістан қаласынан 42 км жерде орналасқан Үкаша ата мазары болып табылады.

 

        Өздеріңіз көріп отырғандай, барлық тарихи деректер Шумерлік «Авестаның» дүниеге келген жері Каспий теңізінің шығыс жағалауы екендігін айтады. Демек, сол Шумерлер өздерін қазақпыз деп атаған. Оған бұлтартпас айғақта бар. Себебі, сол жер ежелде де, тіпті бүгінде де Қазақ деп аталған. Әйтпесе, ол жер Қазақ шығанағы деп аталмаған болар еді.

        «Қазақ шығанағы, Каспий теңізінің шығыс жағалаулық бөлігінде, Маңғыстау түбегінің оң түстік жағалауында. Маңғыстау облысының Қарақия аудaны жерінде, құрлыққа 46 км еніп жатыр. Пішіні доға тәріздес, ені теңізге шығар жерінде 83 км. Орташа тереңдігі 13 – 15 м, ең терең жері 32 м. Жағалауы көтеріңкі келген. Шығысында Қазақ шығанағынан суы таяз Кендірлі бұғазы арқылы бөлінген Кендірлі қойнауы және Кендірлі (Ада) құмқайыры (ұзындығы 35 км) бар» (Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет).

Атам Қазақтың сөз жасау қағидасы бойынша Шумер – Шу және Мер деген екі біріккен сөзден тұрады. Біз екінші буыннан Меркіт тайпасының атауын көреміз. «Меркіттер– ежелгі түркі тайпасы. Орта жүз Керейдің ішіндегі бір ру» (Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет). Қазақ даласында олардың атында Мерке (Мері әке), Меркі (Мері жігі (руы) деген топономикалық атаулар бар.

 Т - дыбысы сөздің қай жерінде қолданылса да толып, толысты, енді өзгермейді деген мағына береді. Мысалы, Ат (Атың кім?), Ата, Ұлт, Бұлт, Ұрт, Жұрт, Құрт, Ат, Ұт, Құт, Жат, Жұт, От, Тұт, Сүт, Тобыш, Тоғыз, Тоқсан, Тоқсан тоғыз т.т.. Атам Қазақтың шежіре дерегі бойынша «Т» дыбысы тоғыз санын иемденген Тобыштардың лақап аты.

         Ежелде барлық дүние тоғыз санымен есептелген. Мысалы, бүгінгі қазақта тоғыз құмалақ (ойын), тоғыз-тоғызды қалыңмал (ұзатылған қызға берілетін дүние-мүліктің әр бірін тоғыз-тоғыздан жасап беру, тіпті мінетін аты тоғыз, артатын түйесі тоғыз болады).

         Тоғыз айып (берілетін жазаның салмағына орай – бір тоғыз, екі тоғыз, үш тоғыз деп, оны тоғыз-тоғызға көтереді). Бір тоғыз-тоғыз бесті-бес жасар ат. Ал осы айып тоғыз-тоғызға барғанда «тоқал тоғыз» деп аталған. Бұл тоқсан ат.

         «Тоғыз бие тарту ғып

         Алдына алып барайық (340 бет).

         …Жіберді тарту қылып тоғыз адам («Қамбар батыр» 344 бет).

         «Тоғыз қабат торқаңнан – тоқташықтың терісі артық» деген мәтел де ертеден бері айтылып келеді.

         «Өмірдегі болатын нәрселердің тоғыздан асатыны болмайды», деп данышпандар айтқан. (Әбілғазы «Түрік шежіресі»).

         «Түрік халқында не нәрсені болса да, тоғызға апаратын әдет бар, Құдайтағала одан артық жаратпаған» (Шарафутдин Иезди «Зафанама»). Айтса айтқандай, Шыңғыс қаған негізін қалаған «Алтын Орданың» ең соңғы ұлы ханы Тоқтамыс Шыңғысханның тоғызыншы ұрпағы болып табылады.

         Ұлы Жаратушы – Алланың тоқсан тоғыз есімі бар делінетінінің де сыры осы.

         Демек, «Т» таңбасы ұлдың (бала) толысқанын білдіріп, ұлтқа айналдырып тұр; сүт – су ағарып, сүтке айналған; өрт – жанып кеткен, ештеңе қалмаған; жылт – көрінді де жоқ болды; бұлт – бу жиналып бұлтқа айналған т.т. болып кете береді. Міне «Т» дыбысы осылай сөйлейді.

         Меркіге жалғанған соңғы «Т» дыбыс-таңбасы олардың толып-толысып өз алдына бөлек елге айналғанын білдіріп тұр.

         Батыс, Қытай  дереккөздері де, Орыстар да, Рашид-Ад-Динде де Меркіттерді біресе Аде, Одой, Одоют деп Баегулермен (Байұлылармен) бірге атайды. Қазіргі Ресей жерінде Одой, Уодай, Одоют атты топономикалық атаулар бар. Атам Қазақтың сөз жасау қағидасы бойынша «А» мен «О»-ның мәні мен мағынасына келсек, «А» дыбысы: Алла, Ада, Ата, Ана, Аса делініп барлық дүниенің бастауы дегенді білдірсе, «О» таңбасы «Күн» және «Сәби (нәресте)» деген мағына береді. Ақиқатында, «О» таңбасы ежелгі Күндердің Қу ((Қу Адай әке (Құдайке) яғни Атасы) мен Үн-дердің (Мұңал, кенжесі)) таңбасы. Бас киіммен ойнауға болмайтыны сияқты, «О» менде, Күн мен Сәбиден және оларданда басқа О-дан басталатын барлық ұғымдармен  де ойнауға болмайды. О-дан басталатын ұғымдар: От, Оташы, Оқ-дәрі, Оқтұмсық, Оба (ауру), Обатас, Ожау, Ойшыл, Ойық, Оқу, Омарта, Омбы (домбыраның сөз түбірі), Омырау (анамыздың төсі), Ор, Орамал, Отан, Отбасы, Одақ, Бодан, яғни Отан және Одақпен ойнасаң бодан боласың деп тұр. Шынында да, Одақпен ойнауға болмайды. Одақтың қандай болатынын кешегі Кеңестер одағы кезінде көргенбіз. Қазіргі Кедендік одақ, Еуро одақтар түптің түбінде сол бұрынғы «шыққан» жерімізге қайта апаруы әбден мүмкін. Бұндай жағдайлар бұрында да сан рет болған. Әйтпесе біздің сөздік қорымызда «Бодан» деген сөз болмаған болар еді. Себебі, әлді мен әлсіз, яғни аз халық пен көп халық және мәдени даму деңгейі әр түрлі елдер тең дәрежеде Одақ бола алмайды. Бұл қарапайым адамның, ұрыншақ, зорлықшыл адамдармен жолдас (сапарлас) болғанымен бірдай дүние. Тентектің алдынан «көп асқанға, бір тосқан шыққан» кезде қосақ арасында босқа кетесің. Бүгінгі санкцияға ілініп, дағдарысқа ұшырап жатқанымыз осы айтқанымыздың айдай айғағы болмақ.

 

        Сол Шумерлердің ежелгі атауы Май (Мая) деп аталған. Түйелі ауыл дегеніміз міне осы. Түйелі ауыл әлі сол бұрынғы ежелгі Атамекендерінде түйелерінде бағып, сол ежелгі  атауларын күні бүгінде де толықтай сақтап отыр. Маңғыстаудағы Атан, Үлек, Қараүлек, Бурабай, Мая, Қарамая (тау), Маямола, Маяботалаған, Ақмая, Ақтайлақ, Үлкен Қаратүйе, Кіші Қаратүйе, Қаработа,  Қаратүйе – Ман Ата атты топономикалық атаулар осы айтқанымыздың айдай айғағы болмақ. (С.Қондыбайдың «Маңғыстаудың жер-су атаулары» атты еңбегі пайдаланылды). Көкшетаудағы Шучье көлі мен Бурабай елді мекен атауының да шығу тегі осы. Алтайлықтардың «Ма Адай – Қара» эпостық дастанының да шығу тегі осы. Біздің Ұлы Аталарымыз өз тарихын осылай бір ауыз сөзбен жазған.

 

       Құрметті оқырман! Бұл тұжырым дауға жатуға тиіс емес. Еске ұстайық! Қазақ шежіресі, қазақтың сөз жасау қағидасы және оның сөз түбірі (өз түбі, яғни сөздің атасы) және сол жердегі топономикалық атаулар ешқашан жаңылысып көрген емес. Бұл қағиданы бүткіл жер бетінде қолданбайтын бірде-бір ел жоқ. Демек, олардың бәрі қазақтан тарады, яғни қазақ қағанатынан енші алып бөлініп шығып отау тікті деген сөз. Әрине солай. Әйтпесе, бүкіл адам баласы «топан суға» қарық болып, одан тек Нұқ пайғамбар қауымы аман қалса, одан кейінгі тіршілік тек қана осы қазақ даласынан басталады емес пе?

        Кәрі Қас бидің (Каспийдің) шығыс жағында орналасқан кәрі Маңғыстаудың «360 ӘУЛИЕЛІ КИЕЛІ МАҢҒЫСТАУ» деп аталатынының да бір сыры осы.

 

        Тарих тағлымы: Бүкіл жер бетіндегі сөз түбірінде Әз, Аз, Қаз, Хаз, Каз атауы бар ел мен жер, әр түрлі топономикалық атаулар мен ұғымдардың барлығы да бүгінгі Қазақтардың Ата-бабаларынан қалды дегенді білдіреді. Бұл кез-келген атаудың сөз түбірінде (өз түбінде)  Әз, Аз, Қаз, Хаз, Каз болса, осы ұғымдардың барлығының Атасы, яғни бүгінгіше айтқанда «авторы» Қазақтар деген сөз. Бұл бүкіл әлем елдерімен толықтай мойындалған ақиқат. Одан ешкім ешқайда қашып құтыла алмайды. Бүгінгі сөздік қорымыздағы Азия, Қазақия (сөз түбірі Азия),  Аз (Әз), Азау, Азаулы елдері, Азау (Азов) теңізі, Азамат (бұл ұғымды қолданбайтын ел жоқ), Қазақ елі, Қазақстан, Қазақмыс, ҚазМұнай, Қазмұнайгаз, ҚазМұнайӨнімдері,  Қазпочта, Қазтелеком, Қазалтын, КазМУ, КазПТИ, Казком, Казцинк,  Казатом, Каз ГПЗ т.т. солардың жалғасы.

Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім,

Маңғыстау

Abai.kz

 

 

96 пікір 1805 рет оқылды Қосылған: 02.01.17
    • #1
    • Бәсе
    • дн, 02/01/2017 - 15:37

    Қожекең екенін әуел баста білген едім. жақсы ертегіші ғой. Майя деген тайпа да адай/қазақтан/ шыққан. Май, сары май деген сөзден.

    • #2
    • Төре
    • дн, 02/01/2017 - 17:03

    Әулиелер кешірер?... Маңғыстауда 360 ӘУЛИЕ! Бәрің сайтан болмасаңдар, мына мылжың Қожырбайды бір түзе?! ӘМИН! Йя,Жаратқан Ием, Бір Алла! мына мені күнәһар құлыңды кешір?

    • #3
    • солай
    • дн, 02/01/2017 - 17:06

    Адам атаның өзі адай болғанда мая сая кім болыпты! оқуға қандай жиеркенішті былапыт.

    • #4
    • Ерсін
    • дн, 02/01/2017 - 17:20

    Жарайсың!!!

    • #5
    • Асан би
    • дн, 02/01/2017 - 17:45

    Меніңше ол кісіні кінәлауға асықпаған дұрыс. Жақында әлемдік БАҚ бүкіл әлемнің тіл ғылымы осыдан 6000 жылдан әрі де бүкіл әлем бір тілде сөйледі деген қорытындыға келгендерін жариялады. Ол тілді түрік деп жатыр. Қожырбайұлы оны Қазақтың Ана тілі деп отыр. "Ешқайда шықпай, көзімізді жұмып үйде отыра бермей" зерттегеніміз жөн болар.

    • #6
    • Cерікбай
    • дн, 02/01/2017 - 18:20

    Шумер тіліндегі сөздіктердің қазақ тіліне жақын екенін 1960-70 жылдары бір қазақ ғалымы жазып еді,сол ғалым кім екен,марқұм шындық жазған екен,қазір прибалтика ғалымдары шумерлердің түркі тілінде сөйлегенін дәледеді.Факт,Галина Шуке даугавпилчанка, 57 лет, филолог, лингвист. Изучая турецкий язык, сделала открытие, что латышский язык развивался на основе древнего тюркского языка, и изложила обоснование этой гипотезы в своей книге «Были ли латыши тюрками?»

    Исследования в области языкознания приближают человечество к обнаружению своего первого языка, который, похоже, на протяжении долгого времени оставался единственным языком, на котором говорило все население Земли, бывшее тогда немногочисленным. Думаю, что тюркский язык и есть та искомая основа. Человечество родом из одной колыбели. И получается, что все мы – и латыши, и русские – немного тюрки…
    Я выросла в Даугавпилсе, в русской среде, хотя латышская линия со стороны матери в моей родословной тоже имеется. Выйдя замуж за рижанина-латыша, оказалась в латышской среде, что породило особый интерес и внимание к латышскому языку, позволило изучить изнутри и язык, и культуру латышского народа. С середины 80-х начала обучать латышскому языку русскоговорящих рижан, взрослых и детей. А потом, зная французский и английский, увлеклась изучением турецкого языка. И вот так все серьезно обернулось: увлечение языком привело к открытию и потребовало серьезной исследовательской работы на протяжении нескольких лет.
    Моя версия такова: тюрки появились на территории нашей страны в глубокой древности. Эти два мезолитических поселения (6 тыс. лет до н. э.), которые обнаружены в Латвии, были, думаю, тюркскими поселениями. Тюрки сюда пришли прямиком из самой Малой Азии. Например, известно, что древние шумеры сами себя называли кангарами. В Латвии же мы находим название Kangarkalni — «горы кангаров»…
    Ученые давно говорят о родстве всех языков мира. Думаю, что нужно по-новому взглянуть на географические названия нашей планеты, предполагая наличие родственной связи между этими словами. Например, место в Латвии Mustkalni, должно быть, означало «горы, где получена радостная весть» (muštu в тур.яз. означает «радостная весть»), название речки Durupe — «неподвижная река», так как в турецком языке durmak означает «оставаться неподвижным», речки Balupe — «речка-мед», так как турецкое слово bal означает «мед». Название озера Kurma созвучно турецкому глаголу kurmak — сооружать (kurma — сооружение), с ним же связано и латышское слово «крот» — kurmis. Название местечка Džindžas напоминает турецкое слово cinci — «заклинатель, вызывающий нечистую силу». Или вот еще: известно, что янтарь, из которого в доисторическую эпоху изготавливали украшения, наделялся магической силой. Латышское название янтаря dzintars можно объяснить с помощью турецкого словосочетания cin (нечистая сила) и ters (обратный, противоположный), то есть — «противостоящий нечистой силе». Этимологический словарь латышского языка называет вариант этого слова с конечным –ters: dzinters.
    Что касается лексики, то примеров настолько много, что в своей книге я разделила ее по темам: предки, божества, имена людей и так далее. Духов предков латыши называют, например, словом veļi, а в турецком языке veli — это «покровитель, святой». Или возьмем слово «предки» — древнее латышское urguči. У тюрков слово urģu означает «племя, род», а тюркский же суффикс -či означает принадлежность к чему-то. Интересно, что ilģi с тюркского переводится как «связь», а у латышей iļģi — опять же «предки».
    Название древнего латышского божества ūsiņš, вероятно, связано с турецким us — «разум» (сравните с русским фразеологизмом «мотать на ус», то есть «разуметь и запоминать», где слово «ус», очевидно, того же происхождения).
    Самое популярное, исконно национальное и любимое имя латышского народа — Jānis. С почитанием Яна связан большой праздник — День Яна (совпадающий с днем летнего солнцестояния), которому предшествует ночь ярких костров. В турецком языке слово yan [jan] означает горение и образовано от корня глагола yanmak [janmak] — «гореть».
    Латышские имена Ainаrs, Aigars, Aivars, по-видимому, восходят к турецкому слову ау [aj] — «луна», «месяц». Так как турецкое слово var означает «есть, имеется», то латышское имя Aivars может означать «при луне, с луной». В латышском словаре собственных имен мы находим латышское женское имя Aila. Оно абсолютно созвучно турецкому женскому имени Ayla, что в переводе с турецкого означает «с месяцем, с луной». Этимология латышского женского имени Sarma (как и слова sarma — «иней») может восходить к турецкому глаголу sarmak — «обнимать», «охватывать» (sarma — охват, оболочка). Есть у этого турецкого глагола и значение «захватывать, нравиться», с которым тоже может быть связано имя Sarma.
    В турецком языке есть глагол oymak [ojmak] — «резать по дереву и т.п., гравировать», а его форма oyar [ojar] означает «вырезающий по дереву и т.п., гравирующий». Латышское мужское имя Оjārs, вероятно, восходит к этому глаголу. От турецкого глагола eğilmek («заниматься какой-либо проблемой, важным делом»), может, произошло и латышское мужское имя Egils. Этимология латышского мужского имени Varis перекликается с турецким словом varis, означающим «наследник» (от турецкого varmak — «иметь»).
    Латышский, я считаю, первым начал зарождаться из тюркского, а русский язык «подключился» уже позже (что интересно: когда ученые искали общеславянский язык-основу, то все они выходили на… латышский). В русском языке, например, тоже много тюркских суффиксов. Оба языка возникли на тюркской основе, но развитие латышского на начальном этапе, похоже, опередило русский. В результате, можно видеть, как русский язык формировал свою субстратную (изначальную) лексику, опираясь, по большей части, на латышскую лексику, а не на тюркскую.
    Мне посчастливилось познакомиться с российским ученым, автором книги «Тюркская этнонимия древнеевропейских народов» Ю.Н. Дроздовым. Результаты его исследований дали основание полагать, что подавляющая часть европейского населения с древнейших времен и до Х-ХII веков была тюркоязычной. Исследование Дроздова еще больше утвердило меня в подозрении о существовании тюркоязычного начала в развитии человеческих языков вообще. Как будут идти мои изыскания дальше? Продолжу свой труд. Поддерживая меня, Ю.Н. Дроздов, пишет: «Конечно, я понимаю, что «смотрение» (на тюркскую версию происхождения языков) растянется на длительный период — гуманитарщики не способны быстро воспринимать новые идеи. И это вполне объяснимо: в основе любой гуманитарной науки нет количественных показателей. Поэтому скорость восприятия зависит от субъективных факторов: уровня научной подготовки человека, научно-кланового отношения к самой идее, политической и национальной конъюнктуры и так далее. Но обязательно наступит время, когда люди поймут и воспримут все это. Я в этом уверен».

    Елена ГЕДЬЮНЕ

    И готы, и пруссы были тюркоязычными народами

    Интересно, что Юрий Дроздов, на которого ссылается латышская исследовательница, пошел еще дальше в своих предположениях. «К настоящему времени на территории Европы зафиксированы несколько так называемых «мёртвых» языков, которые не принадлежат ни к одному из современных европейских языков, — пишет он в своей книге о о тюркских топононимах в Европе. — К ним, например, относятся два языка, один из которых современные учёные назвали «готским», а другой — «прусским». Но ранее было доказано, что и готы, и пруссы были тюркскоязычными народами. Характерным примером в этом смысле может служить трансформация самоназвания германского народа — deutsch. В древности одно из германских племен называлось тевтонами. В латинской транскрипции оно имело форму Teutones, а в тюркской — Тэутэи с семантикой «род, обладающий первенством».
    Накануне X века у латиноязычного варианта этого названия появляется форма teutiskus или в простонародье — thiutisk. Во второй половине X века эти формы трансформируются в современное — deutsch. Промежуточные формы teutiskus и thiutisk после этого бесследно исчезают.Суммируя изложенное, можно предположить, что европейские «мёртвые» языки, возможно, как раз и были теми промежуточными языками при переходе с тюркского на современные флективные языки. А так называемые «древние» языки (древнегерманский, старофранцузский, древнерусский и т.д.) были последней, заключительной фазой этих промежуточных языковых стадий», — подводит итог Юрий Дроздов.

    Тенге и динар — мировые деньги

    В конце отметим, что обе эти теории находят блестящее подтверждение в работе филолога Александра Котельникова «Славянские и тюркские корни в названиях некоторых иностранных монет». В работе рассматривается «эволюция» названий денежных единиц «таньга» («тенге») и «динар».

    • #7
    • Пенде
    • дн, 02/01/2017 - 18:33

    Адамзат ақылының асып-төгіле бастағанының бір нышаны... "шыңғысхан", "напалеон", "юлийцезарь" есімді клиеттері бар "элитарлы" мекеме естеріңізге түсті ме? Тереземай, арыстыңтөлі, бараққұсайындар туралы қашан жазылар екен?

    • #8
    • Әлжан
    • дн, 02/01/2017 - 18:35

    Иә, Ол кісі (Қожырбайұлы) Әбубәкір Кердері айтқандай "Қырқадан қырға қарап" жүрген болып тұр. Қазақтың барлық тарихшылары тарихты осылай зерттесе ғой, бәрі де басқаша болған болар еді ау.

    • #9
    • Әлжан
    • дн, 02/01/2017 - 18:46

    Ойландырып тастады. Дәлелдері де нанымды. Бәрі сәйкес келіп тұр. Тура қолмен қойғандай. Маңғыстау да, түйелі ауыл да, т.б. әлі сол орындарында тұрған жоқ па? Шынында да, Шумерлер (маялар) аспаннан салбырап түспеген болар. Жол салып берді, қалғанын өздерімізге неге зерттеп көрмеске...

    • #10
    • Таласбек
    • дн, 02/01/2017 - 18:46

    Тарих Шумерден басталады
    Кезінде үлкен сенсация болған С.Крамердің тарихи бестселлері осылай деп аталады. Бұл тұжырымды Мұрат Әуезовтің Гильгамеш пен Энкиду жайлы эпосқа жасаған талдауы да, Олжас Сүлейменовтің «Аз и Я»-сы да растайды. Ал А.Дугин, неміс зерттеушісі Г.Виртті қолдай отырып, бұл тарихтың түп тамырын одан ары, мыңжылдықтыр қойнауына, әлмисаққа, гиперборейлерге қарай жылжытады. Оның пікірінше гиперборейлердің ұрпақтары өзінің Арктикадағы қасиетті отанынан екі лек болып жылжыған: Евразия континентінің солтүстік-батысынан оңтүстік-шығыс бағытқа қарай атланттар жаулаған, ал солтүстік-шығыстан Тұранның неолиттік сакральдік орталығы орналасқан Сібір арқылы, Кіші Азияға, Балқан мен Анатолияға дейінгі аралықта түрік-шумер халықтарының миграция жолдары орналасқан.
    «Түрік-моңғол халықтары тарихи қалыптасқан салт бойынша араға бірнеше жүз немесе мыңдаған жылдар салып көне миграция жолдарын қайталауға қайта ұмтылатын» (Бұл жерде және осыдан кейін, түрік-шумер мәселесіне келгенде біз, европалық дәстүршіл-радиционалистердің зерттеулерін қорытындылап жүйелеген А.Дугиннен цитата келтіріп отырамыз)

    • #11
    • Қожырбайұлына
    • дн, 02/01/2017 - 19:06

    Іздеп қарасаңыз мүмкін Ленин, Істәлін, Тірөцкийде бүркемелеп адай туралы жазған болар. Олар талдаған, пікірталас жасаған әлемдік революцияның үш қайнар көзі мен құрамдас үш бөлігі адайларсыз дүниеге келмесі анық қой.Ізденіңіз.

    • #12
    • Кенжебай
    • дн, 02/01/2017 - 19:31

    Ол кісі өзінің көзі жетпеген дүниені көпке ұсынбайды. Сәйкестік тым көп. Бүкіл әлем Алланың жаратқан алғашқы саналы тіршілік иесін Адам және Ман деп атайды. Адам мен Адай, Ман мен Манқыстау егіз қозыдай болып тұр. Түйелі ауылы анау әлі сол жерде түйелерін бағып отыр, Маясы мен Мая моласы анау, Қарабасы мен Қарамандыбасы анау, Каспийі анау, Авестасы мен Әбескүні анау, бесқонағы анау, тіпті бәрі-бәрі сәйкес. Шынында да бәрі сәйкес. Ойланғанымыз жөн болар...

    • #13
    • Кенжебай
    • дн, 02/01/2017 - 19:36

    11-ге! Бекерге кекетіп отырсың. Айтпақшы, Адам мен Адай қандай сәйкестік. Адам Атасы, Адай оның қарашаңырағының иесі. Маны Маңғыстау, яғни сол Мандардың қыстауы. Мен ешқандай айырмашылық көріп тұрғаным жоқ.

    • #14
    • Төре
    • дн, 02/01/2017 - 19:41

    Қай заман болсада патшаның жеке басын құрметтеу немесе "құрметтемеу" әрбір адамның жеке басының ісі. Ол патшаның қадір-қасиетіне, істеген істеріне, қылықтарына, қалай патша болғанына тікелей байланысты... Менің айтарым, Патша елдің ИЕСІ! ОЛ орын, ТАҚ - қасиетті орын! Сондықтан Патшада, қарамағындағы Еліде сол ТАҚҚА құрметпен қараған дұрыс шығар? Мәселе сол тақттағы пенде мен оның елінің сол ҚАСИЕТТІ таққа лайықтығында?! Елі қаласа Патшада тақтан түсер, деген даналық осыған қарай айтылған болу керек...

    • #15
    • Қожырбайшыл адам
    • дн, 02/01/2017 - 19:42

    11-ге! Қожырбайұлы бекер кекетесің. «Бірінші ел (мемлекет), яғни осылай деп аталуға лайық» өте ескі заманда Каспий теңізінің шығыс жағында дүниеге келген. Бұл халық ғылымды, өнерді және басқа да игіліктерді дүниеге әкелгені үшін де үлкен құрметке лайық... Олар төтенше бақытты болды, себебі олар өте білімді еді», ...«кейін жаттың шабуылына ұшырап, адамзаттың ұлы цивилизациясын қара түнек басты»
    (Жорж Луи Леклерк (Бюффон) ХҮІІІ ғасыр. «Кәдімгі тарих»).

    Сол Каспий әлі сол орнында тұрған жоқ па? Әлде Сіздіңше Қарт Каспий басқа жаққа көшіп кетті ме?

    • #16
    • Шал
    • дн, 02/01/2017 - 20:55

    Қожырбай әпенде, Шежіре , шежіре деп ойыңа не келсе соны жазып соңыңа енді аусарларды ерте бастадың. Бір пікіріңді растайтын тарихи дерегің жоқ, өтірік шежірені судай сапырып жастарды ғылыммен шұғылданатын ауыр жолдан адастырмасаң қайтеді. Айтып жүрген шежіреңді жүздеген жыл әлемдегі бір елдің тарихшылары естімеген.Ол туралы тіпті жанама бір хабар жоқ. Айтқаныңды бұл ақиқат деп кеуде соға бергенше әлемдегі кітаптар жазып кеткен ғұламалардың еңбегін оқымайсыңба. Сен жазып жүрген мерзімді анықтап қарасаң екі жүз ата өмір кешкен уақытты көрсетеді. Өзінің он атасын тізіп хатқа түсірмеген атаң оны саған қалай" жеткізді екен? Осы сұраққа жауапты жұрт сенен күтеді.

    • #17
    • тТт
    • дн, 02/01/2017 - 21:33

    Кейінгі кезде сенсациялық ақпарат көбейіп кетті. Маялықтар адай, Мұхамбет пайғамбар адай, Мәскеудің аты қазақтың құрметіне қойылған т.т.Бақыттан басым айналып, жер өз айналуын баяулатса, секіріп кеткім кеп жүр.

    • #18
    • Антиқожырбай
    • дн, 02/01/2017 - 21:51

    Немістер найманнан жаратылған деп немістерің Найман-Неймандары найманды иемденіп алды. Ал найман ол - най мен манның бел баласы еді ғой, шежіреңіз неге шатасты? Оның үстіне әлемдегі мұнайдың атауы мұңал болу керек еді, сіздің Саудиттерде отырған уәзіріңіз сақау болғаны ма мұңайды мұнай деп. Анау ханты - мансилерде өкпелеп жатыр Қожырбайұлы мансилерді ман-манғыстаудан шығарып тастады деп. Айта берсе әңгіме көп. АҚШ-тың Барак Обамасы да Маңғыстауды игеруге келген құрылысшылардың барағында туып БАРАК аталған, бірақ оны өзі намыстанып жасырады екен. Айтсаңызшы оған қайта мақтану керек деп.

    • #19
    • Әлиасқар
    • сс, 03/01/2017 - 0:23

    ТТТ-ға! Секірсең секір. #5 Асан би дн, 02/01/2017 - 17:45
    Меніңше ол кісіні кінәлауға асықпаған дұрыс. Жақында әлемдік БАҚ бүкіл әлемнің тіл ғылымы осыдан 6000 жылдан әрі де бүкіл әлем бір тілде сөйледі деген қорытындыға келгендерін жариялады. Ол тілді түрік деп жатыр. Қожырбайұлы оны Қазақтың Ана тілі деп отыр. "Ешқайда шықпай, көзімізді жұмып үйде отыра бермей" зерттегеніміз жөн болар.
    Бір сәтке болса да ой жіберіп көрейік. Неге жер бетіндегі мемлекеттер мен топономикалық атаулардың бәрі қазақ руларының атымен сәйкес келеді деп.

    • #20
    • Асан би
    • сс, 03/01/2017 - 0:30

    Арсыздықтың жайылуы:

    Ұятты жерлер көрініп тұратын киім кию, ұятты сөз айту және оның адами болмысқа қайшы екеніне мән бермеу, біреудің атына орынсыз (адамдар мен ел атына) былапат сөздер айту, жазылған мақалаға байланысты дәлелді пікір айтпай, автордың жағасына жармасу, осының барлығы пендені арсыздыққа жетелейді. Ал Пайғамбарымыз (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бізге арсыздыққа жоламауды бұйырған. Ар-ұяттың жойылып, қоғамда арсыздықтың жайылуы да қияметтің бір белгісі болып саналады. Пайғамбарымыз (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бұл жөнінде: “Мұхаммедтің жаны қолында болғанмен ант етемін! Арсыздық… пайда болмайынша… қиямет келмейді”, деген.

    • #21
    • қотырбай
    • сс, 03/01/2017 - 11:18

    қожырбай қытай да қазақ баяғыда бір ақымақ қазақты қатынымен бірге қазақтар қуып жіберген дейді сонда артынан айқалаған екен кет сорлы қо-қ деп содан бара бара жанагінің ұрпақтары қо-қ қотан қытан қытао қытай боп тараған

    • #22
    • Төре
    • сс, 03/01/2017 - 11:33

    Әулиелер кешірер?... Маңғыстауда 360 ӘУЛИЕ! Бәрің "сайтан" болмасаңдар, мына мылжың Қожырбайды бір түзе?! ӘМИН! Йя,Жаратқан Ием, Бір Алла! мына мені күнәһар құлыңды кешір?

    • #23
    • Әлжан
    • сс, 03/01/2017 - 12:11

    21 мен 22-ге! Cөз түсінбейтін, мәдениеттен жұрдай екенсіздер.
    Менде бір рет естеріңізге салып қояйын.
    Арсыздық елге қалай жайылады:

    "Ұятты жерлер көрініп тұратын киім кию, ұятты сөз айту және оның адами болмысқа қайшы екеніне мән бермеу, біреудің атына орынсыз (адамдар мен ел атына) былапат сөздер айту, жазылған мақалаға байланысты дәлелді пікір айтпай, автордың жағасына жармасу, осының барлығы пендені арсыздыққа жетелейді. Ал Пайғамбарымыз (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бізге арсыздыққа жоламауды бұйырған. Ар-ұяттың жойылып, қоғамда арсыздықтың жайылуы да қияметтің бір белгісі болып саналады. Пайғамбарымыз (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бұл жөнінде: “Мұхаммедтің жаны қолында болғанмен ант етемін! Арсыздық… пайда болмайынша… қиямет келмейді”, деген".

    • #24
    • Әлжан
    • сс, 03/01/2017 - 12:14

    Бәріңізге бір сұрақ? Қазақтың "Ар" және "азғын" деген сөздерін қалай түсінесіздер?

    • #25
    • Табынбай
    • сс, 03/01/2017 - 12:24

    "#21 қотырбай сс, 03/01/2017 - 11:18
    қожырбай қытай да қазақ баяғыда бір ақымақ қазақты қатынымен бірге қазақтар қуып жіберген дейді сонда артынан айқалаған екен кет сорлы қо-қ деп содан бара бара жанагінің ұрпақтары қо-қ қотан қытан қытао қытай боп тараған"

    Басы жоқ, аяғы жоқ, үтірі жоқ, нүктесі жоқ, Адам аттарын дұрыс жазуды да, Адам атының бас әріппен жазылатынын да білмейтін адам бұл жерге қалай шығып төрелік айтып отыр екен? деп таңбанбасқа ылажым жоқ.

    Балақай! Бұл жерге мектебіңді бітіріп, сөздердің қалай жазылатынын үйреніп, Атаң мен Анаңнан өзіңнен үлкен кісілермен қалай сөйлесуді үйренгесін барып шыққаныңыз жөн болар.

    • #26
    • Котырбай
    • сс, 03/01/2017 - 13:50

    25 саган ешким экзамен тапсырып аткан жок го а? Коржынбай мен саган осыда жарайт

    • #27
    • Табынбай
    • сс, 03/01/2017 - 14:03

    25-ке! Табынбай мен Қожырбайды ажырата алмау ұят тірлік. Сендер не, біреу дұрыс дүниені дұрыс десе бәрін апарып сол кісіге теңейсіңдер?

    Бір пікір сайыста сол кісіден қатты соққы алған болып тұрсың ғой.

    • #28
    • Табынбай
    • сс, 03/01/2017 - 14:11

    26! Шынында да Сіздікі не соншама? Мақалаға пікір жазудың орнына автордың "жағаға" жармасып жүрсіз. Сізді соншама "аузыңыздан ақ итті шығарып, көк итті кіргізіп" иектеп алған қандай сезім? Қандай Күш? Түсіндіріп бере аласыз ба?

    Қазақтың өткен тарихын жағымды жағынан жазған мына кісінің Сіздің алдыңызда не айыбы бар? Қазақтың өткен тарихының Сізге нендей өштігі бар? Қайда тұрасыз?

    • #29
    • Әбдияр
    • сс, 03/01/2017 - 14:50

    Тәке! Осы саиттерде қазақтың өткен тарихы жайлы жағымды мақала жазылса болды, автордың жағасына жармасып осындай былапат айтып шыға келетін бір-екі адам бар. Сәләфтар, немесе қараорыстар болар шамасы. Солар ғой қазақты үнемі "бейшара" қылып көрсетуге тырысатын. Ал, мына мақала олардың тамағына "тас" болып тығылған сияқты.

    • #30
    • 29 - Әбдиярға
    • сс, 03/01/2017 - 15:14

    Қожырбайұлы қай заманда, қай планетада туды екен? /туды, туылды емес, кейб3р білгіш айтқандай біреу біреудің жатырынан суырып алғандай - туылған емес/, себебі ол кісі осыдан алты МЫҢ жыл бұрынғы Аз, Ад т.б. тілдерден, қысқасын айтқанда - адай тілінен барлық тілдің, адам мүшесінің пайда болғанына куә болып, пірөтөкол жазып, қастарында жүрген бе? Пірөтөкол жазу мелсияның ісі емес пе? Әлде ол кісі сол кездегі тәртіп органында, мелсия, не піркөролда істеген бе?

    • #31
    • Табынбай
    • сс, 03/01/2017 - 18:14

    Әбеке! Мынаны жазып отырған адам сәләф сияқты. Қазақтың тарихы, салт-дәстүріне үнемі қарсы шығатын, айтар уәж таппаса аузына келгенін айту соларға тән қасиет.

    Қазақ болса, Қазақ тарихының ашылған мынадай жаңа бетіне қуануға тиіс еді. Бұлар мешіттерде де тура қазақтың, салт-дәстүрлерімен үнемі жағаласып жүретінін көріп жүрміз ғой.

    • #32
    • Әлен
    • сс, 03/01/2017 - 18:19

    30-ға! Авторын ұмытып отырмын. Бір мақалада мынадай дерек оқыдым. Қазақ шежіресі Адам ата мен бүгінгі ұрпақтың арасын 70 000 жыл деп көрсетеді. Сондықтан, бүкіл әлемде қазақтың ана тілінен бай тіл жоқ. 1980 жылдары әлем елдері өздерінің сөздіқ қорының құрамын жинағанда ағылшындар 250 000, қытайлар 500 000, ал қазақтардың сөздік қоры 20 000 000 асқан. Ғұмыры ұзақ елдің тілі ғана осындай бай болады емес пе?

    • #33
    • Төре
    • сс, 03/01/2017 - 19:35

    Адам баласы тұрмақ төрт түлік малдада аталық тізбек болады. Ол тізбек ереше жоғары көрсеткіштерімен ерекшелетін аталық жануардан басталады. Жылқыда-жүйріктік, іріқарада салмағы, сүттілігі, осы тәрізді басқа малдардада өзінің көрсеткіштері болады. Бұл селекцияның талассыз заңы. Адам баласындада Аталық тізбек ерекше даңқты хан, батыр т. б. атақты артында көптеген ұрпақ қалтырған тұлғалардан басталып дамиды. Бұл генетиканың бұлжымас заңы. Менің айтайын дегенім, басқалар емес, Қазақ Төрелері туралы; Қазақ Төрелері, Ата-Бабасы Хан Шыңғыстан басталатын Қазақтың ТӨРЕ РУЫ! Төре руын ешқандай румен қоспақ болып, арамтер болмай-ақ қойыңыздар? Одан түк шықпайды. Бұл генетика-биология заңы. Төрелер Қазақ халқының бөлінбейтін ең сүбелі руларының бірі. Оған дау болмас деп ойлаймын! Оны шешетін тек қана Төрелер.

    • #34
    • қотырбай
    • сс, 03/01/2017 - 19:59

    Кыпчаки (Узун, Колденен, Карабалык) относятся к субкладу R1b1a1-M73
    2.2. Бултын-Кыпчаки (Мадьяр, Кулатай и др.) относятся к гаплогруппе J2-M172
    2.3. Аргыны относятся к гаплогруппе G1
    2.4. Конырат (Кунгират) относят к субкладу С2b-M407
    2.5. Алшыны относятся к субкладу С2а-М48
    2.6. Уйсуны относятся двум субкладам: подразделения Шакшам, Сары-Уйсун, Дулат, Албан, Суан, Шапрашты относятся к субкладу C2a-F4002 (старкластер), подразделение Сргелы относится к субкладу N1c1-F4205
    2.7. Найманы. У Найманов доминирует 3 субклада: Баганалы найманы относятся к субкладу R1b1a2-Z2103, Толегетай найманы (Каракерей, Тортуыл, Матай, Садыр) относятся к субкладу О3- М175, Сарыжомарт найманы относятся к субкладу С2а-М48
    2.8. Табыны. У Косеули (Тартулы) Табынов доминирует субклад R1a-Z2124, у Шомишты и Таракты Табынов доминирует гаплогруппа С2-М217
    2.9. Кереи относятся к субкладу C2a-F4002 (старкластер) [33]
    2.10. Шанышкылы (Катаган) относятся к субкладу C2a-F4002 (старкластер) [26], который есть у Уйсунов и Кереев. Старкластер традиционно отождествляется с монгольскими нирунами (нирунскими р
    ------------------------------
    кожырбай нағыз тарихшығалымдарды оқы әсіресе генетиктерді бірақ басыңа кіре қоймас

    • #35
    • 33 төреге
    • сс, 03/01/2017 - 20:31

    Наймандар туралы мақаладағы қазақбайдың пікірін оқыңыз, сізге арналған.

    • #36
    • төреғали қазиев
    • сс, 03/01/2017 - 20:36

    Авторға. Екі сұрақ. Кеншін туралы қандай кітапта оқуға болады? Шумер елі Май (Мая) деп аталған туралы бар ма?

    • #37
    • төреғали қазиев
    • сс, 03/01/2017 - 20:59

    34. Ген туралы окитын жер бар ма?

    • #38
    • Төре, 37-ге
    • сс, 03/01/2017 - 21:27

    Ол өте күрделі ғылым, түсіну оңайға соқпайды. Оны "генетика" оқулығы арқылы алғы шарттарын түсінуге болады. Қожырбай мырза айтқандай емес. ДНК-ны, ол мырзам "деміктім" деген қазақтың сөзі деп түсініпті?

    • #39
    • Котырбай
    • сс, 03/01/2017 - 21:33

    37. Евразийский исторический форум деген сайт бар, кобинесе профессионалды мамандар отырад со жерде генеалогия тюркских народов деген болиги бар.

    • #40
    • Төре, 34 қотырбайға
    • сс, 03/01/2017 - 21:36

    Сіз қарапайым түсінікті ғылым тілімен жазсаңыз болар еді? Әуелі мына мен сіздің тұспалдауыңызды зорға түсіндім. Не все мы понимаем что такое "генотип и фенотип", а вы говорите о молекулярной генетике? Чести имею!

    • #41
    • Котырбай
    • сс, 03/01/2017 - 21:39

    Генетика тюркских народов раздел Торе сенимен сойлесип жаткан ешким жок аулак жур

    • #42
    • Төре, 41-ге
    • сс, 03/01/2017 - 22:04

    Сізбен сөйлесіп нем бар? "Иттің басын алтын табаққа салса ыршып түседіні" дегенді осындайларға айтқан болу керек! Ұқтыңыз ба? Котырбай, Торе емес, ҚОТЫРБАЙ десеңіз дұрыстау? Сізде генетикадан алақ жүріңіз, бәрі-бір түсінбессіз?

    • #43
    • 43
    • сс, 03/01/2017 - 23:33

    Қазақтың тектік (рулық) шежіресі "генетикаларыңыздан" еш кем емес. Рулық шежіре Адам Атадан бері жалғасып келеді. Генетика оны жасай алмайды. Оданда шежірені зерттеңдер. Дұрысы сол болады.

    • #44
    • 44
    • сс, 03/01/2017 - 23:35

    «Ел арна» (http://www.elarna.com/koru_kk.php?tur=53&id=432523), Тоте жазу нұсқасы: (http://www.elarna.com/koru.php?tur=53&id=432523)
    توتە جاز
    ماقالانىڭ كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.com/koru_kk.php?id=432523#ixzz3gxwrGSch
    ەل-ارنا كەسكىندەر ايماعى: http://www.elarna.com/video.php. т.т.

    • #45
    • 45
    • сс, 03/01/2017 - 23:37

    Даладан ғылым іздегенше қазақтың өз сөзінен іздегендеріңіз дұрыс болады.

    • #46
    • 46
    • сс, 03/01/2017 - 23:53

    "Тарихаттан жеткен ақиқат" http://qamshy.kz/home/show/8136

    • #47
    • 47
    • сс, 03/01/2017 - 23:56

    "Ақиқатқа қалай жетеміз" http://abai.kz/post/view?id=5540

    • #48
    • 48
    • сн, 04/01/2017 - 0:09

    Оқи отырайық.
    РУЛЫҚ ШЕЖІРЕНІҢ МАҒЫНАСЫ ЖӘНЕ ОНЫ НЕ ҮШІН БІЛУІМІЗ КЕРЕК?

    «Ру шежіресін білу – сахара төсінде көшіп-қонған қазақтар үшін өмірлік қажеттілік. Қазақ халқының ру-тайпалық, жүздік-қауымдастық біртұтас бітімі ғасырлар бойы «бүкіл қазақ – бір атаның ұрпағы, бір тамырдың бұтағы» деген ұстаным бойынша өсіп-өркендеп отырған» (Қазақ Республикасының Президенті Назарбай Нұрсұлтан Әбішұлы).
    «Атасы алыс болғанмен
    Жамиғи қазақ бір туған» (Базар жырау. (1842-1911).

    Алайда, бүгінгі таңда Дарвин ілімінен «мұздай қаруланған» кейбір азаматтарымыз руын (атасын) білуді, оны айтуды – мақтану және Руға бөліну деп, оның пайдасынан зияны көп деп есептейтіндерін бәрімізде кездестіріп жүрген болармыз.
    Ақиқатында, Атам Қазақтың шежіре жасау жүйесінің мынадай сыры бар. Ежелгі Аталарымыз біздерге “Тегін білмеген тексіз, жеті атасын білмеген жетесіз”, “Жеті атасын білген ұл жеті жұрттың қамын жер, жеті атасын білмеген құлағы мен жағын жер” мақалдар қалдырған. Бұл мақалдардың бізге айтып тұрғаны, бірінші тегіңді біл дейді. Ал, тек дегеніміз бұдан сан мыңдаған жылдар бұрын ғұмыр кешкен арғы ата-бабаларымыз. Ал, жеті атаң өзіңнен бастап санағандағы тікелей жеті атаң. Мұны әрбір қазақ баласы жатқа біліп әрқашанда дұғасын жолдап отырулары керек. Өздеріңіз ойлап қараңыздар, сіздер де, мен де бұдан 70 000 жыл (шежірелерде солай жазылған) бұрынғы сонау түп атамыз Адам Ата мен Ауа анадан бері үзіліп қалмай жалғасып келеміз. Үзіліп қалсақ, сіздер де, мен де бұл дүниеге келіп, сіздермен бұлайша сұхбаттасып отырмаған болар едік. Сондықтан тікелей жеті ата ру ішіне кірмейді, ол бөлек аталады. Ал ру аты сол сан мыңдаған жылдар бұрынғы аталарымыздың ішіндегі еліне жасаған жақсылығы, данышпан-даналығы, батырлығы, әулиелігі т.т. сияқты ұрпағына үлгі болып, ру атын иемденген аталарың. Ол аталарыңның әрқайсысының аралары сан ғасырларға кетуі мүмкін. Ол сол соңғы ру атын иемденген аталарыңнан кейінгі, еліне жасаған жақсылығымен тағы да ұрпағы мақтанып, ру атын тағы да иемденген атаңның дүниеге келуіне байланысты. Бұлай болған жағдайда соңғы Ру атын иемденген атаң, соңғы атаңның артына тіркеліп айтылады. Арты осылай жалғасып кете береді. Қазақта ру атын иемденуден артық атақ, мадақ, абырой, дәреже жоқ. Оны қазіргі «Халық батыры» атағымен ғана шамалы салыстыруға болар. Бірақ, бұл атақ адамның өзімен бірге келіп, өзімен бірге кетеді. Ал ру атын иемденген атаның аты ұрпақтары үшін мәңгі жасайды. Ол есім сол атаның ұрпағы жазатайым (ешкімнің басына бермесін) түгел жоқ болып кетпесе, мәңгі өлмейді. Атам қазақтың рулық шежіре жасау жүйесі осылай оқылады.
    Қазақтың «Руың кім?» дегені, ол сенің «Ел танитын атаңның аты кім?» дегені. Қысқасы руыңның аты, сенің көп аталарыңның ішіндегі ең танымал атаңның аты.
    Мұны күні кешеге дейін қазақтың бес жасар баласына дейін білген. Бізді бұдан айырған мектеп оқулығымызға «сенің атаң маймыл (айуан)» деп жазып берген кешегі еврейлік КСРО үкіметінің билігі.
    Руын білу қазақ баласы үшін аса қажет. Тарихқа үңілсек, Ұлы Жаратушы – Алла Адам Атамыз бен Ауа Анамызды жаратқалы бері 70 000 жыл болды делінеді. Содан бері жер бетіне қаншама мыңдаған ұлт келіп, қаншама мыңдаған ұлт жойылып кетпеді. Қазақ осы рулық жүйесін сақтағандықтан ғана, сол жетпіс мың жылғы Адам атамыздың «қарашаңырағын» сақтап отыр.
    Әңгіменің ашығын айтқанда, елімізде руды жамандаушылар, яғни Дарвин ілімін басшылыққа алып «Атам маймыл, Анам мені маймылдан туған» деп шапқылап жүргендер жетіп артылады. Мектеп оқулығымызда «адам маймылдан пайда болған, адамзаттың атасы маймыл» деп жазулы тұрса, басқаша болуы мүмкін де емес қой. Бүгінгі тарих пен тіл ғылымының миларына ғылыми «ота» жасау керек. Мұны қазір жасамасақ, кейін кеш болады. Ауру қатты асқынған да ешқандай «ота» көмектесе алмайды.
    Ежелгі аталарымыз ешқашан Ру жамандап, оларға тіл тигізбеген, керісінше, олардың жақсы істерін біліп, жақсылығына жарысып, жақсылығын жалғастырып, сол үшін мақтанып отырған. Қазірде де ауыл қазақтарының жалғастырып отырғаны осы. Олар Ата шежіресі мен ел тарихын жақсы біледі. Әйтпесе, олар руымен (атасымен) қалай мақтанар еді? Өзіңіз ойлап қараңыз, әлемге аты әйгілі, соңғы екі мыңжылдықтың ең ұлы тұлғасы деп, бүкіл әлем елдерімен (ЮНЕСКО) толықтай мойындалған, бүкіл әлемге әділдікпен билік жүргізген (оған өз айналасынан, тіпті өзіне бағынған бүкіл әлемнен бірде-бір адам, бірде-бір ел қарсы шығып сатқындық жасамаған, күні кешеге дейін бүкіл қазақ әулие деп әспеттеген) Қазақтың Ұлы қағаны Шыңғысхан атамызбен неге мақтанбасқа?! Аталарымыздың теңдесі жоқ асқан білімді, асқан дарынды, асқан ақылды, асқан батыр, асқан қолбасшы болғаны үшін неге мақтанбасқа?! Осындай асыл текті ұрпақты дүниеге әкелген, асыл текті ұлтымыз, асыл текті руымыз үшін неге мақтанбасқа?! Еске ұстайық! Ұлы Аталарымыз «Тектіден текті туады» деген мақалды бізге босқа қалдырып кеткен жоқ.
    Соңғы кездері баспасөз беттерінде ру атын иемденген арғы аталарына ескерткіш-кесене салғандар жайлы сирек те болса жағымсыз пікір білдіріп, бұл біртұтас қазақты бөлінуге апарады деп жазып жүргендердің кездесіп қалып жүргендері жасырын емес. Ақиқатында, ру атын иемденген аталарымен мақтанып, оларға арнап ескерткіш қойып жатқандар, қазақты ешқашан бөлінуге апармайды. Оның түпкі қорытындысы керісінше болады. Өзіңіз ойлап қараңыз. Мысалы, елге жақсы ісімен үлгі болған Атасы үшін ұрпақтары мақтанып, оны ру атына айналдырып алып, үнемі мақтанып жүрсе, сондай жандарға көшенің атын берсе, ескерткіш қойса оның несі айып. Кімге оның қандай зияны тиіпті. Өзінің әкесімен, тікелей атасымен, арғы ру атын иемденген аталарымен (Қазақ деген ұлт атауы да, ең түптегі ру аты М.Қ.) мақтана білген жан, ұлты үшінде мақтана да, оны қорғай да алатын болады. Оған күмәндарыңыз болмасын? Мұны тек Дарвиннен (атамыз маймыл деген) тәлім алғандар ғана түсіне алмайды. Бұған қарсылық білдірушілерді, жетелейтін «жетек» тек қана "қызғаныш" деген сезім. Оларға айтарымыз, біреудің жақсы атасын босқа қызғанғанша, өздеріңіздің де соларға ұқсауға тырысқандарыңыз дұрыс. Артыңызға жақсы сөзіңіз бен ісіңізді қалдырып, өзіңіз де өз тегіңізде зерттеп, жақсы аталарыңызды тауып, Сіздер де ұлықтаңыздар, Сіздерде мақтаныңыздар. Бұның аты жақсылыққа жарысу болады. Ал, руды (атамызды) жамандау, бұл кім бұрын «маймылға» бала боламыз деп сайысқа түсу болады.
    Ал кейбіреулердің батыс мәдениетін мақтап қазаққа үлгі етіп ұсынатындарына келсек, еуропа (бізге ең жақыны орыс) мәдениетін қазаққа үлгі етіп алуға тіпті де болмайды. Ол елдердің мәдени үлгілерінің жақсы жағынан гөрі қазақ үшін жағымсызы басымыздағы шашымыздан да көп. Мысалы, олардың ең жағымсыз қасиеттерінің ең бастысы ата-аналарын жаппай қарттар үйіне тапсыратындығы және оны ұятқа санамайтындығы. Ата-аналары тура бір аурухана да жатқандай, арттарынан немерелерін ертіп барып тұратындығы. Ұлы Аталарымыз «жаман ауру» жұқпалы келеді дегендей, соңғы жылдары мұндай жағдай қазақ қоғамы арасында сирек те болса кездесіп қалып жүргені ащы да болса шындық. Енді солардың қасына Қазақстанда алдыңғы жылы Көкшетауда «Нудистер» форумының өткенін (Ресейдің Омск қоғамы өткізді), көптеген Гей клубтардың масқарасын (Құманғазы атамыз бен Пушкинді сүйістіріп қойған), гейлер мен лесбилердің шектен тыс көбейіп бара жатқанын, өткен жылы екі қыздың некеге отырғанын, қазақстанда тәуелсіздік алғалы бері қылмыс жасамайтын бірде-бір адамның қалмағанын (пара алатын шенеуниктер пара бермейтін адамды қалдырмады, тіпті сәбилерден алып жүр (бақша үшін)), күні кешегі қазақ қыздарын, келешек ұлт аналарын «Қазақ аруы» байқауын өткіземіз деген сылтаумен көпшіліктің алдына (сахна) «жалаңаш» шығарғандарын, сол Сіздер мақтаған елдерге еліктеп бала сатып байып жатқанымызды т.т. қосып қоя беріңіздер. Жарайды, ары қарай тізе беруге жүрегім шаншып кетті. Маған салса адами қасиеттің ең биік шыңында тұрған қазақ мәдениетін менсінбей, батыс мәдениетін үлгі тұтуды ұсынушылардың миларын мылжалап, ішіне «ғылыми ота» жасап беру керек дер едім.
    Қысқасы, Атасымен мақтана білген жандар, соларға ұқсап бағуға тырысады. Ал Сіздер ұсынған жолмен кетсек, адамдар қорғайтын арларынан (ар-иманы, отбасы және Атамекенінен) жұрдай болып тек қана «ақша», «ақша», тағы да «ақша» дейтін болады. Бүгінгі орыс тілді билік иелерінің Ар-ұяттан жұрдай болып, жаппай пара алып, көбінің ел байлығын миллиардтап тонап, шетелге қашатындарының сыры осы.
    Рудың қазақ үшін аса қажет екенін мойындамай, оны жамандағанымыз, өзімізді дүниеге әкелген әкеміз бен шешемізді, одан арғы Аталарымыз бен Аналарымызды және ұлтымызды мойындамағанымыз және жамандағанымыз. Бұлардың бәрі бөлінбейтін біртұтас дүниелер. Бұларды бөлшектеудің соңы құрдым. Одан кейін шығатын жол жоқ. Атамызды мойындамағанымыз, бұл біздің маймылды атам деп мойындағанымыз. Ал, маймыл ешқашан адам бола алмайды. Себебі, Ұлы Жаратушы – Алла оларға сана бермеген.

    Одан ары не болатынына келсек, бұл жайлы Атам Қазақ: «Атаға қарап ұл, Анаға қарап қыз өсер» деген. Еске ұстайық! Маймылға қарап бой түзеген елдің (ұлдың да, қыздың да) келешегі болмайды.
    Бұл сұрақтың жауабын, яғни «Кімнен кім туады?» деген сұраққа әлемге әйгілі Майқы би
    (Ұлы Жүз-Үйсін) атамыз былай деп жауап берген екен:
    "Тұлпардан тұлпар туады,
    Сұңқардан сұнқар туады,
    Асылдан асыл туады,
    Жалқаудан масыл туады,
    Масылдан мал бақпас туады,
    Тілазардан қылжақбас туады,
    Таздан жарғақбас туады,
    Сараңнан бермес туады,
    Соқырдан көрмес туады,
    Мылжыңнан езбе туады,
    Қыдырмадан кезбе туады,
    Маймылдан маймыл туады".

    «Қазақ шежіресі - Қазақ халқының жадында сақталған рулық шежіреде бүгінгі қазақ баласының барлығы Қазақ атадан өсіп-өнген бір кісінің баласы екендігі айтылады. Мәселе ұлттық шежіренің ғылыми және тарихи танымдық зерделеу тұрғысынан қаншалықты нақтылығында емес, тегін іздеп тереңдеген сайын бүгінгі барлық қазақты бір кісінің (Қазақ атаның) баласы қылып шығаратын тұтастыққа негізделген, тайға таңба басқандай құрылымдық құндылығы мен сабақтастығында. Тірілер үшін керек кемеңгер жүйе. Тегін білген қазақтың бәрі туыс. Ру атаулары – бір кездегі әкелеріміздің аттары, есімдері. Бабаларымыз бен әкелеріміздің аттарын ұмытсақ, «рушыл болмаймыз» деген бос сөз. Тегімізді ұмытқаннан жетістікке жетсек, қалған ұлттарға қара көрсетпей кететін уақытымыз болды. Қызыл үкімет қазақ шежіресі мен ұрпақ сабақтастығының шеңберіндегі жол-жоралғы, салт-дәстүрлерге өлердей қырын қарады. Демек, соншалықты (Қызыл Үкімет) терең айла-әдіс пен шырмауға негізделген саяси Империяның келе сала біздің қазақи шежіре – ел басқару тәлімдерімізге балта шабуында бір гәп бар емес пе!? Жау біздің ұлттық болмысымыздан нені көргісі келмесе, біз ұлттық мүдде тұрғысынан соны орын-орнына қоя бастауымыз керек.
    Қарашаңырақ ұлы, негізгі, киелі, байырғы, мұрагер, бас шаңырақ деген ұғымдарды береді (т.с.с.). Ұлттық салт-санада қарашаңырақ ұғымы өте әділ шешімін тапқан. Мысалы: бір әкенің үш ұлы бар делік. Күндердің күнінде үлкен екі ұлын үйлендіріп, жеке отау тігіп бөлек шығарады. Ал кенже ұлы әке-шешесінің қолында, қарашаңырақ немесе бас шаңырақта қалады. Негізгі мұрагер кенже ұл болады. Атадан, әкеден қалған қарашаңыраққа мұрагер болғандықтан кенже ұлдың жасы кіші болса да, жолы үлкен болады. Ұлдық кенжелігін қарашаңыраққа берілген жол мен аманат толтырып, еселеп, теңестіріп тұрады. Сол шаңырақтан отау тігіп бөлек шыққан ұл-қыздары сәлем беріп, төркіндеп, амал айында көрісіп, ата-ананың бар кезінде де бірінші қарашаңыраққа келетін болады. Бұл – ата-бабасына және ұшқан ұясына деген құрмет. Туыстықты, қандастықты, бауырластықты баянды ету. Ұлттық тұрғыдан қарайтын болсақ, атамекенге, ата дәстүрге, ата салтқа, баба тарихқа деген құрмет. Ортақ ұлттық қағиданы мойындап, әрбір әрекетімізді бауырластық пен туыстыққа икемдеу.
    Қара шаңырақтың қара қазаны. Қазақтың қара шаңырағы – Маңғыстау. Елдің қара қазаны – сол бірлік пен берекенің, құт пен құлпырған жасампаздықтың рухани және заттық бейнесі мен тұғыры. Қазан Түркістандағы Иасауи мазарында да бар. Бірақ ол – исламдық тұтастыққа үндейтін мұрамыз. Ал Отпан таудағы қарашаңырақтың қара қазаны – ұлттық, тектік рухани мұрамыз. «Амал» мерекесінің 13-і мен 14-інде Отпан тауға жиналып, қазақтың үш жүзінен шақырылған ақсақалдары мен азаматтары сол ортақ қарашаңырақтың қара қазанынан дәм татса, жылма-жыл жаңғыртып, үрдіске айналдырса, ұлтымызға ұлағатты бірлік, құт пен бақ, береке мен ырыс келеді» (Сабыр Адай «ҚАЗАҚСТАН-ЗАМАН» газеті, 6 тамыз 2015 жыл №31).

    Меніңше, Майқы би атамыздың да, Сабыр ініміздің де бұл сөздері ешқандай комментарийді қажет етпесе керек.

    Енді Қасиетті Құран Кәрімге сөз берейік:
    «Ей, адамдар! Негізінде, Біз сендерді бір ер және бір әйелден жараттық, әрі сендерді бір-бірлеріңді танып, білулерің үшін халықтар мен рулар етіп жасадық» (Құран Кәрім. Әл-Хужурат сүресі. 13 аят).
    Тәпсір: Аса ұлы Аллаһ адам баласының шығу тегі, түбі бір екендігін баян етті. Бүкіл адамзат Адам ата, оған Аллаһтың сәлемі болсын және Хауа анадан тарайды. Аллаһ олардан көп адамдар таратып, оларды бір-бірлерін тануы үшін үлкен халықтар, сондай-ақ кішігірім ру-тайпалар түрінде бүкіл жер бетіне жайды. Сондықтан әрбір адам өзінің шыққан тегін, елін білуі қажет. Алайда Аллаһтың алдында адамдардың ең қадірлісі – барлық жағдайда тек аса ұлы Аллаһқа бойсұнып, күнәлардан сақтанған ізгілері. А.Саъди. Бұл аятта нәсілшілдікке де (расизм М.Қ.), ұлтсыздыққа да (интернационализм М.Қ.) тыйым салынған. Қар: Әл-Манси.

    «(Ей, Мұхаммед!) Біз саған кітапты (Құранды) ақиқатпен, өзінен алдыңғы кітаптарды растаушы әрі оларға куәлік етуші ретінде түсірдік. Енді олардың араларына Аллаһтың түсіргенімен үкім ет. Өзіңе келген ақиқаттан ауытқып, олардың көңіл құмарлығына ерме. Сендерден әрбір (үммет) шариғат пен жол белгіледік, Аллаһ қалағанда, сендерді бір үммет етер еді. Бірақ Ол сендерді Өзінің берген нәрселерінде сынамақшы. Сондықтан қайырлы істерде алдында болуға ұмтылыңдар (ЖАҚСЫЛДЫҚҚА ЖАРЫСЫҢДАР)! Барлығың Аллаһқа қайтасыңдар. Сонда Ол сендердің қайшылыққа түскен нәрселеріңнің хабарын береді» (Әл-Мәидә сүресі. 48 аят).
    Тәпсір: Ұлы Жаратушы - Алла бөлек-бөлек ұлт, тайпа, ру болуды, оларға әртүрлі дінде болуды және адам баласы бір-біріне ізгі істер (жақсылық) жасауда бір-бірімен жарысуды міндеттеп отыр.

    Мұндай сайыстар әртүрлі әлем елдері мен ұлттары арасында үнемі болып келеді. Олар адамзатты бақытқа жеткізу жолында сайысқа түсіп, бірінен-бірі мәдениеттерін (жақсылықтарын) асырып, оны өзгелерге үлгі етуге тырысқан. Оларды (осындай ізгі жақсылықтарды ұйымдастырушыларды) халық Ата, Пайғамбар, Пір, Дана, Данышпан, Әулие, Хан, Қаған, Би, Ақын, Ғалым, Ержүрек батыр билеуші (Баһадүр) деп әспеттеген. Ондай сайыстар күні бүгінде де жүріп жатыр. Мысалы, төрт жылда бір өтетін Олимпиада спорттық жарыстары, білім, ғылым, өнер, ән, би, музыка сайыстары т.т. осылардың қатарына жатады.

    «Тентек шоқпар жинайды», - деп қазақ мақалында айтылғандай қару-жарақ шығарудан да, кейбір елдер көршісін жаулап, адамын қырып, жерін тартып алудан да жарысып келеді. Ал ақиқатында, жарыстың көкесі қару-жарақ жасау мен өзге елдің жерін жаулап алу емес, ол ұлы аталарымыздың жеткен жетістіктерін біліп, соларға ұқсап бағу, соларды мақтан тұту, солардың үлгілі істерін жалғастырып, жіберген кемшіліктерін де біліп, ондай жағдайлардың алдын алу, яғни адамзатты бақытты ғұмыр кешуге жеткізу болмақ.

    ЖАҚСЫЛЫҚҚА ЖАРЫСАЙЫҚ!

    Тарих тағлымы: Қазақ, қазақ болғалы «Жақсылыққа жарысу» Қазақ қоғамын кемелдікке жеткізудің ең сенімді серігі болды және болып та қала береді.

    РУДЫ (АТАНЫ) ЖАМАНДАУДЫ ТОҚТАТАТЫН МЕЗГІЛ ЖЕТТІ.

    Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім, Маңғыстау

    • #49
    • 49
    • сн, 04/01/2017 - 0:16

    Оқи отырайық. Ілімді даладан іздеудің түкке де қажеті жоқ. Өзімізде бәрі бар.

    ТІЛ ТҰҒЫРЫМЫЗ, ДІН ДІҢГЕГІМІЗ.
    СОПЫЛЫҚ ІЛІМНІҢ ТӨРТ САТЫСЫ
    Баршамызға белгілі Сопылық ілімнің шариғат, тарихат, ақиқат және мағрипат атты төрт сатысы бар. Алайда, осы сатыларлың қайсысы басы, қайсысы соңы екендігі жөнінде біркелкілік жоқ. Кейбір дін зерттеушілері тіпті тарихатты жоққа шығарып, соңғы екі сатының (ақиқат пен мағрипат) орнын ауыстырып дәлелдеуге тырысады.
    Қазақ шежіресінде бұл сатылардың бәрі бір ғана жиынтық атаумен Тарихат жолы, немесе Сопылық ілім деп аталады. «Тарихат (Тарих Ата)» деп аты айтып тұрғандай, бұл жол Ата-бабаларымыздың өткен тарихын зерттейді. Бұл ілім ел арасында Ар ілімі, Хал ілімі, Хақ ілімі деп те атала береді. Бүткіл жер бетінде Адамның жан-дүниесін зерттейтін бұдан асқан ілім жоқ. Себебі, өзге діндердің бәрі адамзатқа кітап арқылы жетсе, бұл ілім адамдарға жан-жүрегің арқылы жетеді.
    Шын мұсылман – сопы деген сөз. Исламнан сопылықты бөліп алып қарау адамның кеудесінен жүрегін бөліп алып қараумен тең. «Барлық діннің тамыры бір, бірақ шариғаты бөлек» деген. Сопылық – пайғамбарлардан бері келе жатқан жүректің ілімі. Пайғамбарымыз айтыпты: «Ақырдың алдында менің дінім 73-ке бөлінеді, оның біреуі ғана хақиқат» деп. Қазір біз дәл сол кезеңге тап келіп тұрмыз. Көп ұзамай тұман айығады, күмән сейіледі. Дін қалпына, дүние орнына келеді. Діннің мақсаты – адамның жүрек көзін ашу. Шын ниетімен ақиқат іздеуші ғалымдардың да басты мақсаты осы болса керек ті!
    Осы жолда қаншама діни ғұлама-ғалымдарымыз аянбай тер төкті. Ақиқатқа көз жеткізді. Ұрпақтарына үлгі, өнеге, өсиет қалдырды. Солардың бірі Манқыстаулық ақын Сәттіғұл Жанғабылұлы атамыз былайша толғанады:
    «...Әнбиялардың ақыры
    Расулы Мұхаммед
    Абзалы артық нұр өткен,
    Артынан келіп төрт имам
    Шариғат жолын күзеткен,
    Пәруәр пірдің басшысы
    Қожа Ахмет Яссауи
    Түркістанда бұ да өткен
    Туына жұртты түнеткен
    ...Айтқаны зікір-салауат
    Қашсын деп шайтан маңымнан.
    ...Пірлерден ізгі дұға алып
    Жамағаттар, құралып
    Ораза, намаз тұталық
    Ақиқат Хақтан сұранып,
    Құдай жалғыз, Құран шын,
    Ақиқат рас ол анық.
    Ахиретті ойламай,
    Ақылы қысқа пендеміз
    Дүниеге жүрміз жұбанып.
    ...Хазіреті ишандар
    Шариғат айтқан тыңдатып,
    Азаннан тұрған ыңлатып,
    Тағлым, таспих, салауат,
    Зікір айтқан түн қатып.
    ...Пайғамбар айтқан Хадисте:
    «Құрметтесең ғалымды
    Сүйікті маған үмбет» деп,
    Мойнымызда әртүрлі
    Ойласақ, борыш міндет көп.
    Шарғыда баян етулы –
    Ең әуелі пендеге
    Иманды дұрыс білмек деп,
    Парыз дейді ғалымға
    Бұқараға көрсетіп
    Шариғат жолын үйретпек.
    Алладан келген хабар бар:
    Әмірімді істемей
    Тәрк етсеңіз, махшарда
    Тартарсың ғазап-бейнет» деп.
    Астана халық ішінде
    Білімге терең жүйрік көп,
    Шайтан деген зор дұшпан
    Адастырып біздерді
    Басқа жолға сүйретпек.
    ...Тәуекел етіп Тәңірге
    Тарихат жолдан таймады,
    Сескенткендей серпіліп
    Шайтанға болды айбары.
    ...Ысрафил сүргін үрген күн
    Жан-мақұлық қырылмақ,
    Күнәһәрлар сол күнде
    Отқа түсер шырылдап.
    Тамұққа түсіп қалғандар,
    Шырылдап отқа жанғандар-
    Бұларды кім деп сұрасаң,
    Әмірін Хақтың тәрк етіп
    Біреудің хақын алғандар,
    Аузына харам салғандар.
    Орын алар жәннәттан
    Бірлігіне Алланың
    Ақиқат кәміл нанғандар.
    Ұжмақтан үміт етсеңіз
    Ізгіліктен танбаңдар,
    Жандарыңды шыбындай
    Өлмей тұрып қамдаңдар
    ...Бұрынғы шайхы, имамдар
    Жүргізген екен жұртына
    Шариғаттың хүкімін,
    Ұстаған діннің бүтінін.
    Тарихаттың жолынан
    Аудармай көңіл пікірін
    Қоймаған дәйім зікірін» (Сәттіғұл Жанғабылұлы «Аманат» Алматы -1996. 253-265 беттер). Сәттіғұл атамыз Тарихатты, яғни сопылық ілімді ДІННІҢ БҮТІНІ деп отыр.
    «...Осыларды үлгі еткен
    Кереметті пір де өткен.
    Жеті зікір тәмәмдап,
    Тарихат жолын үлгерткен,
    Шариғат жолын үйреткен.
    Шариғат пен тарихат,
    Ақиқатты бірге еткен-
    Мағрифатқа қол жеткен» (Ыбырайым ахун Құлыбайұлы (1886-1982).
    Қожа Ахмет атамыз өзінің «Диуани хикмет» атты еңбегінде жалпы адам баласының қарапайым (ас ішіп, аяқ босатар десе де болады) адамнан «кемел адам» деңгейіне көтерілудің төрт сатысы болатынын, яғни ислам әлемінің төрт тірегінің үйлесім табуы қажет екенін ескертеді. Оларды ұлы ақын былайша сипаттапты:
    «...Өтті ғұмырым шариғатқа жете алмадым,
    Шариғатсыз тарихатқа өте алмадым.
    Хақиқатсыз мағрипатқа бата алмадым,
    Жолы қатты пірсіз қалай өтер, достар, - деп толғаған.
    Біз Қожа Ахмет атамыздың бұл толғауынан адам баласы бірінші шариғат пен тарихаттан өтіп, ақиқатқа көз жеткізбей, мағрифатқа (ғылым мен білімге) өтудің дұрыс болмайтындығын көреміз.
    Барлық Маңғыстаулық әулиелер, соның ішінде Әулие Бекет - Пір Атада «тарихат» жолын ұстанушылар екеніне назар аударсақ, 360 әулие атауының да өткен тарихқа қатысты екендігі дауға жатпаса керек. Себебі, адам баласын «әулие» дәрежесіне жеткізетін төрт сатысының (шариғат, тарихат, ақиқат пен мағрипаттың) екінші сатысы осы тарихат. Мағынасына қысқаша шолу жасар болсақ, бірінші шариғатты (мұсылмандықты) мойындауың, екінші ата-бабамыздың рулық (тектік) шежіресі мен шежіре-тарихын білуің шарт. Осы екі сатыдан өткеннен кейін Алланың ақ жолы «Ақиқатқа» жетесің, яғни Әділеттің не екенін түсінетін боласың. Сосын соңғы саты ғылым мен білімге де кең жол ашылады. Әулие атанғандардың бәрі де осы төрт сатыдан өткендер. Өйтпеген де ше? Олардың адам жанын зерттейтін «Ар ілімі» мен Адам ата ұрпақтарының шежіресін сонау Адам атадан бастап тарататынын Маңғыстаулық ақын-жыраулардың барлық шығармаларынан табамыз. Шындығында да «ғылым мен білімнің» төресі, бүгінгілер айтып та, жазып та жүргендей «ракета» жасау емес, Адам жанының мүмкіншіліктерін зерттеп, шынайы махаббат пен шын бақыттың мәні мен мағынасын сезіндіру ғой.
    Көрсетілген үш сатыдан, яғни шариғат, тарихат және ақиқаттан өтіп барып жасалған ғылым халыққа қызмет жасайды, олардың аты ел аузынан ешқашан түспейді. Аттары әспеттеліп, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, мыңдаған жылдарға кетеді. Мысалы, Шопан атаны алайық. Даланың жабайы аңын ең алғашында ұстап, қолға үйретіп, оны қойға айналдырған атамыздың аты Шопан. Тегі Тобыш. Сопылық ілімнің де «авторы» осы Тобыштар. Бәрінің «об (оп)» деегн бір түбірден (бір атадан) болатыны да осыдан. Сан ғасырлардан бері Шопан ата қорымы мен мешітінің басында тек қана осы ата ұрпақтарының шырақшы болып келе жатқаны осыны білдіреді. Шопан мен Тобыштың түбірлес болатыны да осыдан. Сондықтанда бүкіл қазақ баласы Шопан атаны қойдың, қойшының пірі (ұстазы) деп ардақ тұтады. Сонымен қатар, Шопан атамыздың атын дәріптеп, ұмытпау үшін қой бағатын бүкіл малшы, қойшыны да шопан деп атай береді. Авторлық құқық сақталып отыр. Демек, Шопан атамыздың аты Қазақ пен оның ана тілі тірі тұрғанда өлмейді. Үш сатыдан өтпей барып жасалған ғылым халыққа қарсы қызмет жасайды. Олардың есімдерін ешкімнің білгісі де келмейді және оларға қарғыс айтылады (Мысалы, ядролық, химиялық, бактерологиялық, нейтрондық қаруларды ойлап тапқан азғынға қандай құрмет болуы мүмкін). Онысын өздері де сезеді.
    «1. М. Калашников – орыс инженері, АКМ автоматының авторы.
    2. С.Коэн – америкалық инженер, нейтрон бомбасының авторы.
    3. Сахаров – орыс ғалымы, сутегі бомбасының авторы.
    Сутегі бомбасын жасаған, белгілі академик Сахаров екені белгілі. Ол жасаған «бомба» мыңдаған адамның жанын қиып, мыңдаған адамды ауруға ұшыратты.
    Ал, нейтрон бомбасын жасаған С.Коэн болса чех журналисіне берген сұхбатында өзінің жасаған нейтрон бомбасы жайлы, сүйсіне көңіл толған кейіпте, «мен адамзатқа пайдалы, үлкен жақсылық жасадым, ол нейтрон бомбасы. Бұл бомба адамзаттың қолымен жасалған бірде-бір дүниені қиратпайды. Бұл бомбадан кейін қала сол күйінде бүлінбей аман қалады» деген. Бұл ғалым, сол қала тұрғындарының түп-түгел қырылатыны жайлы, тіпті есіне де алмаған. Ал дүниенің аман қалатынына қуанғанда қойған. Бұл «ғалымның» еңбегін қалай бағалаймыз. Коэннің өлер алдында не дегені белгісіз, ал бірақ академик Сахаровтың өлер алдында «мен қателескен екенмін, не үшін ғалым болдым, не үшін осы бомбаны жасадым, адамзаттың алдында, Жаратушының алдында не деп жауап беремін» деп қиналғанын, көптеген Бұқаралық Ақпарат Құралдары оқырмандарға жариялады.
    Ғылым адам игілігіне жасалуы керек (М.Көрпелиев «Үйлесімділік Әліппесі» Алматы-2011. 41 бет).
    Қосарымыз: «Коэн - еврейлік текті білдіретін фамилия. Лондоннан (Англия) Америкаға қашып барған эмигрант. Тамақ рагінен қайтыс болған.
    Коэны, кохены (ивр. כֹּהֵן‎‎) — иудаизм дініндегі еврей діни қызметкері Ааронның ұрпақтары» (Википедия – ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет). Кохен (Кохан) бұл баяғы Библияның Жаңа Өсиетіндегі (Евангелие) Зебедей (Жебедей) ұлы Қоханның ұрпақтары.
    Михаил Калашников та өлер алдында Ұлы Жаратушының алдында сан миллиондаған адамдардың өзі жасаған АКМ-інен (оқпен атылатын Калашников автоматты қаруы) қаза тапқанына жаны қиналып, өкініш білдіргенін, оның Шіркеуге барып өз істеген ісіне өкінгені жайлы көптеген баспасөздер жарыса жазды.
    Біздің аталарымыз осы төрт сатыдан өтіп, оларды толық меңгерген жандарды «Әулие, яғни Әулеттің иесі» деп әспеттеген. Әулиелер әулеттеріне ешқашан қиянат жасамаған. Манқыстаудағы осындай әулиелердің саны 360. Олардың ешқайсысы жоғарыда көрсетілгендей сорақылықтарды (ұрпақтарына зиянды дүниелерді) жасамаған.
    Өлікке жан беру, аспанда құс болып ұшу, қара суды теріс ағызу, қажет кезінде жауын жауғызып, дауыл тұрғызу сияқты не түрлі кереметтер қолдарынан келетін әулиелердің ойында да, сөздік қорында да ондай түсінік (қиянат жасау) болмаған.
    Әулие Бекет – Пір Атамызды осы төрт сатының төртеуінен де өткен деп батыл айта аламыз. Атамыз шыққан бұл ілімнің (Ар ілімінің) шыңына сол заманнан бері әлі ешкім шыға алған жоқ.
    «Әулие Бекет пірімнің
    Оғыландыда ошағы –
    Жалыны шалқып шақырған.
    Шариғаттың жолында
    Баспаған қадам ғапылдан. (Ата діннен ауытқымай, тазасын ұстанған деп отыр).
    Тарихаттың жолында
    Саһардан саба сапырған. (Тарихты, яғни Ата шежіресін толық меңгерген).
    Мүриті қойдай маңырап,
    Соңынан еріп қапылған.
    Ертелі-кеш еңіреп,
    Зікір айтып аһ ұрған. (Аталарымыз зікір салған. Түркістандағы пірлердің пірі Қожа Ахмет Иассауи мешітінде арнайы зікір салатын «Әздер» тобы болған).
    Дәріс айтқан ұстазы –
    Хиуада Бақыржан. (Шәкірті мен ұстазына құрмет бірдей көрсетіледі. Біз шәкірті арқылы ұстазының бейнесін айқын көре аламыз).
    Үйренген үлгі жолы бар
    Құл Қожа Ахмет тақсырдан,
    Алласы қалап әуелде,
    Уәлилерге бас қылған. (Пірлердің Пірі, яғни бас ұстаз деген мағынада).
    Миғражда нұрын көрген соң,
    Хақ Расуллі паш қылған.
    Арыстан баптай досына
    Аманат-құрма тапсырған...
    Солардың үлгі жолымен
    Бекетім шықты дін түзеп,
    Көкірек көзін аштырған... (Ақтан Керейұлы. Әйгілі Сүгір жыраудың ұстазы, «Адайдың бес жүйрігінің» бірі, атақты Абдолла хазірет Жаналыұлының шәкірті).
    Соңғы жылдары елімізді жайлап кеткен әртүрлі діні ағымдар, секталар мен атеистер тарапынан біздің дәстүрлі дініміздің тірегі Сопылық ілімді «өлген жол» деп қаралап, ақпараттық шабуылдар жасалып, Ата дінімізге Баспасөз беттерінде ашықтан-ашық тіл тигізілуде.
    Мысалы, «Серке Кз» газетінде Ахат Сүйінішәлі деген азамат «Бекет Атаның үнді сиырынан несі артық» деген мақала жариялап, Атамызды үндінің сиырына теңеген.
    Атыраулық Тұрар Шапқара деген азамат «Бекет ата деген кім соншама дәріптейтіндей?» деп Атамыздың әулиелігіне (Әулеттің иесі екендігіне) күмән келтірген.
    «Енді, қазаққа дін үйретпек болып жүрген тағы бір «сақалды саудайылар» не дейді? Қазір анау парламенттегі «аллах-лап» отырған әншіден бастап, «жасыл арнадағы» экс-айтыскерге дейін бар есілдерттері сол көк күмбезді қирату екені кімге жасырын?! Асықпаңыз, ол Көк күмбезді, олар түгілі, патшаның жезайыры от құсқан жандаралы Черняевте неше зеңбірегімен атқылап құлата алмаған, бұлардың да қолынан келмейді, Иншалла!» (Светқали Нұржан).
    Сопылық ілім бізге: Маңғыстаулық 360 әулие,
    «Түркістанда түмен бап,
    Сайрамда бар сансыз бап,
    Отырарда отыз бап,
    Баптардың бабын сұрасаң,
    Ең үлкені Арыстан баптар» мен Пірлердің Пірі Құл Қожа Ахмет Иассауи және Әулие Бекет - Пір Аталар арқылы жетті. Олар Ұлы Жаратушы – Алланы танып, құлшылық етудің және адамзаттың ары мен намысын қорғаудың ең үздік үлгілерін көрсетті. Олар ұстанған Тарихат (Сопылық ілім) барлық ғылымдардың ең биік шыңы. Сопылықтың сусындар қайнар бұлағы Ислам шариаты. Ол – бүкіл болмыстың неден тұратынын түсіндіріп бере алатын, қандай қоғам болса да оның тұрақтылығын сақтай отырып, сол қоғамға нәрлі рухани қорек ұсынатын, адалдық пен рухани тазалықты бәрінен жоғары қойып, адам жүрегінде ұялаған жарамсыз көріністерден құтылу шараларын үйрететін, жүректегі ізгі сипаттарды сақтаудың әрі көбейтудің жолдарын көрсететін, “кемел адам” дәрежесіне жету заңдарын түсіндіретін ілім. Мұнда адам баласына Аллатағала ықтияр еткен барлық рухани мүмкіншіліктері толық зерттеледі. Адам баласына «Бақытты ғұмыр кешу» деген ұғымның мәні мен мағынасын, оған жету жолдарын ашып көрсетеді. Жер бетінде бұған тең келетін ілім жоқ.
    Міне осы қағидаға сәйкес, Аталарымыздың аруағы да еліміздің ары мен намысына айналды. Осы әулиелерге тіл тигізген жандарды ұлттың арына қол салды деп батыл тұжырым жасай аламыз.
    Тарих тағлымы: Шариғаттан қашқаның Құдайдан безгенің, тарихаттан қашқаның Атаңнан безгенің, бұл екеуінен қашқаның ақиқатты тәрк еткенің, ал ғұлама-ғалымдарымыздың мағрипатқа жетуге талпынбауы қазақ халқының ең үлкен қасіреті болмақ. Болып та жүр.

    Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім, Маңғыстау

    • #50
    • 50
    • сн, 04/01/2017 - 0:22

    Қотырбай! Оқи отырыңыз.
    "Тәураттың" авторы ебрей емес" http://qamshy.kz/home/show/12025

    • #51
    • 51
    • сн, 04/01/2017 - 0:25

    Қотырбай! Оқи отырыңыз.
    "ҚҰТТЫ БІЛІК" - ҚАЗАҚТЫҢ ТӨЛ МҰРАСЫ
    http://ult.kz/post/kutty-bilik-kazaktyn-tol-murasy

    • #52
    • 45 - ке
    • сн, 04/01/2017 - 0:39

    Дұрыс айтыпсыз, түбімізді даладан іздегенше қазақтың өз сөзінен іздеу керек бәрін. Қожырбайұлының "іліміне" ерсек, дәрі дәретіңнен шығады екен,қонақ пен түнек түнеген жеріңнен, тағы бірдеңесі бар, шығады екен, айтуға ұят, еркіңмен түнедің бе, жоқ па?ұйықтау ұйысқан сөзінен, т.б. өстіп кете береді екен.Қандай керемет "ғылым". Қазақ ұлтшылдарының айтуынша Маскеу-мас көп, Харьков- қар көп"дегенді білдіреді екен.Апырай,ә!?Қазақ ұлтшылдарының деңгейі асқар таудан биік екен ғой.Тек бүгінгі ұлтшылдар неге сақау?!

    • #53
    • 53
    • сн, 04/01/2017 - 0:48


    24 декабря 2016 г. в 11:46 ·

    http://qamshy.kz/home/show/13631

    Мұхамбеткәрім Қожырбайұлы. АҚСАҚ ТЕМІРДІҢ ҰЛТЫ ӨЗБЕК ЕМЕС
    qamshy.kz Қамшы -- Ұл болсаң қолыңда, құл болсаң төбеңде ойнайды - қазақ тіліндегі ақпарат
    QAMSHY.KZ

    • #54
    • 54
    • сн, 04/01/2017 - 0:53

    Мекемтас Мырзахметұлы: Ресей астанасының аты Мәскеу қазақтың есімінің құрметіне қойылған

    52-ге!

    29, 12, 2016
    6195 рет оқылған
    Қаріп көлемі -16+
    Мәскеуде 1088 жылы Асат Мосқау деген жігіт билеген. Мәскеудің халқы оны жақсы көргеннен оның атын Мәскеу дегенге айналдырып жіберген (Мекемтас Мырзахметұлы)

    • #55
    • 55
    • сн, 04/01/2017 - 1:01

    52! Сіз өте көреген адамсыз.

    ЖІБЕРГЕНБІЗ «ҰЛЫМЫЗДЫ РҰМҒА, ҚЫЗЫМЫЗДЫ ҚЫРЫМҒА»

    Маңғыстаулық Қаз Адайлардың ауыздарынан тастамайтын «Ұлды Рұмға, қызды Қырымға жібергенбіз» дейтін ескіден қалған сөзі бар.
    Бүгінгі Ресей мен Украина елдерінің «жан алысып, жан берісіп» таласып жатқан Қырым өлкесі ежелгі қазақ руларының Ата мекені болған. Тіпті, бүгінгі Украина халқы өз тегін қазақ даласының бір пұшпағы Маңғыстаудан алады. Дәлел ме? Тыңдап көріңіз?
    Бірінші, біз оны көп алысқа кетпей-ақ оны осы елдің өзі мен астанасының, ондағы жер-су атауларынан да айқын көре аламыз. Бұл елдегі негізгі атаулар Қазақ даласындағы, негізінен Манқыстаудағы жер-су және ру (тайпа) атауларымен толықтай сәйкес. Мысалы, Манқыстауда Шетпе болса, онда У-края (Украина, окраина); Қият, Қиянымыз онда Киев; Айдарымыз – Айдар (өзен); Қырымыз – Қырым; Шетпенің қасындағы Алта мен Алталымыз – Ялта, Балта; Дөңіміз (Доңға) – Дон, Донецк; Әзіміз (Әз әулие) – Азау (Азовское) теңізі, Азау поселкесі; Од (От) – Одесса; Алшынымыз – Алчевск; Он екі ата Байұлының бір баласы Шеркешіміз – Черкасск; Ошағымыз - Очаковск; Ақпанымыз – Ахтырка; Сағымыз – Саки қаласы т. т. болып осылай жалғасып кете береді. Бұл атаулар ол жерде бірінші болып, бізге кейіннен ауысқан болуы мүмкін ғой деп дау айтпас үшін басын ашып кетейін, бұл бүкіл әлем елдері қазақтан тарады деген қағидаға толықтай сәйкес келеді. Оған Манқыстаудағы Қыр мен Украинадағы Қырым (менің Қырым) деп аталуының өзі-ақ сөз түсінетін адамға жеткілікті болса керек. Енді осының үстіне осы елде Қазантүп мүйісі мен Қазантүп шығанағы, Казанка, Казатин мен Казацкое елді мекендері, Алма өзені, Сасық, Салғыр көлдері, Қамыс бухтасы, Тама елді (Тамань) мекені, Қара теңіздің Қырым жағалауында Жарылғас (Джарылгас) аралы, Жарылғас (Джарылгашский) мойнағы, Жарылғас (Ярылгач) бухтасы мен Жары (Иоры) елді мекенінің бар екенін қосыңыз. Жарылғас Адайдың ру аты. Жарылғас – Мұрат – Жары – Жаулы – Мұңал – Келінберді – Адай болып таратылады. Бұл баяғы Қазақтың әйгілі қағаны Шыңғыс хан шыққан рудың (елдің) аты, Адай атаның кенже немересі. Ал «Закавказские казаки» сөзінің қазақша аудармасы «Қазақтың Қап тауының ар жағындағы қазақтар» деген сөз.
    «Украинада, бүгінгі Харьков облысында, Северлік Донец (Шебірлік Тана) өзенінің бойында Чугуев (Шоғы) деген қала тұр. 1627 жылы салынған, 1780 жылдан қала мәртебесіне ие бұл шағын қалашық кезінде Змиев (Жыланды) уезінің орталығы болған екен. (Серікбол Қондыбай «Есен Қазақ» 119 бет). Шоғы (лақап аты Қырықмылтық) Мұңалдан өрбиді. Манқыстаудағы Құрық кентінің жанында Жыланды атты микротопоним күні бүгінде де бар.
    «Х111 ғасырда Қара теңіз мұсылман шежірелерінде Қазар теңізі, ал Қырым Қазария, кейінірек Каспий теңізі де Қазар теңізі деп аталған» (В.Г.Ян «Чингиз-хан» Нөкіс. 1975 259 бет). Қазар, Қазан, Қазақ бәрі синоним сөздер, бәрі бір елдің атауы.
    Украинада Қазантүп шығанағы мен осы аттас мүйістің болуы Қазақтың «Қара бала, Сары Қазан» аталуының бастау алған жері дегенді білдіреді. Мына татар халқы күні кешеге дейін, яғни оларды орыс жаулағанша Қазан хандығы деп аталған. Ол елдің астанасының күні бүгінде де Қазан деп аталатынының сыры осы.
    «Маңғыстауды жайлаған Ноғайлардың ізі жер-су аттарында, ауыз әдебиеті туындыларында, Маңғыстаулықтардың киім кию үрдістері мен архитектуралық ескерткіштерінде жиі ұшырасады. Алтын Орда тарихын қамтитын «Қырымның қырық батыры» дастандар циклінің қазақтар арасында Маңғыстаулықтарда ғана түгел сақталғаны, олардың бұл циклді «ноғайлық» деп атайтыны, Қырымдағы Бақшасарай, Шуфут қала зираттарының Маңғыстау, Жем, Сам, Үстірт зираттарына қатты ұқсайтындығы өлкенің өткеніндегі әлгіндей саяси оқиғаларға тығыз байланысты болса керек» (Ә.Кекілбай «Ұйқыдағы арудың оянуы» Алматы-1979. 32 бет).
    «Қырымның қырық батыры» немесе «Ноғайлы жырлары» деп аталған ғаламат эпикалық комплекстің ХҮ1 ғасырға жататын аңыздық-озалдық негізін жасаушылар да, ХҮ1 ғасырдың соңында қазіргі тұрпатын жасағандар да осы алаш ортасы еді. Сондықтан, жырлардың авторы ноғайлы ортасы деген жалпылама анықтамамен қатар, нақты жасаушы орта – нақты «алаш» ортасы деген дұрыс. Бұл біріншіден, жырлардың авторы қазақ халқының өзі екендігін көрсетеді; алаш топтарының тек қазақ пен ноғайда ғана бар екендігін ескеріп, жыр авторларын ноғай-қазақ ортасы дегеннің де артықтығы жоқ» (С.Қондыбай. «Есен қазақ», 259-260 бб).
    Қырымдықтар Манқыстаудан кеткен жеті жұрттың бірі ретінде Түмен Балтабасұлының «Маңғыстау» атты жырында аталады:
    ...«Қызылбас, Қытай, Қыпшақ, Қырым, Қырғыз,
    Айладыр алтау болса, қалмақ жетеу -
    Ерлерден ертедегі қалынған жер».
    М.Тынышбаев өзінің 1925 жылы Ташкент қаласында жарық көрген «Қазақ халқының тарихына қатысты материалдар» атты еңбегінде (36 бет) бірнеше жүздеген дәлелдер мен деректерді келтіре отырып төмендегідей тұжырым жасаған: «Жәнібек ханның Қазақ ордасымен қатар, Алтын орданың бұрынғы халқының барлығы, яғни Қырым мен Кавказдан бастап Сібірге дейінгі халықтардың барлығы «қазақтар» деп аталған».
    Орыстың бірінші тарихшысы Николай Михайлович Карамзиннің (1766-1826) тегін орыс тарихшыларының бірі қырым-татары десе, екіншісі башқұрт (естек) деп жазады. Қазақ тарихшысы Т.Жұртбай оның тегін қыпшақ деп атайды. Ал, мен оның тегін қазақ деп батыл айта аламын. Себебі, алдыңғы қырым-татарлары да, башқұрттар да қыпшаққа жатады. Қазақ пен Қыпшақтың синоним екендігі дауға жатпайды. Шындығында, Қаз Адайдың шежіре дерегі бойынша қыпшақтар қазақтың ұрпағы, жалғасы.
    «Анестен Жабал туып, одан Мағаз.
    Мағаздан Ер Супаил туған жалғыз
    Алты ата Ансариден көрсең санап
    Құрай, Ақшолпан мен Супаилдан
    Ұрпақтар осы арадан өскен тарап.
    Туыпты Атар, Татар бәйбішеден
    Бағдарын олардың да біл шамалап
    Екінді анамыздан Қырым туып,
    Батыр боп қол бастапты күнге қарап.
    Атардан Естек, Башқұрт туған егіз» (Ш. Жұбанұлының шежіресі. Хамит Маданов «Кіші жүз шежіресі». Алматы, 1994. 12 бет). Біз Атам Қазақтың қарашаңырағы Алшынның шежіре-дастандарынан бүкіл әлем елдерінің шығу тегін таба аламыз.
    Есте жоқ ескі замандардан (бұдан бірнеше мыңдаған жылдар бұрын болып өткен) келе жатқан «Алпамыс батыр» дастанында, батырдың тегі қазақ екендігі және Қырымда мал бағылатындығы айшықтап жырланады:
    ...Жеті жыл ұдай серкенің
    Жүретін еді соңында.
    Ерте кетіп, кеш келіп,
    Жаятын еді Қырымға. Қыр (Маңғыстауда), Қырым (менің қырым), қазіргі Украина жерінде.
    Қазақтың бес қаруының біреуі Айбалтаны, сол сияқты Балта мен Балғаны да жасағандар Адайдың бесінші немересі, яғни алтыншы буын ұрпағы Балықшы аталарымыз. Себебі, Айбалта – біріккен сөз. Ай (Адай), Бал (балықшы), Балта, Ал (Алғи) – Адайдың Бекетке дейінгі ұраны болса, Алаш бүкіл түрік халқының ұраны, Алта деген сөздерден тұрады. Осы екі қаруды Жасаған атамыздың аты Алта (моласы Манқыстау ауданының орталығы Шетпе кентінің маңында), руы Балықшы-Келінберді-Адай. Шетпенің қасында осы атамыздың атында Алталы деген алқап пен қазіргі Украина жерінде аты әлемге әйгілі Ялта қаласы (Қырым облысында) және Донецк (Дөң) облысында Ялта елді мекені мен Сауыр мола деген төбе бар. Маңғыстаудағы Саура мен Оңтүстік Қазақ даласындағы Сауран бәрі бір қайнардан.
    Тура осындай жағдай Румындарға да байланысты. Жоғарыда айтқанымдай, Маңғыстаулық Қаз Адайлардың арасында жиі айтылатын «Ұлды Рұмға» жібергенбіз дейтіндеріндегі Рұмы осы Украинаға көрші орналасқан Румыния болып табылады. Себебі, осы Рұмындар мемлекетінің негізін бұдан төрт мың жылдан әрі де тарихта Дай-Дақтар деген атпен белгілі тайпа қалаған болатын. Біз бұл атаудан Адай шежіресіндегі Адай ата немересі Ақпандарды айқын көре аламыз. Оларды батыстың жазба тарихы Кіші Скифия (Малая Скифия), яғни Сақтар деп те атайды. Олардың Европаға осы қазақ даласынан кеткендері қазақтың ауызша да, жазбаша да деректерінің бәрінде де бар. Себебі, Рұмынияның астанасы Бухарест (сөз түбірі Бухара) болса, екінші үлкен қаласы Яссы, тағы бір үлкен қаласы Бұзау (Бузэу) деп аталады. Олардан да басқа ол елде Арад (Ар Адай), Қараш-Северин, Қарашова, Ақыш, Сэкуени (Сақ), Жебел, Кеней, Тазлау, Боташан, Қожалақ (Кожалак), Қасым, Бай, Байшора атты топономикалық атаулары сақталған.
    Бұхарест демекші, Бұхара атты қала Орталық Азияда да бар. Ол ежелде қазақ қаласы болғанымен қазір Өзбекстанға қарайды. Бұхар атауы Қазақтың рулық шежіресінен тарайды. Бұхар Шыңғысханның арғы аталарының есімі. «Адайдан – Келімберді – Мұңал - Жаулы - Жары - Мұрат (Кеще) - Шортық - Бұхар - Құрым (Қорым) - Сүйіндік - Тұрнияз - Айытқұл – Қиян (Қият) болып таратылады. (Алшын Меңдалыұлы «Адай шежіресі» Алматы-2002. 67 бет).
    Скифтер деп жүргендері, біздің қыпшақтар. Екеуінің (ып, иф) деген бір түбірден, яғни бір атадан болатыны осыдан.
    Бұзау - бұл Адайдың алтыншы немересі, яғни жетінші буын ұрпағы. Маңғыстаудың шежіре дерегі бойынша Бұзаудың екі баласы бар. Үлкені Айтумыс, Кішісі Жеменей (лақап аты Жебе, сандық атауы жеті). Жеменейден Семит бөлініп, одан Арап пен Еврей тарайды. Маңғыстаудағы Бозашы түбегі, ежелде Бұзау түбегі деп аталған. Бозару, бұзылу, ұзару бәрінің тегі бір.
    Қараш-Северин - Шебірлік Қараш деген атпен Маңғыстауда күні бүгінге дейін жер мен елді мекен атауында сақталған.
    Қараш демекші, осы қараш руы б.з. Ү ғасырындағы әйгілі Күн елінің қағаны Еділдің (Аттила) тікелей ұрпақтары. Еділдің тұсында қағанат өзінің шарықтау биігіне көтерілді. Шығыста Кавказға, батыста Рейнге, терістікте даниялық аралдарға, күнгейінде Дунай өзеніне (оң жағалауын қоса) дейінгі жерлердің бәрін бір қағанатқа біірктірді. 444 жылдан 453 жылы қайтыс болған күніне дейін Еділ жалғыз өзі Ғұндар мемлекетін басқарды. Тарихи жазбаларда жоғарыдағы көрсетілген жерлер Батыс түрік қағанаты деп те аталады. Шындығында Еділ қаған Шығыс түрік қағанатын да қоса басқарған. Олардың бәрі бір орталыққа бағынған. Ыбырайым ақұн Құлыбайұлының «Қараш тегі» шежіре-дастанында Адай – Келімберді – Тобыш – Көпес – Еділ – Қараш болып таратылады.
    Дай-Дахи (Адай-Ақпандар) Адайдың төртінші немересі, яғни бесінші буын ұрпағы. Бүгінгі Алтай елі, Алтай тауы, Алтай өлкесі атауының да шығу тегі осы. Атам Қазақтың сөз жасау жүйесінде «Д» мен «Т» дыбыстарынан синоним сөздер жасалады. Мысалы, Ад-Ат, Ада-Ата, Адам-Атам, Адай-Атай, Дай-Тай болып шығады. Атам Қазақтың «Аттың (Адтың) орнын тай (дай) басар» дейтіндерінің сыры осы. Бұл тұжырым дауға жатпайды.
    Біздің Түркістан қаласы да ежелде Яссы (Асы) деп аталған.
    Сақ (Сақтар) атауына түсінік берудің өзі артық.
    Бай, Байшора атауларынан біз Қазақтың қарашаңырағының иесі «Он екі Ата Байұлы» есімін көре аламыз.
    «Қандай апат, қырғын болса да, шындықтың жұрнағы бір жерде қалады емес пе? Совет заманында грузия жерінде қазақтар мекендеген деп, жаза алмадық та, мақаланы қазақтың көне атауы қасоқтармен жазғанбыз. Енді сөзге де, елге де еркіндік тиді. Ешкім қолымызды қақпайды. Содан кейін шындықты қуалап отырған кейпіміз, бірақ шындық екен деп, орысша басылымға сүйене беруге болмайтынына жуырда тағы бір көзім жетті. Терістіктен ойға түскен Варяға есімді көне тайпа өзен жағалап, оның тармақтарына тор тастап жүріп, русло, русь аталмады ма? Соңынан арғы тегіміз славя елі деп, Еуропаның терістігін, батысын мекендеген славян тұқымымен қауышып, қыпшақ даласын мекендей бастады. Мекендегенімен тұрмай, моңғолдың билігі әлсірей бастағанда, еуропалық тұқымдастармен қыз алысып, қыз берісіп, қыпшақ тектерімен туыстасып, Алтын Ордадан жырылып шыққан түркі текті тұлғалар елін басқарып, Ер Мамайдың немересі Иван Грозный патша болғанда, тіпті күшейді. Бес жүз, алты жүз жылдық тарихтың өңі айланып, көне қоныс қаңлы-қыпшақ ауызға ілінбей қалды. Оны былай қойғанда, Қия қағанаты қыпшақ атауынан айырылып, алғашқы орыс мемлекеті «У крайа» халқы да украиндық аталды (Б.К.Албани «Қазақия» Алматы. 1998. 312-314 беттер).
    Қазақ та ерте де үлкендер түгелдей, қазірде кей өңірлерде жас балалардың маңдайына кекіл қойылады. Осы дәстүр Украинада да күні кешеге дейін сақталды. Айырмасы олар кекіл демей, хохол дейді. Олардың өз тектерін «Ко» Карпенко, Шевченко, Савченко т.т. дейтіндерінің сыры осы. Олардың тегіндегі «ко» деген сөз, бұл баяғы кекілділердің, яғни Нұқ пайғамбар шыққан Қосайлардың ұрпағымыз дегені.
    Осыны бүгінгі украиндіктер білеме дегенге келсек, біледі. Білгенде де өте жақсы біледі. Әйтпесе, олардың ән ұрандарының қайырмасында мына шумақтар болмаған болар еді.
    «За свободу не жалея, ни души, не тела
    Станеть гордо перед миром, род казацкий смелый». Енді осының үстіне Киев қаласы орталығының кәдімгі қазақ тіліндегідей «Майдан», басшыларын «Атаман» деп атайтындарын қосыңыз.
    Украиндіктер күні кешеге дейін өздерін Қап тауы сыртындағы қазақтармыз (Закавказские казаки) деп атаған. Ежелгі жазбалардың бәрінде олардың атауы осылай жазылған.
    Қысқасы, Маңғыстаулық Қаз Адайлардың «Ұлды Рұмға, қызды Қырымға» жібергенбіз дейтіндеріндегі, Қырымы бүгінгі Украина болса, Рұмы осы Украинаға көрші орналасқан Румыния болып табылады.
    Тарих тағлымы: Олардың Ата жұрттан алшақтап бұлай өзгерулеріне олардың Ата салтты сақтамай, Ата шежірені ұмытқандары және өзге дінге өтіп, Ана тілді сақтамағандары себеп болды. Тілі екеудің діні екеу, ал діні екеудің соңы құрдым. Оның соңы кез келген елдің ыдырауына апарып соғады.
    Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім, Маңғыстау

    • #56
    • 56
    • сн, 04/01/2017 - 1:14

    52-ге! Сіз өте көреген адамсыз. Қазақтың сөз жасау қағидасында Түбірлес сөздердің бәрі ұйқас болады. Себебі, әрбір сөздің түбірінде, Сөздің атасы, яғни "авторы" сақталып отырады. Осындай қарапайым ғана, тіпті күні кешеге дейін қазақтың бес жасар баласына дейін білетін дүниені түсіне алмай отырып қазақтарды ұлтшыл деп келеке еткізгіңіз келеді. Сізге Ана тіліңіздің сөз жасау қағидасын меңгергеніңіз дұрыс болады.

    Алып бидің (әліппе) құпиясы | Ұлт порталы
    old.ult.kz/3438/alyp-bidin-alippe-kypiyasy/
    Перевести эту страницу
    4 июн. 2015 г. - Әліппе – сауат ашу оқулығы. Араб әліпбиінің алиф және би деген екі әрпінен құралған. 19 – 20 ғасырларда әліппелер араб және орыс ..

    Алып бидің (әліппе) құпиясы | Ұлт порталы
    old.ult.kz/3438/alyp-bidin-alippe-kypiyasy/
    Перевести эту страницу
    4 июн. 2015 г. - Әліппе – сауат ашу оқулығы. Араб әліпбиінің алиф және би деген екі әрпінен құралған. 19 – 20 ғасырларда әліппелер араб және орыс ..

    • #57
    • Төре
    • сн, 04/01/2017 - 10:23

    Қалай десеңіздерде, Есенғали білімді адам! Балағаттауды Төрелерден емес, орыстардан үйренген болу керек.

    • #58
    • қотырбай
    • сн, 04/01/2017 - 10:50

    кожырбай мыжудан шаршамайды

    • #59
    • Азат қазақ
    • сн, 04/01/2017 - 11:20

    Қожырбай осы сіз ауырасыз ғой деймін. өйткені сіздің жазғандарыңыздан есі ауған, дерті асқынған тарихтан да мәдениеттен де хабыры жоқ шала сауатты адамның тұжырымдарын оқимын. Елу жыл өткеннен кейін біреулер Қожыр бай демей Т әрпін қойыр Тожырбай, Т әрпін Қойып Тадай, Тманғыстау Таға да басқаша лағып ауыру адамның алжыған сөздерін жазатын шығар. Сенін дертін айықпас дерт ол елді бөліп ала- топан ету, басқа сөзінде еш мағана жоқ.

    • #60
    • камизякский
    • сн, 04/01/2017 - 11:46

    Неміс археолог-тарихшысы Зәрәттің тарихын зерттей келе, ол кісінің қазіргі Атырау облысы Жылой ауданының территориясында, Жем өзенін бойлай түйе баққан Симпы (әр қолжазбаларда әртүрлі аталады) тайпасының бақуатты отбасында дүниеге келгенін дәлелдеген. Зәрәт 30-жасқа келгенше үйленбей, түйе бағып жүре берген. Ол 30 - жасқа толып кеткен соң оған көктен кие түсіп (қазақша айтқанда аруақ қонып), өзінің Гаталарын жаза бастайды. Ел-жұрт оны түсінбей, қудалаған соң, ол, бірінші Маңғыстауға, кейін Хиваға, одан кейін Мервке барып, ол жерде қонаша таппай Иран асып кетеді. Парсылар Зәрәтті "Әулие" - деп, жақсы қарсы алады. Кейін, оған "Мектеп" (қазіргі медресенің түрі) ашып береді. Ол, Иранда сыйлы болады. "Авеста" кітабын сол Иранда жазып, Жербетіндегі дін атаплының бастау көзіне айналады. Кейінгі жазылған "Киіз кітаптар" осы авестаға еліктеушіліктен туғанда болар.

    • #61
    • Әлнияз
    • сн, 04/01/2017 - 12:14

    58 бен59-ға! Мен Қожырбайұлының қанша мақалаларын, пікірлерінен оқысам да бірде-бір адамның, рудың, тайпаның, елдің, мемлекеттердің атына бірде - бір жағымсыз пікір, қорлау, балағаттау, кемсіту сөздерін кездестірген емеспін. Бар-жоғы өз зерттеулерінің қорытындарын жариялап отыр. Сендер сияқты ешбір жанды келемеж, күлкі етіп жатырған жоқ. Осы сендердің сол кісімен не күндестіктерің бар? Оданда, ол кісінің 52-ні терсіке шығарғаны сияқты етіп, дәлелді мақала жазбайсыңдар ма? Пікір таластан ақиқат шығады деген бар. Жағаға жармаса бергенше, адамша пікірлеріңізді жазсаңыздар болмай ма?

    • #62
    • Әлнияз
    • сн, 04/01/2017 - 12:19

    Қотырбайға! Қожырбайұлы Сіздің сұрақтарыңызға өте тиянақты жауап берген. Ішінде арап айтты, парсы айтты, орыс айтты деген бір сөз жоқ. Соғыс жайлы да бір сөз жоқ. Рахаттанып оқып шықтым.

    • #63
    • Әлнияз
    • сн, 04/01/2017 - 12:27

    59-5а! Мынау сол Қожырбайұлының мақаласынан үзінді: Ол кісі қазақтың "Т" таңбасын былайша сөйлетіпті:

    "Т - дыбысы сөздің қай жерінде қолданылса да толып, толысты, енді өзгермейді деген
    мағына береді. Мысалы, Ұлт, Бұлт, Ұрт, Жұрт, Құрт, Ат, Ұт, Құт, Жат, Жұт, От, Тұт, Сүт, Тобыш, Тоғыз, Тоқсан, Тоқсан тоғыз т.т.. Атам Қазақтың шежіре дерегі бойынша «Т» дыбысы тоғыз санын иемденген Тобыштардың лақап аты.
    Ежелде барлық дүние тоғыз санымен есептелген. Мысалы, бүгінгі қазақта тоғыз құмалақ (ойын), тоғыз-тоғызды қалыңмал (ұзатылған қызға берілетін дүние-мүліктің әр бірін тоғыз-тоғыздан жасап беру, тіпті мінетін аты тоғыз, артатын түйесі тоғыз болады).
    Тоғыз айып (берілетін жазаның салмағына орай – бір тоғыз, екі тоғыз, үш тоғыз деп, оны тоғыз-тоғызға көтереді). Бір тоғыз-тоғыз бесті-бес жасар ат. Ал осы айып тоғыз-тоғызға барғанда «тоқал тоғыз» деп аталған. Бұл тоқсан ат.
    «Тоғыз бие тарту ғып
    Алдына алып барайық (340 бет).
    …Жіберді тарту қылып тоғыз адам («Қамбар батыр» 344 бет).
    «Тоғыз қабат торқаңнан – тоқташықтың терісі артық» деген мәтел де ертеден бері айтылып келеді.
    «Өмірдегі болатын нәрселердің тоғыздан асатыны болмайды», деп данышпандар айтқан. (Әбілғазы «Түрік шежіресі»).
    «Түрік халқында не нәрсені болса да, тоғызға апаратын әдет бар, құдайтағала одан артық жаратпаған» (Шарафутдин Иезди «Зафанама»). Айтса айтқандай, Шыңғыс қаған негізін қалаған «Алтын Орданың» ең соңғы ұлы ханы Тоқтамыс Шыңғысханның тоғызыншы ұрпағы болып табылады.
    Ұлы Жаратушы – Алланың тоқсан тоғыз есімі бар делінетінінің де сыры осы.
    «Т» таңбасы ұлдың (бала) толысқанын білдіріп, ұлтқа айналдырып тұр; сүт – су ағарып, сүтке айналған; өрт – жанып кеткен, ештеңе қалмаған; жылт – көрінді де жоқ болды; бұлт – бу жиналып бұлтқа айналған т.т. болып кете береді. Міне «Т» дыбысы осылай сөйлейді".

    Өте сәтті дәлелдеген. Оқып пікір еткенің жөн болар.



    • #64
    • Мадай
    • сн, 04/01/2017 - 12:31

    Кожырбайулы Мухаммбеткарим!

    Тарих жазуды койып, ертеги жазуга кошсениз кайтеди. Сизден керемет ертегиши шыгатынына сенимдимин.

    • #65
    • Әлнияз
    • сн, 04/01/2017 - 12:31

    Қотырбайға! Қазақ деген еліміздің атауы қайдан шықты? Осы сұраққа жауап жазыңыз?

    • #66
    • Әлнияз
    • сн, 04/01/2017 - 12:37

    Мадайға! Менің қолымдағы Қожырбайұлының "Маңғыстау һәм Қазақтың құпия шежіресі" атты кітабында сіз айтып отырған ертегіңізді былай сөйлетіпті: ЕРТЕ, ЕРТЕ, ЕРТЕ ДЕ. Бала кезімізде Ата-аналарымыз Қазақ ертегілерінің бәрін «Ерте, Ерте ерте де, ешкі жүні бөрте де» деп бастайтын. Ертегі кітаптар да кез-келген ертек осылай басталатын. Ертегілердің барлығында дерлік кейіпкерлер білім іздейтін, арын қорғайтын, отбасын, елін, жерін қорғауда жандарын шүберекке түйіп жүріп, жасанған жауға жалғыз шабатын, сансыз ерліктер жасайтын. Ертегі әлеміне беріліп, сол кейіпкерлер сияқты болуды армандап, талай қиял-ғажайып ойларға берілетінбіз. Тіпті сол ертегілер түнде түсімізге де кіретін.
    Ертек (Ертегі) - бұл өте ескі замандардағы Аталарымыздың басынан өткен хикаялары деген сөз. Ер және тек (тегі) деген екі біріккен сөздерден тұрады. Толық мағынасы өте Ерте замандардағы Ерлердің тегі жайлы хиқаялар деп оқуымыз керек. Демек, Қазақ халық ертегілері ешқандайда ойдан шығарылған дүние емес. Солардың бәрі өте ерте замандардағы Аталарымыздың басынан өткен өмірлерінен алынған оқиғалар.
    Бөрте - Бөрі Ата деген мағына береді. Ад (Ат, Ет), осы буынды теріс оқып Да (Та,Те) десек те мағынасы еш өзгермейді, АТА деген мағына береді. Сондықтан, БӨРТЕНІҢ түп нұсқадағы шынайы атауы БӨРІ АТА болады. Бөрі мен Алшын синоним.
    Бұл күнде отбасында ертегілер айтылмайды, балаларға арналған Ертегі кітаптар да кітап сөрелерінде сиреп барады. Бұл күнде Ерлеріміздің тегі жайлы ақиқаттар Аңызға (аңдардың ізіне) айналып бара жатқан сыңайлы.
    Тегімізді ұмытудың соңы жақсылыққа апармайды. Меніңше, ұрпақтарымызға өзге елдің тілін үйретуден бұрын Аталарымыздың тегіне көбірек көңіл аударғанымыз жөн болар еді.

    • #67
    • Алпамыс
    • сн, 04/01/2017 - 13:11

    Мадайға! Сіз ол кісіні бекерге кекетіп отырсыз, Ол кісінің кітабында Сіздің МАДАЙ деген атыңыздың Ман АДАЙ деген екі біріккен сөзден тұратындығы және бұо атаудың қайдан шыққаны жайлы мақала бар. Қазір тауып салып жіберемін.

    • #68
    • Алпамыс
    • сн, 04/01/2017 - 13:17

    МАДАЙ-МАТАЙ, НЕМЕСЕ АСМАНТАЙ-МАТАЙ АТАУЛАРЫ ҚАЙДАН ШЫҚТЫ?
    АСМАНТАЙ-МАТАЙ – Үстірттің солтүстік шетіндегі сордың атауы, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. Аумағы 650 км². Батыстан шығысқа қарай 52 км-ге созылып жатыр. Ені 17 км.
    Тарихи атау. Атам Қазақтың сөз жасау қағидасы бойынша кез-келген атау мен ұғымдардың атауы, сол ұғымдарды дүниеге әкелген адамның, рудың, елдің аты мен тарихына байланысты қойылады. Ең бастысы сол атаудың сөз түбірінде (өз түбінде), өз атасының есімі сақталады. Қазір біз оларды Аналық текпен атап «автор» деп жазып жүрміз. Автордың түбірі «Ав (Ев (Ева)» (ау (Ауа Ана), ап (Апа), аф (Африка) болып шығады. Ауа Ана мен Еваның (дева) синоним болатыны осыдан.
    Қазақтың екі, үш, төрт, бес т.т. дыбыстарынан (таңбаларынан) тұратын сөздердің бәрі біріккен сөздер. Мысалы, Гүн, Ғұн, Хұн, Хун, Хунну аталып жүрген елдің атауын алайық. Әйгілі Еділ патшаның қағанаты осылай аталған. Бұл сөз қазақтың КҮН деген сөзі. Күн - екі біріккен сөзден тұрады Құ және Үн деген. Қу-ымыз Адайдың екі баласынан үлкені Құдайке (ҚУ АДАЙ ӘКЕ) атамыздың есімі болса, Үн-Адай атамыздың кенже немересі, яғни қарашаңырағы Мұңал атамыздың есімі болады. Мұңалдың сөз түбірі Үн (Ұң) болатыны осыдан. Демек, аспандағы Күнге «КҮН» деп ат қойғандар міне осылар болып табылады. Мұңалдың Қарашаңырақ, Мұңал ошақ деп аталатыны осыдан.
    Адай атамыздың есімі Ад (Ежелгі АД қауымы) және Ай деген екі біріккен сөзден тұрады. Ол ата мен анамыздың және сонымен қатар аталы, әкелі және балалы ұрпақтың жиынтық атауы. Адайдың екінші буыны «Ай»-дан төмендегідей адам аттары мен ұғымдар дүниеге келді: Айман, Найман, Айтумыс, Байсұлтан, Байұлы, Май, Майя, Тайпа, Айна, Айт, Айту, Айтпау, Бай, Байғазы, Лай, Пай-Пай, Айлы (Ай ауылы) т.т. Бұл ұғымдардың бәрінің авторы Адам атаның қарашаңырағы Қаз Адайлар, яғни бүгінгі Адайлардың ата-бабалары. Әйтпесе, Адайдың «бес жүйрігі» атанған жыр дүлділдерінің бірі Ақтан Керейұлы ((1850-1912) тегі Бұзау – Жеменей - Кенже) былай деп жырламаған болар еді.
    «Мен Адайдың Ақтаны,
    Сөйлеген сөзім тақталы
    Сөйле» десең жыршыңыз
    Алдарыңда жортақтар
    ТУҒАН АЙҒА АТ БЕРГЕН,
    Ақ қағаз бен хат берген,
    Екі ерін мен тіл-таңдай,
    Сөйлесін деп жақ берген.
    Айтқан сөзге түсінбес
    Адамның мисыз ақымағы» (Жыр-дария «Маңғыстаудың ақын жыраулары» Ақтау-1995. 159 бет). Атамыз аспандағы Айға Ай деп ат қойғандар, Ақ қағаз бен хатты ойлап тауып, алғашқы хат жазғандар және ең алғашқы тілі шығып сөйлегендер біздің аталарымыз, яғни бұл ұғымдардың бәрінің авторлық құқығы солардікі деп отыр.

    Ал, енді Асмантай мен Матайға келсек. Асмантай - Ас, Ман, Тай деген үш біріккен сөздерден тұрады.
    Ас – ең жоғарғы ұғым атауы. Мысалы, орыстардың «Асы своего дело» деп жүргендері осы біздің сөзіміз. Осы «Ас» түбірінен туындаған сөздер Аспан, Асқар тау, Асыл, Қас, Қас батыр, Қас жүйрік, Қас мерген, Қас шебер, Қас тұлпар, Қас шешен, Қас би (Каспий теңізінің түп атауы осы) т.т. болып кете береді.
    Ман – Ман Ата. Ман – Адам деген де мағына береді. Мысалы, үнділер, германдар алғашқы адамдарды Ман (Ману, Манн) деп атайды. Манқыстау – Мандардың қыстауы. Міне өздеріңіз көріп отырғандай, бүкіл әлем алғашқы адамды тек қана екі есіммен АДАМ және МАН деп атайды.
    Неге бұлай деген сұраққа жауап іздер болсақ, «Адам» - Нұқ пайғамбар заманындағы топан суға қарық болғандардың атауы, ал «Ман» топан судан кейін қайта көбейген Нұқ пайғамбардың қауымы. Міне осы қауым Ман деген атау алған.
    Өздеріңіз көріп отырғандай, Адам Атаның атын Адай ұстап отырса, Ман Атамыздың есімін Манқыстау (Мандардың қыстауы) ұстап отыр.
    Тарихи шындығы, Ман - Адам Атаның ұрпағы, яғни жалғасы.
    Осы айтылғандардың рулық шежіредегі дерегі Адайдың екі баласының үлкені ҚУДАЙКЕ (ҚУ АДАЙ ӘКЕ) топан суға дейінгілер, ал кішісі Келімберді топан судан кейінгілер. Адайдың аңыздарындағы суға кететін Құдайке көшінің ақиқаты осы.
    Тай-дың түпкі, яғни негізгі атауы Дай (Адай). Мұның дәлелі Атам қазақтың «Адтың орнын Дай басар, Аттың орнын Тай басар» деген сөзі. Бүкіл әлем елдерінің өз шыққан тектерін және мәдениетін таратып жүрген Алтай елі, Алтай тауы, Алтай өлкесі атауының шығу тегі осы.

    Қазақтың Аспан, Көк аспан деген атауының шығу тегі , яғни осы атауды қойғандар осы Ас мандар (Ас Адамдар). Бұлар алғы ( алдыңғы, алғашқы, ұлы) деген атқа ие болғандар. Сондықтан Тайдың алдына «Ал» деген түбір қосылып Алтай атауы дүниеге келіп тұр (Ас Ман Тай – Ал Тай). Сол сияқты Отпан атауының да түпкі атауы От Ман (От Адам), балапан деген сөзіміздің негізгі атауы бала Ман. Ал, біз қазір оларды Аспан, Отпан, балапан деп жүрміз.
    Ал енді Матайға келсек, Матайдың түпкі атауы Мадай, яғни Ма Адай (Ман Адай), себебі «Т» дыбысы сөздің қай жерінде қолданылса да, толып, толысқан ұрпақ деген мағына да қолданылады. Ежелгі Иран тарихында Мадайлар жайлы: «Қалған алты кісі де оның шарттарымен келісті. Патшалықтан бас тартқан Утан өз еркіне кетті. Содан оның әулеті күні бүгінге дейін парсылардың еркін жүретін жалғыз әулеті болып қалды. Олар заңға қайшы «әрекет жасамаса, өз қалауынша жүре алады. Алты кісінің бірі патшалыққа қолы жеткеннен кейін Утан және оның ұрпақтарына ерекше жеңілдіктер жасауға міндеттенді. Аталмыш жеңілдіктер ішінде жыл сайын бір МАД киімін (Мадтардың ұзын, жеңі кең шапанын кию парсы ақсүйектер арасында дәстүрге айналған еді, және бұл киім патшаның ең жақсы шапандарының бірі болып есептелетін – ауд.) сыйлау және парсылардың салтында ең бағалы сыйлықтарды тарту ету. Алты адамның Утан шарттарына келісу себебі ол төңкеріс жобасын жасап, бәрінің басын қосқан алғашқы адам еді. ...Бұл оқиға б.з.б. 522 жылы 29-қырқүйекте болды. Осылайша Дариуш мемлекет тізгінін қолға алды» (Риза Шабани «Иран тарихы» Алматы. 2002. 35 бет).
    Бұл оқиға бұдан 2500 жыл шамасы бұрын болған. МАД - қысқартылған сөз. Мағынасы, бүгінгіше айтқанда Ман Адай (Маадай, Матай), яғни Манғыстаулық Адайлар патшалығы болып табылады. Ал, Иран (Парсы) тарихы өз тегін Мадтардан бастайтынын бүкіл әлем біледі. Бүкіл әлем мәдениеті де өз тектерін осы МАД-тардан алады. Мына көрші орыстардың аналарын «МАТ» дейтіндерінің сыры осы. Демек, ежелгі орыстар шыққан тектерін білген. Бүгінгілері білмесе, естеріне салып ескертіп қою қажет. Мәдениет дегеніміздегі сөз түбірінің Мәд (Мад) болатыны да осыдан. Демек, әдеп, әдет, әдіс, әдеби, әдебиет, мәдени, мәдениет, мадақ, мадақтау деген сияқты киелі ұғымдардың авторы осы Адтар мен МАД-тар. Бүгінгі араб еліндегі Мәдине (Мадина) қаласының атауын қойғандар да біздің аталарымыз. Әлем тарихында өз тектерінің осы бізден басталатынын білетін елдер толып жатыр. Мысалы, Адық, Адыгей, Аджария, Мадай (Матай), Мадияр, Мадьян, Мадагаскар, Мадрид (Испания, Америка, Филиппин), Мадисон (Америка) т.т. болып кете береді.
    Бүкіл әлем елдері өз мәдениеттерінің бастау көзі Алтай екенін мойындаса, соған сәйкес Алтайлықтар да өздерінің шыққан тегі Маңғыстаулық Адайлар екенін кәміл мойындайды. Себебі, ол елде күні бүгінде де «Ма Адай Қара» дастаны жырланады.

    «Матай — Орта жүз найман тайпасының құрамына кіретін рулар бірлестігі. Шежіре деректері бойынша М-дан аталық, кенже, қаптағай рулары тараған. М-лар Шығыс Қазақстан облысы Шар, Қызылсу, Көкпекті, Былқылдақ өзендерінің алқабы мен Шыңғыстау, Жуантөбе, Салқынтөбе тауларының атырабын мекендеген. Қаптағай ұрпақтары (қыдыралы, құлшан, төртқара, толыбай, төртсары, ақтілес, көлдей, жұмбай, қаржау, бөрте) Лепсі, Қапал өзендерінің және Ақсу, Сарқант, Бүйен өзендерінің алқабын қоныстанған. Ұраны — Қаптағай, Бөрібай. Рулық таңбасы — (бөрі).Қаптағай батырдың – Бөрібай батыр бесінші ұрпағы болса, оның аты шыққан тағы бір ұрпағы ол – Асанның алты ұлының бірі – Сары батыр. Сары батыр болса, ол да Бөрібай батырдың әкесі екендігі және бұл жалғастық ұрпақтардың батырлық жалғасы іспеттес». (Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет).

    Матайлардың да шыққан тегі осы. Оны біз Матайлардың «Бөрі» деген рулық таңбасынан да көре аламыз. Ежелгі шежірелердің бәрінде де Бөрі мен Алшын синоним делінеді.

    Асмантай – Матай болып, Матайдың екінші болып айтылатын себебі де осы. Бұл Матайлар Асмантайлардың ұрпағы, жалғасы деген сөз. Бұл тұжырым Атам Қазақтың сөз, рулық шежіре жасау жүйесімен толықтай сәйкес келеді. Мысалы, Қарақыпшақ Қобыланды, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Кете Жүсіп, Ескелді Саназар, Ескелді Сүгір т.т. дегенімізде сонау Атам заманнан бері келе жатқан ұлы қағидаға сәйкес атасының аты бірінші, екінші болып ұрпағының аты айтылып тұр.

    Тарих тағлымы: Өз есімімізді бірінші жазып, аталарыздың атын өзімізден кейін атауымыз немесе жазуымыз «тегін білмейтін тексізбен, жеті атасын білмейтін жетесіздің» ісі болмақ.

    Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім, Маңғыстау

    • #69
    • Қожырбайұлына
    • сн, 04/01/2017 - 13:53

    Рім,Рим, Ірім сөздері қайдан шыққан. Менің атам айтушы еді саудамен Ірімге барғанда римдіктер ірімшік қайнатуды білмейді еке, бізден үйренді деп.

    • #70
    • Алшынның інісі
    • сн, 04/01/2017 - 14:58

    69-ға! Егер Сіздің Атаңыз солай деп айтса, ол Атаңыздың асқан білімді шежіресі болғаны. Атаңызды кекетудің түкке де қажеті жоқ.

    РИМ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАҒАН ҚАЗАҚТЫҢ ЖЕТІ РУЫ

    «Рим және оның қарамағындағы жерлер: Рим республикасы, Рим империясы, Батыс Рим империясы, Шығыс Рим империясы, Адрианның патшалығындағы империя.
    Ежелгі Рим (лат. Roma antiqua) — ерте заманның бас өркениеттерінің бірі, өз атауын Ромулдың атымен аталған астанасының есімінен алды» (Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет).
    Европа халықтарының басым көпшілігі өз мәдениеттері мен діндерінің бастауын «Барлық жол Римге апарады» делінетініндей осы Рим империясынан алады.
    Сол кезеңдерден қалған жырмен жазылған жазба мұра «авторы Гомер делінетін «Илиада» мен «Одиссея». «Одиссея» Илиаданың жалғасы екені белгілі, себебі онда Троя соғысынан кейінгі оқиғалар баяндалады. «Илиададай» мен «Одиссея» 24 кітапқа бөлінген. «Одиссеяның» құрылысы (композициясы) «Илиададан» күрделі. «Илиаданың» сюжеті бір ізді келсе, «Одиссеяның» әңгімесі әрекеттің ортасынан басталады. «Илиададан» гөрі «Одиссеяда» бас кейіпкер бейнесіне ерекше көңіл аударылған» (Көне Грек әдебиетінің архаикалық дәуірі. Энциклопедия).
    Түсініктеме: Илиада - Қазақтың "Ел Ата", ал «Илиададай» - Адай елі дегені. Сол сияқты гректердің «Эллада» деп жүргендері де осы "Ел Ата".
    «Ел» мен «Ил» синоним. Еділ-Итил, Ертіс-Иртыш, Елек-Илек, Есіл-Есил т.т. болып қолданыла береді. Қазақта «елі (бір елі, екі елі т.т.» деген сөз ұзындық өлшемін білдірсе, оларда да «ил (мил)» сондай мағына береді. Айырмасы, олардың «бір милі» - 1,6 км-ге тең болса, ал біздің бір еліміз сол өлшеудің ең басы дегенді білдіреді. Демек, бұл бүкіл әлем елдері Қазақтың «бір рулы елінен» бастау алады дегенді білдіргені.
    Олар ежелгі (көне) деген сөзді «Антик» дүниесі деп атайды. «Ан» - Манқыстау (Мандардың қыстауы) дегеніміздегі Манның және сонымен қатар Ана деген ұғымымыздың сөз түбірі. Демек, Олар өздерінің ежелгі Маңғыстаудан, яғни МАД патшалығынан тарайтынын жақсы білген. Өздеріңіз көріп отырғандай, осы «Ан» түбірінен көне, ежелгі деген мағына да, бүкіл әлем елдерімен қолданылатын «Антик» сөзі дүниеге келді. Батыс ілімі Антик дүниесіне тек қана ежелгі Грекия мен Рим мәдениетін жатқызып жүр. Олардың тұжырымынша, бұлардың негізін қалаушылар ежелгі гректер делінеді. Олар өздерін «Елдіктер» (Эллиндер), ел атауын Ел Ада (Эллада) деп атады. Шындығында, олар сол өңірге кезінде осы қазақ даласынан кеткен. Оған дәлелге олардың өздерін Елдіктер, елін Ел Ата, мемлекетінің атауын Грекия деп атаулары жарап жатыр. Гректің сөз түбірі «Ек (Екі)», бұл қазақтың сандық атауы. Біздің сөздік қорымыздағы Ек, Екі, Еке (әке), Тек (Ата тек), Теке (Текеран), Меке, Сенек деген сөздердің болуы осыдан.
    Ел Атаның Қазақ шежіресіндегі атауы Елтай, яғни Ел Адай. Демек, европалық «антик» дүниесі өздерінің шыққан тегі Қазақ елі мен Қазақ даласы екендігін кәміл мойындап отыр.
    Қазақтың қайқы қылышын көне гректер мен римдіктер «Марс қылышы» деп әспеттепті. Аспандағы алып планетаға да осы есімді еншілепті.
    Түсініктеме: Марс – Ман арыс, яғни Маңғыстаулық арыстар. Оған айғақ іздеп алысқа ат шаптырудың да түкке қажеті жоқ. Маңғыстаудың ежелгі қорымдарындағы құлпытастардың барлығынан дерлік «қазақтың қайқы қылышын» көреміз. Кейбіріндегі айқастыра салынған екі қылыштың бейнесін көргенде, «крестің де» қайдан шыққанын айқын аңғаруға болады. Маңғыстаудың көптеген ескі қорымдарындағы құлпытастарда крес таңбалары да бар.
    Құмық Мұрат Әжiнiң «Дештi-Қыпшақ даласының жу¬¬сବны» кiтабында крест-айқыштың тәңiршiлдiктiң бас таңбବсы екендiгi, оны Римге тәңiршiл ғұндар апарғандығы туралы баян¬¬¬¬далады.
    Гомердің тегі Бұзау. Қаз Адайдың шежіре дерегі бойынша, Бұзау – Адайдың жетінші буын ұрпағы және алтыншы немересі болып табылады. Олардың қайқы қылышты пір тұтатын себебі, Қазақтың қайқы қылышының авторы - Бұзаудың үлкен ұлы Айтумыстан тарайтын Шылым (Чулум). Әлем картасында Шылым деген жер-су атауларының көптеп кездесетіні осыдан. Шылым мен қылыштың түбірлес болатыны да осыдан. Бұл жерде "авторлық құқық" сақталып отыр.
    Әйтпесе, Адайдың «бес жүйрігінің» бірі атанған Бұзау Ата ұрпағы, жыр дүлділдерінің бірі Кенже Ақтан Керейұлы (1850-1912) атамыз:
    «Мен Адайдың Ақтаны
    Сөйлеген сөзі тақталы
    ...Сөйле» десең жыршыңыз
    Алдарыңда жортақтар.
    Туған айға ат берген,
    Ақ қағаз бен хат берген
    Екі ерін мен тіл-таңдай
    Сөйлесін деп жақ берген.
    Айтқан сөзге түсінбес
    Адамның мисыз ақымағы», – деп жырламаған болар еді (Жыр-дария «Маңғыстаудың ақын жыраулары» Ақтау-1995. 159 бет); Өздеріңіз көріп отырғандай, Айға «Ай» деп ат қойғандар да, ақ қағазды ойлап тауып, оған хат жазғандар да, шежірені қағазға түсіргендерде осы Адай атамыздың ұрпағы Бұзау - Айтумыс деп отыр. Бұл жерде де «авторлық құқық» сақталып отыр.
    Қазақта ежелден бері ауыздан түспей, үнемі айтылып келе жатқан «Қарқараға жаның жеткенше шыда» деген сөз және қазақ даласында Қар (баламасы ақ, ақша қар), Қара, Қарқара атты топономикалық атаулар өте көп кездеседі.
    Түсініктеме: Эней баспаналаған Карфаген қаласының толық атауы Қар Апа кенті. Кар-Қар, фа-Апа, ген-кен (кенті) болып талданады. Кент қазақта (тұрғыны көп елді мекен), яғни қала деген мағына бергені сияқты, парсы тілінде де қала, шаһар; көне латын тілінде адам, адамдар, халық деген мағынаны білдіреді. «Илиададағы» Троя төңірегінде Қарқара атты шың бар. Дастанда: «Кронұлы (Зевс) Идаға, аң-құстың нулы-сулы анасына, Тоғайы мен құрбандықханасы орналасқан Қарқараға келiп, жүйрiк сәйгүлiктерiнiң тiзгiнiн тартты», деген жолдар бар.
    Рим имериясының мемлекеттік жүйесі де, Қазақ қағанатының Ата тектік (рулық, тайпалық) жүйесіне сәйкес жасалған. Мысалы, Рим республикасында ақсақалдар құрған кеңес-сенат Рим өмірінде ерекше орын алды. Оның мүшелерін сенаторлар деп атады. Олар осы қызметті өмір бойы атқарды. Қазақ қағанатының үш жүзден құралатынына сәйкес, Римдегі Сенат құрамы да 300 адамнан құралды. Жоғарғы мемлекеттік деңгейге жетті. Сенаттың билігі үлкен болды. Сенатта қаражат, соғыс, бітім, келісім мәселелері кеңінен қаралды.
    Рим республикасында қазақтың «үш жүзіне» сәйкес халық жиналысының 3 түрі болды: Курия - ру бірлестіктерінің жиыны, центуриат – патрицилер мен плебейлердің жиналысы, трибалар (трибуна) – халық жиналысының соңғысы. Атқарушы өкімет билігін жүргізушілерді магистраттар деп атады.
    Б.з. I ғасырдың соңы - II ғасырдың басында осы Рим империясында «еврейлік діндарлардың» ұйымдастырумен Иса пайғамбардың Билердің білімін (Библиясын) бұрмалаудан пайда болған Христосқа сиынатын әртүрлі қауымдар мен ұйымдар пайда болды. Кейіннен бұл дінді басқа ұлттар – гректер, сириялықтар, египеттіктер, римдіктер, галлдар қабылдай бастады.
    Евангелиенің төрт авторы бар. Матвей (Матай), Марк, Лука және Иоанн. Христиандарда осы төрт автордың төртеуі де киелі саналады. Төрт Евангелиенің төртеуі төрт түрлі болғанымен, Матай, Марк және Луканың Евангелиесінің ұқсас жерлері көп, яғни оқиғалар мен өсиеттер қатар өріледі, ал Иоанн (Йохон, Жохан) Евангелиесі кейіпкерлерінің аты бір болғанымен мағынасы басқа. Еврейлерді ежелгі қазақтардың Жөгі (Жохан) деп атайтындары осыдан.
    Римдегі алғашқы заңдар б.з.д. V ғасырда он мыс тақтаға, кейіннен он екі мыс тақтаға жазылды, сондықтан оны «ХII кесте заңдары» деп атады. Кесте жұрттың көз алдында тұруы үшін Форумға қойылды. Қалада тұратын әр адам 12 кесте заңдарын білуге міндетті болды.
    «Аппенин түбегінде алғаш рет прототүркілерден тұратын 12 қала-мемлекеттен тұратын қуатты бiрлестiктiң (б.д.д. ҮII ғ.) негiзi қаланды. Олар Көк бөріні туына салды. Римнің қақ ортасына «қаншық қасқыр мен егіз ұлдың (Рем мен Ромулдың)» тас бейнесін орнатты. Бұл бейне ұзақ уақыттар бойы Римнің елтаңбасы болды» (Энциклопедиялық деректен).
    «Он жылға созылған соғыстан кейiн Троя жалын құшты. Ал оның ажалдан аман қалған қорғаушылары жан-жаққа бытырап бас сауғалаған. Олардың арасында Трояның Гектордан кейiнгi батыры Эней де бар едi. Эней және оның бiр топ тайпаластары өздерiне қоныс қылар мекен iздеп жүрiп, Апеннин түбегiнен жаңа Отан табады. Осында олардың ұрпақтары Рим қаласының негiзiн қалайды, ал ол кейiн әйгiлi Рим империясының астанасына айналады. Мiне, Энеймен бiрге Троядан Аппенинге ауған осы халық этрустер едi. Этрустердiң Апеннинге Кiшi Азиядан қоныс аударғанын бүгiнгi тарих та жоққа шығармайды. Кiм бiледi, Римнiң негiзiн қалаған он екi тайпаның бағзы түркi тiлiнде сөйлеген тармағының өкiлi, бәлкiм, осы Гомер поэмасындағы Эней - Iнәй батырдың өзi болар?!» (Әмірхан Балқыбек. «Гомер эпосының жаңғырықтары»).
    «Он екі кесте заңдары», «Он екі қала-мемлекет», «Он екі тайпа» Қазақтың қарашаңырағы «Он екі Ата Байұлы» қағидасына сәйкес жасалған.
    Өздеріңіз көріп отырғандай, қазақтың мемлекеттік жүйесін «Қаз-қалпында» қайталап отыр.
    Лингвист Марио Алинейдің 2013 жылы шығарған кітабының аты «Этрускілердің тегі түріктер еді» деп аталады. Автордың тұжырымы бойынша Римнің негізін қалаған Етрурилер (Жетірулар).
    ...«Қазіргі Италия жерінде Каспий даласы маңынан барған оғыздар, Троя (Бұқа, Өгіз, Тур үштігі) соғысынан кейін (біздің жыл санауымыздан 1260 жыл бұрын) Жетру (Жеті ру, Этрурию) мемлекетін құрған. Жалпы осындай дәстүр ежелден бар. Ұйғырлар өздерін тоғызоғыз, наймандар – сегізоғыз, қырғыздар – қырықоғыз т.б. деп атаған.
    Біздің ж.с.б. Ү111 ғасырда жетірулар ұлы Рим империясын құрып, осы империяның негізін қалаған Ромул мен Ремді асырап-баққан қасқырға ескерткіш қояды. Сонда Италия деген сөзіміз Ителі, яғни қасқырдың елі болып шығады. Ал, қазақта қасқырдан туған деп тек қана Матай мен Садыр рулары айтылады» - дейді педогогика ғылымының докторы Қайрат Зәкірянов.
    Бұған қосарымыз, түріктер де өз тегін Алшын - Көкбөріден бастамайтын ба еді. Тура осындай Жеті ру бірлестігін ХҮ111 ғасырда Әз Тауке хан да қазақтың кіші жүз құрамында тура сол рулардан құрған болатын.
    Демек, Рим империясының негізін қалағандар Алшынның (Кіші жүз – Бекарыс) үш баласының ортаншысы Жетірулардың (Тана, Табын, Кердері, Керейт, Рамазан, Жағалбайлы, Төлеу) ата-бабалары болып табылады.
    Қаз Адай шежіресі оларды Бекарыстан: Алшын (үлкені), Кеншінді (кішісі) деп таратады. Кеншін атамыздан Жеті рулар тарайды.
    Көкбөрі Алшынның лақап аты. Бөрі, Көкбөрі қасқырдың балама атауы. Қазақ оны кейде ит-құс деп те атай береді. Қасқыр мен Қазақ сөзінің түбірі бір. Демек, қасқыр сөзі біздің ата-бабаларымыздың арасында дүниеге келген. Әрине, ең бірінші даланың жыртқыш аңын даланың төл перзенті Қазақ танымай кім танушы еді.
    Оның тағы бір себебі, қасқыр ешқашан қолға үйренбейтін, бостандыққа аса құштар, үнемі далаға қарап ұлитын, өте шыдамды, қанша қырса да ешқашан тұқымы құрымайтын жыртқыш аң болып табылады. Бұл жыртқыш аңның авторы бүгінгі Қазақ (Қас) пен Қырғыздардың аталары. Бастау нүктесі, яғни атасы – Әз (Аз) әулиенің моласы жатқан Маңғыстаудағы Үстірт (Қыр). Міне осы бір ауыз қасқыр деген сөз, қазақ пен қырғыздың туыс ел екенін және қырғыздың қазақтан, яғни Қас билер елінен бөлініп шыққанын көрсетеді. Қырғыз дегендегі түбір сөз Қырдың екінші буында тұруы тек қана осыны білдіреді. Жарайсыңдар, Аталарым! Сөз жасасаң осылай жаса! Тарих жазсаң осылай жаз! Сендердің бұл жазғандарыңды мың, миллион жылдардан да кейін оқуға болады.
    Бізге бұл жерде бүкіл әлем елдерін мойындауға мәжбүр ететін жағдай, осы Италия елін құрған Жетірулардың (көшпенділердің) кезінде даланың қасқыр, қарсақ, түлкі сияқты аңдарын қолға үйретуі іске асты. Сол үшінде олар Ит елі (итті қолға үйреткен, ит ұстаған ел) аталып кете барды.
    Матай демекші, Матай өз тегін Манғыстаудағы МАД патшалығынан алады. Олар ежелгі жазба деректерде МАД, Мадай (Матай), Маадай-Қара, Манадай деп хатталған. Ежелгі Мидия патшалығы да кезінде Мадай деп аталыпты.
    Бүкіл әлем елдері өздерін Алтайдан таратады және оны кәміл мойындайды. Ал, Алтайдың тегі Маңғыстауда. Алтайлықтардың арасында жырланатын «Ма Адай-Қара» батырлық дастаны осы айтқанымыздың айдай айғағы болмақ.
    «Осы Италияның Венеция қаласындағы «Чини» ғимаратының екінші қабатындағы мұражай бөлмеде кәдімгі біздің Түркістандағы Тайқазан сияқты қазан бар. Көлемі одан кішірек, бірақ металы, өрнектері ұқсас. Қауіпсіздік мақсатында қазан түбі ағашпен дөңгелене қапталған. Қоладан құйылған, сызықтармен он үш шақты жерінен бөлінген, бетіне өрнектер салынған, төртінші бөлігінде арыстанның басы бейнеленген, бесінші бөлігіндегі суреттер түлкіге, маралға, тиінге ұқсайды. Алтыншы бөлігінде қазақтың ұлттық өрнектеріне ұқсаған ирек, қошқар мүйізді оюлар бар. Төменгі жағы шашақты етек тәрізді өрнектелген. ...бесінші бөлімдегі суреттер араб жазулары, өрнектеліп жазылған «Мұхаммед» деген сөз қазанды айналдыра 23 рет жазылған. Чини сарайындағы ескі ғимараттың мәрмәр тастан жасалған бағана, баспалдақтарында «қошқар мүйіз» оюлар қашалып салынған». («Үш қиян». Түркістанда – Тай қазан, Венециядағы қай қазан?! №48 (456) 10.12.2009).
    Түсініктеме: «Чини» ғимаратының атауынан қазақтың Шың (биіктік), (Шын (ақиқат), Сын, Сынды, Сынтас, Син, Синай, яғни Маңғыстауда Мұса пайғамбарға Ұлы Жаратушы – Алланың аян берген жері атауын көреміз. Маңғыстаудың қырында «Шың» атты биіктік пен Сынды тауы, Сынды асуы, Сынды құдығы күні бүгінде де бар. Маңғыстаулық Қырдың балама атауы Үстірт (Үстіңгі жұрт), яғни Ұлы Жаратушыны (Тәңірді, Құдайды, Алланы) ең бірінші таныған жұрт.
    «Осы Италиядағы бүгінгі Монте Кива тауының бұрынғы атауы Албан тауы деп аталыпты» (Б.Қ.Албани «Қазақия» Алматы. 2008 жыл).
    «Қазақ Көкбөріден жаралдық дейді. Итальяндықтар Қара қасқырды еміп адам болдық дейді. Бәрінің төркіні бір. Қасқырдың ит тұқымдас екені әуелден мәлім. «Итальян» сөзінің түпкі шығу тегі – «ит-ал-ман» десек, қателеспейміз. «Ит емізген адам» дегенді білдіреді. Екінші­ден, қазақта аналықтың бөтен, жетім төлді «алуы» – «емізуі» деген мағынада. Бұл – көнеріп бара жатқан сөз. Италияның ежелгі түркілермен байланысы Аттиладан да (т.ж.б. – 453 жылы қаза тапқан) сан ғасыр бұрын болған. Бұл арийлер мен ежелгі түркілердің бұдан бес, алты мың жылдың аралығында Ұлы Дала бойымен Батыс Еуропаға өткен дәуірлерінде, одан бұрын да болғанын байқаймыз. Содан тіл алмасулары да жүзеге асқан. «Ит-ал-аман» біздегі «итемген» (ит-ем-ген (ит емуші адам) есімдігімен мағыналас. Бұл жерде «ген» – «адам» мағынасында. Мәселен, «көреген» – көргіш адам» (Мір Шайыр).
    Осы күнгі «білгіш-тарихшылар» аузын ашса болды, Атам Қазақтың барлық сөзі мен тарихын өзге ұлттарға апарып телиді. Айтатындары орыс айтты, парсы айтты, арап айтты, қытай айтты болып кете береді. Тура бір қазақтың таңы соларсыз атпаған сияқты. Ақиқатында, мұның бәрі керісінше болған, яғни бүкіл әлем елдерінің тарихы бастауын Қазық жұрттан (Қазығұрттан, Қазақтан) алады.
    Маңғыстаулық Ман Адайлардың Адам Ата мен Ауа Ананың, сонымен қатар қазақтың да қарашаңырағының иесі екендігін айғақтайтын шежірелік деректерді, Қаз Адайдың кез-келген шежіре-дастандарынан таба аламыз.
    Мысалы, Арабтар да, Рим империясының негізін қалаған Жетірулар да (Етрурилер) Анес сахабаның кезінде 125 таңбалы қазақтың құрамында болған. Жетірулар күні бүгінде де Қазақтың Кіші жүзінің құрамында бар. Біз бұның дерегін Адай – Келімберді - Мұңалдың - Жаулы - Ескелді аталығынан өрбитін Сүгір жырау Бегендікұлының (1894-1974) «Шежіре жыр» дастанынан табамыз:
    «Ыбырайым, Кенған екі ауыл
    Алжасып дінге таласқан,
    Кенғанның бір әулеті
    Іше берген арақ-шараптан.
    Ыбырайымның әулеті
    Келемесін қайырып
    Ақан таудың етегі (Ақ тау, Ақ Ман тауының М.Қ.)
    Арапа бізге болсын деп (Ардың апасы (анасы) болсын деп М.Қ.)
    Алты тақта араптан (Қазіргі Арап жұрты (Арабия) М.Қ.)
    Әжі барып дәм татты.
    Әжі білімді бұлақтан (Тәз әке білімінен, Тәжінің түбірі Әжі М.Қ.)
    Он сегіз мың ғаламды
    Сонда Сүлейменге сұратқан
    Мұсылман, кәпір бірігіп
    Араласып жүргенде
    Құлшылық үшін Құдайға
    Мұхамбетке үмбет болғанда
    Бір діндегі халықпыз,
    Атамыз Әнес сахаба,
    Мұсылманның баласы
    Жүз жиырма бес таңбалы
    Осы отырған көпшілік
    Сол Әнестің аумағы.
    Арабтар асып кетіпті
    Мекке, Мединә болад деп
    Мұсылман діннің қақпағы,
    Асан қайғы, Қазтуған
    Алты жұрт кеткен бұл жерден
    Әнестен туған Жабал-ды,
    Түп атамыз Майқы би,
    Жайылхан мен Сейілхан.
    Сейілханның баласы
    Сегіз арыс түрікмен
    ...Қазақ пен Қалпақ бір туыс
    Жақын екен арасы,
    Қазақ пен Қалпақ - екі ауыл
    Алау батырдың баласы,
    Қалпақ екен ағасы.
    ...Ақарыс пен Жанарыс,
    Кішісі – атам Бекарыс –
    Үш ананың баласы. («Жыр дария», 448-449 беттер). Жыр оқиғасы Маңғыстауда, яғни қазіргі Ақтау қаласы мен Кендірлі аймағында болғаны және олардың ол жақтарға осы өңірден кеткені «Араптар асып кетіпті» деп айқын көрсетіліп тұр.
    Ыбырайым ауылы – Алшыннан тарайтын Шыбынтай (Қыпшақтар), яғни Балықшылар. Шыб пен Қыптың сөз түбірі (өз түбі, атасы) Ыб (ып) болатыны осыдан.
    «Қазақ бір деген ел едік,
    Қайырлы халық атанған.
    Өсіп өнген қатардан:
    Үйсін, Арғын, Алшын деп,
    Үш жүз болып атанған» (Қашаған «Бес ғасыр жырлайды». Алматы, 1989. 101 бет).
    Кенған ауылы – шежіреде айтылатын ағайынды Алшын мен Кеншіннің кішісі - Кеншініміз осы. Кеншіннен жетірулар (етрурилер) тарайды. Кенғанның топономикалық айғақтамасы Маңғыстаудағы Кендірлі шығанағы.
    Кендірлі аймағы ең ежелгі атауларға толы. Ол жерде Ада атты арал, Ақсу, Қоса, Көсе, Тоқпақ тауы, Ақыртас, Ақтас, Қақпақ атты микротопонимдер мен Темір баба әулие қорымы бар. Осы өңірдің жалпы атауы Қазақ мүйісі деп аталады. Демек, бұл атаулардің бәрі Қазаққа тиесілі деген мағынаны білдіріп тұр.
    Жырда алты тақта арабтардың 125 таңба қазақтан бөлініп шығып отау тіккені, қазақтардың күні кеше Алтын Ордадан жаңа отау болып бөлініп шыққан өзбектерді «өз ағам» дегені сияқты, Қарақалпақта Қазақтың ағасы делінеді. Жырда Қазақтың қарашаңырақ иесі екендігі айқын суреттеледі. Жырдағы «Он сегіз мың ғаламды, Сүлейменге билеткен» аса білімді Әжі бабамыздың бейіті де осы Манқыстауда, Таушық кентінің терістік жағында 13-15 км. жерде, күні бүгінде де «Әжі баба» әулие деп аталады.
    Ал, Сүлейменге келсек, он сегіз мың ғаламды билеген Дәуіттің (Давид) ұлы Сүлеймен (Соломон) атамызда қазақтың бел баласы. Әйтпесе, оның Сүлей деген аты қазақ елі арасында «Сүлей» - «Ол, нағыз Сүлейдің өзі ғой» - деп, ең бірінші, ұлы деген мағынада қолданыста болмаған болар еді. Сүлей Ман – Сүлей Манның баласы деп айтылмаған болар еді. Сүлейменнің тегі қазақ болмаса, оның есімі қазақтың сөздік қорында «Сыр сүлейі», «Жыр сүлейі», «Күй сүлейі» деген мағына да қолданылмаған болар еді. Сүлеймен пайғамбар Сыр өңірінде (қазіргі Түркістан) ғұмыр кешкен. Сүлейменнің анасы Япа сол өңірдегі Ақмешіт жерасты мешітіне жерленген делінеді. Сыр сүлейі деген сөздің толық мағынасы, Сүлеймен Сыр өңірінің ұрпағы (баласы) деген сөз. Шынында да ұлы Атамыз осы өңірде ғұмыр кешіп, осы өңірден «он сегіз мың ғаламға» әділдікпен билік жүргізген. Сүлейменнің ата жұрты бүгінгі қазақ даласындағы Манқыстау мен Сыр өңірі. Ман қыстау – Сыр жайлау. Атам қазақтың «Қыс қыстау, Жаз жайлау» деген ұғымдарының бастау тегі осы.
    Әңгіменің қысқасы бүкіл әлем елдерінің тарихын Атам Қазақтың рулық шежіресінен айна қатесіз табуға болады.
    Тарих сүйер қауымға берер кеңесім, әлем тарихын даладан іздеудің түкке де қажеті жоқ. Өзіміз де, яғни Қожа Ахмет Иассауи мен Әулие Бекет – Пір Ата ұстанған тарихат (Тарих Ата) жолында бәрі бар. Мұндай ілім жер беті елдерінің ешқайсысында жоқ десе де болады.

    Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім, Маңғыстау

    (4 сәуір 2016 жылы «Қамшы Кз» газетінде (http://qamshy.kz/home/show/5911),
    4 сәуір 2016 жылы «Ұлт Кз» (http://ult.kz/18042/rim-imperiyasynyn-negizin-kalagan-kazaktyn-zheti-ruy/),
    21.04.2016 жылы «Новая история: Рим основали казахи» деген атаумен «Караван» газетінде
    (http://www.caravan.kz/news/novaya-istoriya-rim-osnovali-kazakhi-365506/), «ГОМЕР – АДАЕЦ, А РИМСКУЮ ИМПЕРИЮ ОСНОВАЛИ КАЗАХИ» деген атаумен «7 нюст. Кз» (http://7news.kz/obshchestvo/gomer-adaec-rimskuyu-imperiyu-osnovali-kazahi) т.б. көптеген елдердің тілдеріне аударылып жарық көрген.

    • #71
    • Батпанбай
    • сн, 04/01/2017 - 16:52

    Иə-ə бəрі бізден шыққан.Маяа қазақтар америкадан океанды жүзіп өтіп, қосөзен деген жерге келіп Шумер қағанатын құрған.
    Басқа халықтар шегіртке теріп жеп жүргенде, біздің Манадай қазақтар марсқа ұшып барып қайтқан.
    Біз осындай кереметпіз!

    • #72
    • Жан
    • сн, 04/01/2017 - 17:21

    Онда тұрған ештеңе жоқ. Адам баласының тегі бір ғой. Бәрі Адам ата мен Ауа Анадан және Маннан басталады емес пе?

    • #73
    • пенсионер
    • сн, 04/01/2017 - 18:44

    Қожырбайұлына! Қарағым рахмет. Оттағандар оттай берсін. Ит үреді, керуен көшеді. Сенің жазғандарың бəрі рас, бəрі дұрыс. Қазақтың жаулары мұны білсе де мойындамайды. Есімізді жинап кім екенімізді білсек оларлың өтірік өмірлері мансабы түкке тұрғысыз болып қалады. Ана Бекжан секілді тарихшы смақтар несін жазар екен сонда. Қытай ацтты деп қазақ шатастыр деп тапсырма алған ба деймін. Шапыраштыны Шыңысханға жатқызып. Т.б сандырақ. Қазақтың шежіресінде,дастанында бар шындық. Жарайсың қарағым.

    • #74
    • төреғали қазиев
    • сн, 04/01/2017 - 18:50

    Алмастың мыңдаған қырлары бар, әр адам бірекі қырын көреді. Мұқаң көргенін, тапқанын халқына паш еткеніне рахмет. Білгенін халқына айтпаған адам тамұқтың ең ыссы жеріне түседі деген бар. Ал, айтқанының қиял ма, дұрыс па, о жағын жылдамдатып шеше алмайсың. Күмәнданған жерде сұрақ қой, дәлелдесін. Ойға жаттығу, ұлтқа қазына, азаматтың үлесі, рахмет, Мұқаң!

    • #75
    • төреғали қазиев
    • сн, 04/01/2017 - 19:14

    Тарих білудің үш негізі бар. Ғылым, дүние жүзі халықтарының мұрасы, туған халқыңның мұрасы. Осы үшеуін бірдей қосқан адам ең толық тұжырым жасай алады. Көп ғалымдар, күшті болса да, дала тарихын жазғанда далалықтардың мұрасын қарамай кетіп, жарты жолда қалады. Ал, ғылымдығы тайыз қандастарымыз ортағасырлық әңгіменің деңгейінен шыға алмайды. Қотырбайдың генетика туралы ойы да заңды. Табында төрт таңба бар, тостаған, көсеу, шөміш, тарақ. Соңғы үшеуі үш бөлімдікі. Сонда бұрынғылардың айтуынша, табынның қыпшақпен туыстығы бар және үйсін мен де туыстығы бар, өзін Майқы дан таратады. Мінеки, генетика соны көрсетіп тұр. Түйін, үш негізді де білу керек! Қыпшақта көсеу таңба, дулатта тостаған!

    • #76
    • Автор
    • сн, 04/01/2017 - 20:35

    36-Төреғали Қазиевке! Алшын мен Кеншін жайлы білгіңіз келсе Қазақтың, соның ішінде Алшынның шежіре дастандарын оқыңыз. Ішінде бәрі бар, бір өтірігі жоқ. Сосын оны Қазақтың рулық шежіресімен салыстырып қарасаңыз, өте түсінікті болады. Ал, Маялар жөнінде ғылыми зерттеу еңбектер көп қой.

    • #77
    • Автор
    • сн, 04/01/2017 - 20:51

    71-Батпанбайға! Адай руы Америкада да бар. Олардың таңбасы Қазақ Адайларымен бірдей.

    Америка адайлары, Луизиана штатындағы сол елдің байырғы халық өкілдері. Тегі американдық үндістер делінеді. Олардың атауы қазақ адайларының аталуына 100% сәйкес келеді: adai-адай. Толық атауы, Луизианалық каддо адай-үндіс тайпасы. Бұл адайлардың тағдыры да Маңғыстау адайларының тағдыры мен сәйкес жерлері көп. Екеуін де жер бетінен жойып жіберуге барынша әрекет жасалды. Сол сияқты американдық үндістер мен қазақтардың тағдыры да ұқсас. Екеуі де жоспарлы түрде қырғынға ұшырады. Жалпы американдық адайлар жөнінде, ғалым журналист Ақас Тәжуіттің «Алтын Орда» газетінде жарияланған «Адай» атты көлемді мақаласында мәліметтер берілген («Алтын Орда» № 26 (232) 2-8 шілде 2004 жыл).
    Ал осы жер шарының төрт бұрышын түгел шарлап кеткен адайлардың бәрінің түбі бір болуы мүмкін бе деген сұраққа жауап іздесек, біз оның жауабын сол бағзы замандағы ең алғашқы мәдениетті дүниеге әкелген «Ад»-тардың ұрпағы екендігімізден табамыз. Ал Американдық адайлардың ол жаққа қалай барғанының жауабы Жүсіп Баласұғынның Тараз шаһарында айтқан мына жыр шумақтарынан анық көрінеді:
    ...«Басында Айыртаудың кеме қалған!
    Сөзінде кер Сақ-абтың болса жалған.
    Тіршілік Жер бетінде қалай қалған
    Алаша Қаған «Танау» өзеніне табан тіресе
    Қазақ қаған Жаһанның бәрін алған!!!
    «Перғауындар мен жөйіттерден құтқарам!»-деп
    Күрең Алаш «Егіз тұмсықтан» оралмаған!
    Жер бетіне «Ана Тұрықтың» көз жасы құйылып,
    Күрең Алаш Атажұртқа аса алмаған»...
    Бізге жеткен шежіре де «Күрең Алаш»-«Күрең Алаш Сақ-аб Қаған»-Құдаймыз деп астамсынған перғауындарды (Египет фараондары) оларға бағынып тұрған адам етін жейтін «Арыстан тайпаларын» «Егізтұмсық-Қосмаралға» (Қазіргі қос-Америка құрылығы) дейін қуып барып сонда қырған. (Құран Кәрімде де бұл жайлы аяттар бар). Алайда Көктәңірінің құдіретімен су көтеріліп кетіп кейін қайтпай қалып, ұрпақтары қазіргі Америка үндістерінің негізін салған. Ол замандарда Африка мен Оңтүстік Америка құрылығы бір болған, оны қазіргі заман ғалымдары да дәлелдеп отыр. Америка үндістерінің тілдерінде түркі сөздері көптеп сақталған. Анд тауларындағы үндістердің тұрмыс салттарында қолданылатын бұйымдардағы өрнектер де бізге келеді. Оларда да дәл біздегідей ру, тайпаға бөліну, яғни тектік жүйе күні бүгінде де сақталған. Қазақ даласында, Маңғыстауда, әсіресе Шопан ата әулие қорымында көптеп кездесетін ежелгі тәңірлік – түркілік таным кіріс (крест) таңбасы Америка құрылығындағы бағзы үндістердің мінәжатханаларында тұр. Олардың түр-түсі де, сырт пішіні де, мінез-қылықтары да қазақтарға келеді. Салт-дәстүрлерінің ішінде шөп (адыраспан) өртеу арқылы аластау оларда күні бүгінде де қолданылады. Оларда жылқыны өте жақсы көреді және аттың «құлағында ойнайды». Таңбалары да біздің таңбамызбен бірдей. Олардың эмблемасында садақ оғы (жебе) бейнеленген.
    Америкалық Адайлар өз тектерін Каду (Caddo) тайпасынан таратады. Осы америкалық адайларға қатысты Ғаламтор дерегінде Википедияда жойылып кеткен адай тілі жөнінде деректер жазылған. Атауларының жазылуы да әр кезде әртүрлі болып келген (Adai, Adaizan, Adaizi, Adaise, Adahi, Adaes, Atayos). Қазіргі күнде олардың нұсқасы бойынша Adais деп көпше түрде атаудың оқылуы (айтылуы) біздікінен ерекшелеу. Бұл негізінен ағылшын тілінің ерекшелігіне байланысты. Олар Adais дегенді «эдэйэз» деп оқиды. Ал біз «Adais» деген сөзді «адайз» деп оқыр едік (латын әріптерінің орысша оқылуы бойынша).
    «Айыртау» - Қазығұрттың ежелгі ислам діні келгенге дейінгі атауы.
    «Танау» - қазіргі Обь өзені.
    «Ата жұрт» - тіршіліктің бастау алған жері Қазығұрт тауы.
    «Жөиіт» - қазіргі еврейлердің ата-бабаларын қазақтар ерте де осылай атаған.
    «Каду» - қысқартылған сөз, түп мағынасын Қаз Адай деп оқуымыз керек.
    «Америкалық «үндістердің» арғы тегінің Алтайдан шыққандығына көз жеткізетін тағы бір дерек көзі бар. Хосе Аргуэлльестің Алтай мен байырғы майялардың сабақтастығы туралы еңбегінде мексикалық суретші Мигель Повариустың Американың Солтүстік батысын мекендейтін «үндістердің» ою-өрнектерінің Мексика мен Оңтүстік Америка «үндістерінің» ою-өрнектеріне, ал олардың өз кезегінде Сібірді мекендейтін этностардың ою-өрнектеріне өте ұқсайтынын және өз суреттерінің арқауы етіп алғанын еске салады. Сосын Хосе Аргуэлльес алтайлықтардың киіз үйлерінің (жаппалар болуы керек), америкалық «үндістердің» «типпи» деп аталатын конус тәріздес шошалаларына қатты ұқсайтынын, сосын алтайлықтардың ән салу мен дұға жасау мәнерінің америкалық «үндістердікіне» өте жақын келетінін, сонымен қатар Солтүстік Американың байырғы халықтарының моншақ, сырға, білезік және теріден жасалған бұйымдарының өте ұқсайтынын тілге тиек етеді». (Егеменді Қазақстан №199-200 22 мамыр 2010 жыл).
    «...Олардың ішінде байырғы америкалық «үндістердің» азиялық, ал түптеп келгенде, алтайлық тегі антропологиялық, археологиялық, палеонтологиялық, генетикалық, лингвистикалық және басқа ғылымдар тұрғысынан жан-жақты сарапталды. Кезінде Христофор Колумб ашса да, атауы ұлы жиһангердің өзіне бұйыртай, жаңа әлем немесе Америка атанып кеткен алып құрлықтардың сыры шындықтан мүлде аулақ жатқан орнықтырған ұлы өркениеттің тарих пирамидасынан алатын заңды орны ең соңы ғылыми деректермен түйінделді. Ең бастысы, о баста, бағзы замандарда, Алтайдан басталған ұлы көштің тек батысты ғана нысанаға алмай, кезінде Қиыр шығыстағы екі алып құрлықты жалғастырып жатқан, кейін су астында қалған жермойнақты басып өтіп, Жаңа әлемге де алғашқылардың бірі болып, ат ізін салғаны бұлтартпайтын ғылыми айғақтармен дәлелденді» (Жас қазақ №20 27 мамыр 2011 жыл).
    Белгілі ғалым Әділ Ахметов «Америкалық үндістердің ата-тегі бұл материкке Азиядан ауып келген» деген ғылыми тұжырым жасады. Әділ Ахметов көшпенділер Беринг бұғазы арқылы олардың Аляскаға келгенін айта отырып, осындағы эскимос, алеуттердің сөздіктерінен айтылуы да, жазылуы да түркі тілдеріне, оның ішінде бүгінгі қазақ тіліне сондай ортақ сөздермен сәйкес келетінін айтады: ата, әке, аттасым, атам, ағам, ана, әже, аулақтау, қайық, қырғи, тырна, шақпақ, мына, мынау, ерте, ету. Бұның кейбірі алеут тіліне де ортақ көрінеді.
    Америкалық үндістердің бізбен тектес екендіктерінің тағы бір басты дәлелі, сол құрлықтағы Амапа жерінде Жары атты өзен, Жары атты көл, Қуман бухтасы жәна Ариман атты жер бар.

    Жары руы Адайдың Мұңалынан өрбиді. Шыңғыс қаған шыққан Қиян (Қият) руы осы Жарыдан тарайды.

    Қазақтың рулық шежіресі және жер-су атауларын салыстырып зерттеу керек. Жер-су, тау, елді мекен атаулары ең сенімді дерек көзі. Оны ақыл-есі дұрыс бірде бір жан баласы теріске шығара алмайды.

    • #78
    • Керімхан
    • сн, 04/01/2017 - 22:45

    АСМАНТАЙ-МАТАЙ – Үстірттің солтүстік шетіндегі сордың атауы, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. Аумағы 650 км². Батыстан шығысқа қарай 52 км-ге созылып жатыр. Ені 17 км. - дей келе, Қожырбайұлы Матайды да Адайдан шығарыпты. Қожырбайұлы тарихты оқымай, көр соқыр тәрізді елесті ой-болжаммен соғады екен-ақ.
    Матайларды "Алпамыс" деген атпен жазушы Лепсі, Ақсу, Сарқан т.т. тұрады деп жазғаны олардың қазіргі тұрақ мекендері. Бұрын Матайлар Арал өңірі мен Үстіртте мекен еткен. Тарихта жазылғаны бар. Соны да білмей, әйдөт келістіріп айтып жазған суайт Қоржынбайұлы қай сөзде Адай сөзіне байланысты буын, енді әріпке көшетін шығар, қисындырып соға береді-ақ. Келсін, келмесін үрит соққа басады-ай кеп. Мәңгүрттенген қазаққа бұл да керек шығар-ау. Түйсім, түйсік деген ұғым қалмай-ақ бара ма, қалай? Қоржынбайұлыныкі жөн дейтіндер де шықты. Уа, пәлемен ол талайға шабатын жайы бар-ақ. Кіші жүздің шежірелерін қара арғы Дай мен бергі Адайдың айырмасын білмегендер жетерлік. Ертең тарихтың бәрі Қоржынбайұлыныкі болып шығуы әбден мүмкін. Генералисумус қой. "Малатас" -деп қолдап жатқандар түк білмес спамдар емес пе? Жоқ ит үреді керуен көшеді демекші, иттің үргені қажет-ау. Шамасы солай

    • #79
    • Қожырбайшыл адам
    • сн, 04/01/2017 - 23:32

    Керімханға! "Бұрын Матайлар Арал өңірі мен Үстіртте мекен еткен". Мақалада айтылған Асмантай-Матай атауы сол жерде тұр ғой. Нендей өзгешелік көріп отырсыз. Төрелік айту үшін бірінші Адам атын дұрыс жазуды және мәдениетті пікір жазуды үйренгеніңіз жөн болар. Сізге ұнамай отырғаны Матайды Мадайдан шықты дегені ме? Мадайдың түбірі Адай, Матайдың түбірі Атай емес пе? Атаңнан қашқанда қайда бармақсың? Әлде Дарвин айтқандай, маймылға (айуанға) бала болғыңыз келе ме? Сонда Сіздің, сөз түбірі (өз түбі, өз атасы) дегенді түсінетіндей біліміңіздің болмағаны ма? Адам деген ортаға ой тастап пікір жазарда ойланып барып жазар болмас па?

    • #80
    • Алпамыс
    • сн, 04/01/2017 - 23:38

    Керімханға! Мына мақаланың ішінде Сіздің сұрағыңыздың толық жауабы бар. "АЛТАЙ АТАУЫ ҚАЙДАН ШЫҚТЫ" деп аталады. http://massaget.kz/forum/viewtopic.php?f=142&t=19893

    Қазақи мәдениетіңіз бен біліміңіз болса оқып шығып пікіріңізді білдірерсіз.

    • #81
    • Алпамыс
    • сн, 04/01/2017 - 23:54

    Керімхан! Сіз білімді адам болсаңыз Матай, Асмантай-Матай деген ел мен жер атауларын Маңғыстау мен Адайдан емес, басқа жерден, басқа атадан шығарып дәлелдеуіңіз керек еді. Ол Сіздің қолыңыздан келмеген.

    Сізге Сұрақ? Матай атамыздың есімі неге сордың атына қойылған.

    • #82
    • Автор
    • бн, 05/01/2017 - 1:27

    Баршамызға белгілі Атам Қазақ өз тарихын бір ауыз сөзбен жазған. Сопылық ілімде осы тарихтың құпиясын ашатын мынадай «кілті», яғни бүгінгіше айтқанда «коды» бар.

    Ол кез келген атау сөздің түбірі және оның құрамы. Мысалы, МАТАЙ деген ру атын иемденген әйгілі Атамыздың атын алайық.
    Өздеріңіз көріп отырғандай, Мадайдың түбірі АД (Ат), ары қарай Ада (Ата), Дай (ТаЙ), Адай (Атай), Мадай (Матай) болып шығады. «Д» таңбасының «Т»-ға ауысып отыратын себебі, «Т» дыбысы әрқашанда толып, толысты енді өзгермейді деген мағына береді.

    Ад қауымы – ең алғашқы қауым. Бүкіл адамзаттың арғы атасы. Қарашаңырағы Адай. Осы Адтар – Аттың (қазан аттың да) авторы. Сонымен қатар адамның да аты. Мысалы, Атың Кім?

    Ада (Ата) – екі мағынасы бар. Біреуі Ада – арал. Маңғыстаудағы Кендірлі де Ада деген бірнеше арал күні бүгінде де бар. Екіншісі Ата. Иә, Иә, кәдімгі Атамыз, әкеміздің әкесі. Ары қарай өз атамыздан бастап сонау түпкірдегі Адам атаға дейінгілердің бәрі Ата. Аралдың Ада деп аталатын себебі, Нұқ пайғамбар заманында бүкіл жер бетін топан су қаптап, су тартылғаннан кейінгі Аталарымыз алғашқы қажам басқан құрғақ жер сол Аталарымыздың атымен Ада деп аталған. Үлкен судың Мұқит деп аталатыны да осыдан. Нұқ пен Мұқит - «Ұқ» деген бір түбірден болып тұр.

    Дай (Тай) – Ада мен Атаның жалғасы деген сөз. Ұлы Аталарымыз мұны «Адтың орнын Дай басар, Аттың орнын Тай басар» деп тұжырымдаған. Мына батыстағылардың Дай-Дахи деп жүргендері осылар. Қазақ даласын жауламақ болған парсы патшасы Кирдің басын торсыққа салып, аңсағаның қан болса, іш керегіңше деп, қан толтырылған торсыққа салып қақпаға іліп қоятындар да осы Дайлар. Патшасы Тұмар ханым, оқиғаның болған жері Маңғыстау. Алтай атауының шыққан тегі де осы. Мұның дерегін Алтайлықтар күні бүгінде де жырлайтын «Ман Адай-Қара» дастанынан таба аламыз.

    Адай (Атай) – Адам Атаның баласы, ұрпағы, жалғасы, яғни қарашаңырағының иесі деген сөз. Қытай қазақтары күні бүгінде де сәбиді, балапанды, періштені «Адай» деп атайды. Бұл жердегі айырмашылық Ада мен Атаға жалғанған «Й» таңбасы. Бұл таңба жоғарыда айтқанымдай, Ата тегі деген мағына беріп қазіргі «ов пен ев»-тердың орнына қолданылады. Мысалы, Иассауи, Фердауси, Низами, Жүгінеки, Сарайи, Адайи, Тарази, Мами т.т. болып кете береді.

    Ал, Адай мен Атайдың алдында тұрған «М» таңбасы, бұл Адам мен Атамның соңғы және Манның бірінші дыбысы. Бүкіл әлем Ұлы Жаратушы - Алланың алғашқы жаратқан саналы тіршілік иесін Адам және Ман деп атайды. Осы екі ұғымның екеуі де бүгінгі Қазақ даласының бір пұшпағы Мақыстауда дүниеге келген. Өздеріңіз көріп отырғандай Адам Атаның атын Адай, Ман Атаның Манқыстау (Мандардың қыстауы) ұстап отыр.

    Барлық қазақ баласына сөздің түбірімен (өз түбімен, өз атасымен), яғни бүгінгіше айтқанда сол сөзді дүниеге әкелген "авторымен" жұмыс жасауды меңгеру керек.

    Әйтпесе, осы былыққанымыз былыққан, осы адасқанымыз адасқан. Бұл батпақтан қазіргі орыстың берген білімімен ешқашан шыға алмаймыз.

    Мен Сіздерге ұзақ жылдар бойы зерттеуімнің қорытындысында өз көзімнің айқын жеткен дүниелерін ұсынып отырмын. Пікір етіп, Сіздерде зерттеп қараңыздар. Еш өкінбейсіздер.

    • #83
    • Автор
    • бн, 05/01/2017 - 6:56

    Автор дұрыс айтқан.
    Қазығұрт тауының баурайында өткен ас-тойдан Түркістанға қайтып келе жатқанда Төле би, Есен би бастаған бір топ игі жақсылар, ел жағдайын, ел арасындағы кикілжің жанжал, кейбір бозбалалардың жағымсыз мінездерін естіп, әңгімелеп келе жатып, Төле би өзінің Тұрсынбай, Құттыбай дейтін батыр жігіттеріне қарай былай депті:
    Асыл тусаң Керей бол,
    Үш қазаққа мерей бол.
    Уақ болсаң Шоға бол,
    Даулы істе жорға бол.
    Арғын-Қыпшақ болсаң,-Алтай бол.
    Найман-Қоңырат болсаң-Матай бол.
    Байұлы болсаң Адай бол.
    Үйсін болсаң Ботбай бол.
    Бұл атаулы болмасаң,
    Қалай болсаң, солай бол! – деп, жоғарыда аты аталған руларды үлгі етіп көрсетіпті.

    БҰЛ РУЛАР ЖАҚСЫЛЫҚҚА ЖАРЫСУДАН ТӨЛЕ БИ АТАМЫЗДЫҢ ДУАЛЫ АУЗЫНАН БӘЙГЕ АЛҒАНДАР.

    Қазақты Қас би, Бас би, Тау би, Қас батыр, Қас шешен, Қас мерген, Қас сұлу, Қас шебер, Қас дүлділ, Қас тұлпар деген ең жоғарығ атауды иемдендіріп, Қасиетті адам ұғымын дүниеге әкелген Қазақтың осындай рулары. Олар ел мен жерді, Атамыздың Салты мен дәстүрі, ары мен намысын қорғауда бүкіл қазаққа үлгі бола білді. Күні бүгінде де болып жүр.

    • #84
    • Төре
    • бн, 05/01/2017 - 11:55

    Шыңғысханның Руы - Төре! Ол Ру - Ұлы Хандардың ҰЛЫСЫ Шыңғысханның өзінен басталып, сол кездерде жаңадан қалыптасып дамый бастаған Қазақ халқының Төре Руы - Төре тұқымы. Осы жағдайат биология, тұқым қуалауды зерттейтін генетика ғылымына қайшы емес. Шыңғысханның Иесі қалың Қазақ пен Төре тұқымы. Осы тұжырымға келісейік? Шыңғысханды әрқайсымыз өзімізге тарта бермейік. Ол Қазаққа ортақ тұлға. Қазақтан даналық кете бастаған ба? Не болды біздерге... Дауды тоқтатайық?

    • #85
    • Мадай
    • бн, 05/01/2017 - 12:15

    Шынгысханнын руы хияд боржигин буны ешким де жокка шыгара алмайды. Хияд, хуянь хиян атауынын копше тури. Хуянь билеушилер династиясы оз бастауын соноу хуннулар заманынан алады. Хуннулар шаньюйлери шыккан династия атауы кытайша Си люань ди дер аталады.
    Си люань дегени Си кок дегенди билдиреди, люань дегени оглан, улан. Ди дегени тайпа.
    Солай етип Силюаньди дегени Кок улдары тайпасы. Коктин улы деген казир Коныратардын ишинде. Туркпендерде бул тайпа Гоклен дер аталады.
    Кок улдары, хуянь династиясымен кыз алысып кыз берисип отырган.
    Хунндардын билеуши династиялары ежелги прототурик тилинде сойлегени белгили.
    Демек олар туркилер болган. Демек Шынгысханнында туби турки. Биздин Торелерге Шынгыс бабасынын шыккан руын жасырыудын еш кажети жок.
    Уйсиндерден шыккан Ашиналар, Хуннулардан шыккан Силюанди, Хуяньдармен нагашылы-жийендер.

    • #86
    • Төре
    • бн, 05/01/2017 - 17:50

    Бізде Шыңғысхан текті Төре руынан деп отырмыз ғой? Ол Ұлы Хандардың ҰЛЫСЫ Шыңғысхан, Қазақтың Төре руының атасы. Тағы қайталаймын! Шыңғысханнан басталатын Қазақтың Төре руыда қалың Қазаққа ортақ. Сондықтанда қалың Қазақтың ешқандай руына қосуға болмайды. Қосуға Қазақтың қалың Төре руы жол бермейді! Төрелер қалың Қазаққа ортақ - осының өзі Төрелерге - дәреже және үлкен сын! Осыны түсінсек болды? Әлі көрерсіздер, Төрелер қалың Қазақтан артықпыз, деп санамайды. Қайта қалың Қазақтың Ұлыда-Құлыда-Сұлтаныда болуы әбден мүмкін?
    "Шынгысханнын руы хияд боржигин буны ешким де жокка шыгара алмайды". Иә, Қияттар арғы Атасы. Арғы Ата-Бабалардан бүршіктеп, бұтақтап жаңа рулар пайда болады, ол өсіп-өнеді, кейде жойылып кетуіде мүмкін. Кейбіреулері атақты, кең тараған үлкен руға айналуыда мүмкін. Төре руына, Төре тұқымына осы жағыдай сәйкес келеді. Бұл биологияның, гентиканың мызғымас заңы. Оған дәлелдер, Қазақ руларының арасында жеткілікті.

    • #87
    • Жанай
    • бн, 05/01/2017 - 18:24

    Адам атадан басқа атасы (руы) жоқ адам болмайды. Әртүрлі жағдайлар мен білмей жоғалтып алулары мүмкін. Бірақ Шыңғысхан олай емес. Оның ата-тегі (руы) қағазға түсіп хатталған. Оның өмірінде қағазға түспеген ештеңе жоқ десе де болады.

    • #88
    • Төре
    • бн, 05/01/2017 - 20:39

    Қап!...Жанай, Атасыз-анасыз туған мына сіз болмасаңыз, бәріміз Ата-Анадан туғанбыз! Төре руы, туралы айтсақ, 1155 жылы Шыңғысханның тууымен тікелей байланысты, сол күні, сол түні, "алақанына ұйыған қан шеңгелдеп туған" Шыңғысханнан басталған, жас-жаңа бүршік, кейін бұтақ, одан кейін зәулім дарақ-ағашқа айналған. Бұл даму-развитие, эволюция! "яғни Атасы кім?" дейсіз. Төре руының, Төре тұқымының Атасы-Негізі Шыңғысхан! Оны Біздің Ата-Бабаларымыз, кеңес үкіметі кезінде-ақ, "жасырын" от басы тарихымен құлағымызға құйып кеткен! Жер бетінде біреуің қалсаңда осыны ұмытпаңдар! деп. Сіз білуіңіз керек! Ата-Бабаның аманатының не екенін? Әлде "жаңа адам жасамақ болған заманда туып, жаңаша тәрбиеленіп шыққан болсаңыз" онда бөлек әңгіме...Мына мен, Шыңғысхан Бабамыздың арғы бірнеше Атасын білем. Мына қалың Қазақтың Құлы - Мен, Ұлы Хандардың Ұлысы Шыңғысханның 24-ші ұрпағымын. Оны өзіме дәреже санаймын! Бірақ соның "Бақ па, әлде сор ма" екенін білмеймін. Әзірше тек "сорын" ғана білеміз! Оны сіздер сияқты даукестер білуі әбден мүмкін? Сау, бүтін болыңыз! Менікі қорлау емес, жай ғана өлтіре қалжыңдау деп түсінерсіз, "асқан данагөйім?" Көңіліңіз көтерілер. "аузыңызға Ие болыңыз" - ға, айтатыным! Төренің сөзі - "дәрі". Бүгін түс көресіз?! Шешуін кейін айтам?!

    • #89
    • Төре ұғымы туралы
    • бн, 05/01/2017 - 21:08

    Төрелерді әлеуметтік категория ретінде тарихта болған, кей кезде сәл де болса, қисық та болса сол тарихтағы оқиғаларға ықпал еткен тұлғалар ретінде мойындаймын. Оған хандар да, көбі ондай құрметке лайық болмаса да, жатады. Билігін дұрыс ұстаған мықты хандар да, билігін ұстай алмай халқын бодандыққа сатып жіберген хансымақтар да болған тарихта. Өзі хан аталу үшін орысқа хат жазып, елшілік жіберіп, бүкіл қазақ қауымын бодандыққа ал, тек өзімді хан етсең ғана жетеді деген хан да болған. Сондықтан билікті төре ретінде ғана қарастырып, баяғы хандық кезіндегі жағдайымыз болса ғой дейтіндер тек анекдот сияқты қабылданады. Ал сол баяғы заманда төре деген әулеттен шыққан, бірақ ешқандай билікке қатысы жоқ қарапайым төре дегендерге құрметпен қараймын. Олардың бүгінгі Шыңғысханшылдарға да, Шымтышқаншылдарға да еш қатысы жоқ. Силауға тұратын қарапайым төрелерді ақылына, парасатына, азаматтығына, мәрттігіне, еңбегіне сай құрметтеймін. Ал бүгінгі қазаққа еш қатысы жоқ моңғол-мәнчжүр Шыңғысханды аңсаушыларды өз қолынан ештеңе келмейтін сандалбайлар, қазақты менсінбей біреудің атағына жармасқан мақтаншақтар деп қарастырамын.

    • #90
    • 90
    • бн, 05/01/2017 - 21:35

    88-ге! Төре деген сөз Шыңғыс ханнан да бұрын болған.

    • #91
    • мұғалима
    • бн, 05/01/2017 - 23:42

    Ең қызығы, Баба-Түкті шашты Әзиз туралы ертегі екен!!! Баба Әзиздің дария жағасында пері қыздарды аңдып тұрып:- " Перінің қыздары, киімдерін шешіп суға (Сырдарияға) түскен кезде, бір қыздың киім-кешегін бермей - әйел болуға көндіріпті" - деген жері өтіріктеу, өйткені, перілердің қыздары (егер олар бар болса) өз киімдерін Пенделердің қолына ұстатпайды ғой!!!! Шынымен де, осы, дін туралы ертегілерді қойсаңдаршы!!!!!

    • #92
    • мұғалима
    • бн, 05/01/2017 - 23:42

    Ең қызығы, Баба-Түкті шашты Әзиз туралы ертегі екен!!! Баба Әзиздің дария жағасында пері қыздарды аңдып тұрып:- " Перінің қыздары, киімдерін шешіп суға (Сырдарияға) түскен кезде, бір қыздың киім-кешегін бермей - әйел болуға көндіріпті" - деген жері өтіріктеу, өйткені, перілердің қыздары (егер олар бар болса) өз киімдерін Пенделердің қолына ұстатпайды ғой!!!! Шынымен де, осы, дін туралы ертегілерді қойсаңдаршы!!!!!

    • #93
    • Ректор
    • жм, 06/01/2017 - 0:55

    Әрбір ертегінің ішінде шындығы болады. Оны түсіну үшін шежірені жақсы білу керек.

    • #94
    • Көпжасар
    • жм, 06/01/2017 - 0:58

    Бала кезімізде Ата-аналарымыз Қазақ ертегілерінің бәрін «Ерте, Ерте ерте де, ешкі жүні бөрте де» деп бастайтын. Ертегі кітаптар да кез-келген ертек осылай басталатын. Ертегілердің барлығында дерлік кейіпкерлер білім іздейтін, арын қорғайтын, отбасын, елін, жерін қорғауда жандарын шүберекке түйіп жүріп, жасанған жауға жалғыз шабатын, сансыз ерліктер жасайтын. Ертегі әлеміне беріліп, сол кейіпкерлер сияқты болуды армандап, талай қиял-ғажайып ойларға берілетінбіз. Тіпті сол ертегілер түнде түсімізге де кіретін.
    Ертек (Ертегі) - бұл өте ескі замандардағы Аталарымыздың басынан өткен хикаялары деген сөз. Ер және тек (тегі) деген екі біріккен сөздерден тұрады. Толық мағынасы өте Ерте замандардағы Ерлердің тегі жайлы хиқаялар деп оқуымыз керек. Демек, Қазақ халық ертегілері ешқандайда ойдан шығарылған дүние емес. Солардың бәрі өте ерте замандардағы Аталарымыздың басынан өткен өмірлерінен алынған оқиғалар.
    Бөрте - Бөрі Ата деген мағына береді. Ад (Ат, Ет), осы буынды теріс оқып Да (Та,Те) десек те мағынасы еш өзгермейді, АТА деген мағына береді. Сондықтан, БӨРТЕНІҢ түп нұсқадағы шынайы атауы БӨРІ АТА болады. Бөрі мен Алшын синоним.
    Бұл күнде отбасында ертегілер айтылмайды, балаларға арналған Ертегі кітаптар да кітап сөрелерінде сиреп барады. Бұл күнде Ерлеріміздің тегі жайлы ақиқаттар Аңызға (аңдардың ізіне) айналып бара жатқан сыңайлы.
    Тегімізді ұмытудың соңы жақсылыққа апармайды. Меніңше, ұрпақтарымызға өзге елдің тілін үйретуден бұрын Аталарымыздың тегіне көбірек көңіл аударғанымыз жөн болар еді.

    • #95
    • 856 Мадайға
    • сс, 10/01/2017 - 14:22

    Шынгысханнын руы хияд боржигин буны ешким де жокка шыгара алмайды. Хияд, хуянь хиян атауынын копше тури. Хуянь билеушилер династиясы оз бастауын соноу хуннулар заманынан алады. Хуннулар шаньюйлери шыккан династия атауы кытайша Си люань ди дер аталады.
    Си люань дегени Си кок дегенди билдиреди, люань дегени оглан, улан. Ди дегени тайпа.
    Солай етип Силюаньди дегени Кок улдары тайпасы. Коктин улы деген казир Коныратардын ишинде. Туркпендерде бул тайпа Гоклен дер аталады.
    Кок улдары, хуянь династиясымен кыз алысып кыз берисип отырган.......
    Бұл жерде айтарым қазіргі Балқантау мен оның төңірегіндегі елдердегі түркі қауымы (мысалы, македония, румыния, болгария, молдавия т.ғ.т) оның ішінде гагауздар (көк оғыздар) астаналарын өз тайпасының атында Комрат (қоңырат) қаласы деп атаған екен оның үстіне орта ғасырдағы парсы ғалымыРашид- ад . дин, (деркті алған тілде берейін) этот великий тюрколог средних веков, работа которого пользуется как самый авторитетный источник по истории тюркских народов, пишет, что начало происхождения монголов пошло от двух человек, которые отделились от своего племени и ушли на реку Аргун, которая при слиянии с Шилкой образует Амур. От этих двух и начинается монгольское племя. Слово монгол стало именем их рода, а потому название переходило к тем, кто им подчинялся. "Таким образом заключает Рашид-ад-дин монголы представляют категорию тюрков".

    Три племени происходили от одной матери- Алан-Гоа: Букун-Катаки, Салжуктаи и Бодончары. Букун-Катаки впоследствии преобразовались в племя караитов, салжуктаи в конгратов, а бодончары в киятов. Все эти племена носили название нирун, подчеркивая тем самым на свое происхождение от Алан-Гоа. Эти племена , отмечает Рашид-ад-дин "пользуются полнейшим уважение среди тюрко-монгольских племен, словно крупная жемчужина из раковин и лучший плод от дерева (Рашид-ад-дин Сборник летописей, т.1 кни. 1 стр. 15). Всех остальных называли дарлекин. Эти три племени заняли ведущее положение среди тюркских племен и представлялись как бы аристократами, господствующими племенами.

    История кераитов мало известна. Абул-Гази утверждает ,что они постоянно враждовали с другими тюркскими племенами. Одному из потомков было имя Тогрул, а китайские императоры называли его Унг, означавшее "царь государства". Унг воевал постоянно с Чингисханом, пишет Абдул-Гази.

    Два других племени не враждовали , но и особых связей у них не было, но впоследствии стали союзниками в борьбе за власть в монгольском государстве.

    Прародителем конгратов считается Джарлук-мерган(овражный стрелок), но самым популярным в племени считался род Салжуктая, который и возглавлял племя. "Из этих конгратов вышло много эмиров и знатных", отмечает Рашид-ад-дин, Занимали они территорию вдоль Великой китайской стены.

    Из рода киятов возвысился дом Есугай-бахадура. Киятов еще называли кият-бурчигин, означавшее- синеокие. Рассказывает, что бурчигин было прозвище и Есугая, в переводе большие синие глаза. Шахло, как еще говорили о нем найманы, шухля по арабски

    • #96
    • Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
    • сн, 11/01/2017 - 14:03

    ШЫҢҒЫС ҚАҒАННЫҢ РУЫ КІМ?


    Күн қағаны Мөде б.з.д. 209 жылы құрған империядан бергі 1500 жыл ішінде қазіргі Мұңалия (Моңғолия) аймағында қазақ этносын құраған көптеген тайпа мен рулар өмір сүрген. Бүгінгі күні Керілген (Керулен) өзенінің арнасынан 25 шақырым жердегі Шыңғыс ханның жазғы жайлауы Аваргада 1990 жылы қойылған ескерткіште қырықтан аса қазақ тайпасы мен руының таңбасы қашалған. Олар: арғын, бағаналы, балталы, шапырашты, беріш, ошақты, жалайыр, тарақты, тама, табын, жаппас, шекті, қаңлы, телеу, керей, алаша, таз, ысты, адай, сарыүйсін, дулат, уақ, қоңырат, рамадан, алтын, кете, төртқара, қарасақал, жағалбайлы, шеркеш, сиқым, албан, ботбай, шымыр, матай және терістаңбалы. Ежелгі жазбалар Қазақта 125 таңбалы ру болған десе, соңғы жазбаларда 105 таңбалы қазақ руы бар делінеді.

    Х11 ғасырда Мұңал даласында (қазіргі Монғолия) өмір сүрген Шыңғыс қағанның айналасындағы адамдардың да, ру-тайпа аттарының бәрі де тек қана қазаққа тән. Олар, Есекей, Алтан, Құшар, Сағабек, Темір, Тастемір, Шыңғыс, Өлең, Бөрте, Жібек, Марал, Жамұқа, Белгітай, Қасар, Нақу-Баян, Бауыршы, Тарғытай, Желме, Алтан, Мұқалы, Жеменей, Есен, Бөкен, Жанай батыр, Үгедей, Жолшы (Жошы), Төле, Дәрітай, Шағатай, Тайшар Қарасақал, Жебе т.б. Оның үстіне Қият, Жадыран, Жары, Адай, Байұлы, Маңғыт, Керей, Найман, Меркіт, Жалайыр, Қоңырат, Ұйғыр, Жабал т. б. ел, ру, тайпа атауларын қосыңыз. Сол кездегі жоғарыда көрсетілген ру-тайпалардың барлығы да қазіргі қазақ халқының құрамында.

    Шыңғысханның айналасындағы адамдардың көпшілігінің аттарының қасына «Ад», «Дай», «Адай», «Жары» деген тегі (қазіргіше айтқанда фамилиясы) қосылып отырады. Мысалы, «Жажир-Адай», «Туху-Адай», «Бөрі-Адай» (186 бет), «Нояқ-Адай», «Қаран-Дай», «Буда-Ад», «Дахал-Адай», «Арул-Ад» (187 бет), «Дай-сешен» (190 бет), «Жаршы-Адай» (200 бет), «Шырғы-Адай Батыр», «Жажир – Адайлық Жамұқа» (220 бет), «Жырғы Адай (Жебе)» (223 бет), «Жүрме Адай» (234 бет), «Жары Адайлық Қарыдар» (239 бет), «Жүрше Адай» (240 бет), «Бары Адайлық Наяан» (251 бет), «Жүрже Дай», «Долы Адай» (259 бет), «Идік Адай», «Қынкия Адай» (260 бет), «Жары Адай-Еген» (265 бет), «Алшы Адай» (271 бет). (І.Есенберлин «Асыл аңыз» Моңғолдың кәдімгі жинағы. Алматы, 2002).

    Дүбун-Баянның (Дүйім-Баян М.Қ.) екі баласының аты Білге-Адай, Бекже-Адай. (Әбілғазы. «Түрік шежіресі» 46 бет).
    Бұл жағдай ескі тарихи жазбаларда көптеп кездесетін «Ад», «Дай» тайпаларының Адайлармен бір тектен шыққанын және қазіргі Адайлардың сол «Ад», «Дай»-лардың заңды жалғасы, яғни бүгінгі ұрпағы екендігін көрсетеді. Сол сияқты «Ат», «Тай», яғни қазіргі Алтай елі, өлкесі, тауы атауларының шығу тегі де осы.
    Сонымен қатар, Шыңғыс ханның ата-бабаларының және оның айналасындағы адамдардың есіміне қазақ халқында күні бүгінде де қолданыста жүрген «батыр», «мерген», «шешен», «бек, бегі, бекі», «хан», «қаған» деген елден ерек, бүкіл халық мойындаған құрметті атақтары мен лауазымдары қосылып жазылған. Мысалы, «Нашын-батыр», «Бұлтегі-батыр», «Бартан-батыр» (187 бет), «Есугей-батыр»(«189 бет), «Сүбетей-батыр» (210 бет), «Аушы-батыр» (220 бет), «Тақой-батыр» (225 бет), «Гүрі-батыр) (229 бет), «Қадақ-батыр (241 бет), «Мұқалы Шылайын-батыр» (264 бет) «Хорышар-мерген», «Боржығытай-мерген», «Добун-мерген», «Барқұдай-мерген», «Қорылартай-мерген» (183 бет), «Дүмбілай–шешен» (187 бет), (Дай-шешен» (190 бет), «Құйылдыр-шешен» (241 бет), «Тоқта-бекі», «Құдық-бекі», «Белгі-бекі» (220 бет), «Алақ-бекі» (276 бет), «Ван-хан» (202 бет), «Торуыл-хан» (204 бет), «Далдұр-хан» (212 бет), «Бұйрық-хан» (220 бет), «Таян-хан», «Күшлік-хан» (246 бет), «Алтан хан» (282 бет), «Қабыл-қаған», «Құтыла-қаған» (187 бет), «Амбағай-қаған» (192 бет). (І. Есенберлин «Асыл аңыз»).
    Сонымен қатар, осы еңбектің 19 бетінде: «ХІІ ғасырдың ортасында моңғол (мұңал) рулары бөлек-бөлек тұрған. Әшейінде олар әр түрлі топтарға біріккен: тайпаға, немесе ұлыстарға, халыққа, «халық иелігіне» бөлінді. Ұлыс үлкендігі мен күшіне байланысты әртүрлі болды: ұлыс иелігінен бастап алғашқы мемлекеттік құрылысқа дейін: «Ежелгі моңғолдарда, - деп жазды Б.Я. Владимировцов, -көсемге, ханға, ноянға, тайшыға, батырға, т.б. бағынышты болуына қарағанда, рулардың, тайпалардың, әулеттің біріккен құрылымы «ұлыс», ұлыс-«халық», «халық-ел», «осындай бір ұлысқа біріккен халық», немесе «ұлыс иелігін құрушы», «мемлекет-иелігін құрушы халық», «мемлекет» - деп аталды деп жазды. Моңғолдарды, нағыз көшпенділерді, бұл түсінікте оның территориясы емес, халқы қызықтырады». Ұлыс басында мал шаруасымен айналысатын атақты ру басылары тұрды. Құрметті атау иесі – нояндардан: баходыр – батыр, имен – ақылды, мерген – құралайды көзге атқыш, білген – ақылды, бүке «бұқа» - күшті, тайшы – ханзада, т.б.
    Мұндай ұлыс иесі, баходыр – батыр титулына ие болған, Темужиннің әкесі Есугей де болды» дейді.
    «216. Мұңал шындығы бойынша, бізде нояндық шен – бекі қоятын дәстүр бар. Боданшардың үлкен ұлы Баарынның тұқымдары осындай шенге ие болған...» (Құпия шежіре. 154 бет.) Маңғыстаудағы Жетібай кенті (Қарақия ауданы) мен Шетпенің (Маңғыстау ауданының орталағы) арасындағы елді мекен күні бүгінде де сол дәуірдің тірі куәсіндей «Бекі», сол сияқты Каспий – Арал аймағы Жем өзені бойында Казбек деген жер, қазіргі Грузияның Аландар еліндегі (солтүстік Осетия) тау мен елді мекен «Казбек», яғни Қазақтың бегі деп аталады. Біз Бекі деген лауазым атауынан, Қазақтың қарашаңырағы Кіші Жүз - Бекарысты айқын көреміз.

    Шыңғыс қағанның тегі Қазақ – Бекарыс – Алшын – Байұлы – Адай - Мұңал екендігін «Асыл аңыздың» мына деректерінен де анық көруге болады: «Сонда Үрүйіттің Жүргетайы мен Маңғыттың Құйылдыры Жамуханың ол жерден кетуін күтіп, одан қалыс қалып, Шыңғысханға өзінің, Үрүйіттері мен Маңғыттарын бастап келді. Сондай-ақ бастапқыда Жамұха да өзінің жеті ұлымен Шыңғысханға қосылды» (Асыл аңыз. 215 бет).
    «...Бұл хабарды естіген Шыңғысхан: «Ұрытты» Жүрше Адай ағай, егер сізді алдыңғы шепке тағайындасам, қалай қарайсыз?»-деді. Жүрме Адай аузын ашып үлгерместен, Маңғыттық Құйылдыр-сешен: «Андамның дәл алдында мен шайқасамын! Менің жетімектеріме қамқорлық жасау-анданың еркі» - деді. –Жоқ,- деді Жүрме Адай, біз екеуміз де Шыңғысханның көз алдында шайқасамыз: «Ұрыт және Маңғыт!» Осы сөздермен Жүрме Адай мен Құйылдыр Шыңғысханның бет алдына өздерінің Ұрыттықтары мен Маңғыттарын сапқа тұрғызды. Олар сапқа тұрып үлгерместен, жүркеліктер басқарған жау жағы келіп қалды. Ол келгеннен кейін Ұрыт пен Маңғыт соққы беріп, Жүркеліктерді таптап тастады. (Асыл аңыз. 234 бет). Адайымыз сірә Адай ғой. Ал, ол замандағы Маңғыт дегеніміз қазіргі Кіші жүз қазақтары құрамындағы тайпаның аты. Манғыт ежелгі Маңғыстауды мекендеген Мандардың, яғни Ман атаның ұрпақтары деген мағына береді. Маңғыттар кейін Ноғай хан билік жүргізгенде Ноғайлықтар, Маңғыттар және Қазақтар деп қатар аталды. Осы айтылғандардың толықтай дәлелдемесін атақты жыраулар Мұрат Мөңке ұлымен Мұрын жырау Сеңгірбекұлы жырлаған «Қарға бойлы Қазтуған» жырынан табамыз. Алтын Орданың соңғы билеушісі «Ел қамын жеген ер Едіге» би осы Маңғыт тайпасынан делінеді.

    Шыңғысханның тегі Мұңалдың Қиян (Қият) руынан екендігін, оның Адай Байұлыдан тарайтынын «Мұңалдың құпия шежіресін де» анық көрсетілген. «Содан кейін Шыңғысхан Оңғыр (кейбір деректе Үңгір) – аспазшыға: «Сен менімен бір үйдің баласындай болдың. Сен, Мүнгеті – Қиянның баласы Оңғыр «Бұлтты күні – жолдан адаспадың, жекпе-жекте жеңілмедің, жаңбырлы күні бірге су болдық, аязда – бірге тоңдық. Қазір саған қандай сый керек?» - «Егер маған рұқсат етсең, - деп жауап қайтарды Оңғыр, - егер маған таңдауға рұқсат етсең, маған әр қиырда бытырап, жан-жақта шашырап жүрген Байұлы бауырларымды бір жерге жинап алайын». – «Жарайды, -деді ол, - Байұлы бауырларыңды жинап алуыңа рұхсат беремін сен оларға мыңбасы бол» (151 бет).
    Шыңғысханның Моңғолдың (Мұңал) Қиян (Қият) руынан екендігі бұл күнде бүткіл жер бетіндегі бірде – бір тарихшыға күмән туғызбайды. Бұл әлем мойындаған шындық. Енді мына сөзге назар аударайық. Оңғыр – аспазшының руы да Қиян (Мүнгеті - Қиянның баласы). Ол Шыңғысханның рулас – бауыры, сондықтанда Шыңғысхан оған өзінің де, бүткіл әскерінің де өмірін сеніп-тапсырды, бас аспазы етті. Оңғыр жан-жақта шашырап жүрген Байұлы бауырларын Шыңғысханның рұқсатымен бір жерге жинады. Бұл жөнінде осы «Асыл аңыздың» 50 тармағында: «Бартан – Батырдың төрт ұлы болды Мүнгеті-Қиян, Некүн-Тайшы, Есугей-Бахадүр, Дәрітай-Отшығын. Құтықты-Мүңгірдің ұлы Бөрі-Бөке болды. Онон шатқалындағы тойда Белгітайдың иығын жарақаттаған дәл осы еді» дейді. Бұдан Үңгірдің әкесі Мүнгеті мен Шыңғыстың әкесі Есекейдің бір кісінің балалары екендігі анық көрініп тұр емес пе?! Тағы сол сияқты 120-шы тармағында «Түні бойы ұйықтамай жол жүрді. Жан-жағына қараған олар келесідей тайпалардың жақын келгенін көрді. ...Мүнгеті –Қиянның ұлы Үңгір өзінің Шаншуыттары және Байұлыларымен дейді.
    Осы деректен Шыңғысхан мен Үңгірдің бір-біріне немере туыс, Қиянның да, Мұңалдың да Байұлыдан тарайтыны «тайға таңба басқандай» болып, анық көрініп тұрған жоқпа?! Шежіре де Мұңалды Адайдың кенже немересі, ал Адайды Байұлының, сонымен қатар бүткіл қазақтың кенжесі, яғни қарашаңырағының иесі делінеді.

    Осы тұжырымның ақиқаттығын ешқандай дау-дамайға жібермейтін деректерді Әбілғазының «Түрік шежіресінен де» табамыз. Онда Шыңғыс ханның тегі Қиян, Оғыз хан, Қарахан, Мұңал хан, Алынша хан деп көрсетілген. Бұған күмән келтіруге ешкімнің де құқы жоқ. Себебі, қазақ өз ата-тегінен ешқашанда жаңылысқан емес, жаңылыспайды да. «Тегін білмеген тексіз» деп ондайларды адам қатарына санамаған. Ал, бұл шежірені жазып қалдырған қарапайым адам емес, ХҮ11 ғасырдағы басында Каспий-Арал өңірі қазақтары, артынан Хиуа ханы әрі Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы Әбілғазы бахадүр хан болып табылады.
    Осы айтылғандардың топономикалық айғақтамасы Маңғыстаудағы Шайыр ауылы маңында Қиян атты алқап пен Жары (Жарты) атты әулие қорым күні бүгінде де осылай аталады. Осы көрсетілген деректер Алшын шежіресімен де 100 пайыз сәйкес келеді. Онда Қиянның (Қияттың) тегі Жары – Мұңал – Адай – Байұлы – Алшын делінген.
    Осы жерде бүкіл әлем тарихында өздерін Қиян, Қият, Қидан, Қимақ деп ататтырған ұлы елдің атасы осы Қиян атамыз болып табылады.
    «Еділдің бойы – елді қиян,
    Жайықтың бойы – жайлы қиян.
    Маңғыстау бойы – майлы қиян,
    Айналайын үш қиян». Қиян атамыз және оның елі мен жері жайлы бүкіл қазаққа аты әйгілі ақын Мұрат Мөңкеұлы өзінің «Үш қиян» атты тамаша толғауында осындай жыр-шумақтарын қалдырыпты.

    «Шыққан тегіңді ұмытпауды – ұрпағыңа,
    Ішкен суыңды ұмытпауды – досыңа үйрет» (Шыңғыс қаған).


Пікір қосу

  • 9 + 6 =

Вход