Düysenbi, 6 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 584. Jazılğandar — 42. Qaytıs bolğandar — 6
Qoğam 5665 0 pikir 2 Qañtar, 2017 sağat 15:24

ŞUMERLER (MAYALAR) QAZAQTIÑ RULIQ ŞEJİRESİNDE

«Birinşi el (memleket), yağni osılay dep ataluğa layıq» öte eski zamanda Kaspiy teñiziniñ şığıs jağında düniege kelgen. Bwl halıq ğılımdı, önerdi jäne basqa da igilikterdi düniege äkelgeni üşin de ülken qwrmetke layıq... Olar tötenşe baqıttı boldı, sebebi olar öte bilimdi edi», ...«keyin jattıñ şabuılına wşırap, adamzattıñ wlı civilizaciyasın qara tünek bastı»

(Jorj Lui Leklerk (Byuffon) HÜİİİ ğasır. «Kädimgi tarih»).

 


Adamzattıñ eñ alğaşqı wlı mädenietiniñ ayşıqtı ayğağı retinde saqtalıp bügingi künge jetken eñ ejelgi «Avesta» jazbası da bizdiñ atalarımızdıñ arasında, yağni atap aytqanda bügingi Qazaq dalasında düniege kelgen. Ol jaylı B.Q. Albani öziniñ «Qazaqiya» attı eñbeginde:

       «Orta Aziyada ıqılım zamannan beri adamzat wrpağınıñ şarlağan izi jatqanmen onıñ jazba derekteri b.z.b. 7-6 ğasırlarğa jatadı. Osı däuirden bizge jetken birden-bir köne jazba-tarihi eskertkiş - «Avesta». Bwl zoroastrizm dini uağızınıñ jinağı - Orta Aziya, Auğanstan, Iran, Azerbayjan,  Qazaqstan halıqtarına ortaq mwra. Ündistandağı  parsılar küni büginge deyin dini uağız retinde paydalanıp kele jatır. Qoljazba jiırma bir kitaptan twradı, mwnıñ bizge törtten bir böligi ğana jetti, eki köşirme nwsqası saqtalğan (60 bet). 

       Qazirgi ğalımdardıñ köpşiligi «Avestanı» b.z.d. 1-mıñ jıldıqtıñ 1-şi jartısında Orta Aziyada ne Soltüstik-Batıs Auğanstan men Soltüstik-Şığıs Iranğa körşi aymaqtardıñ birinde payda boldı dep esepteydi». Bwl pikirge toqtala kelip, ötken ğasırdıñ 40-jıldarında S.P.Tolstov «Avestanıñ» payda bolğan jeri Ortalıq Aziya, anığıraq aytqanda Horezmde düniege kelgen degen pikir aytqan. Bwl ğalımnıñ ğılımi twjırımınıñ dwrıs ekenin, keyingi jıldarda Ortalıq Aziyadan derekter däleldeydi.

       Qazaqstan arheologtarı keñ kölemde obalardı (qorğandardı) zerttep «Avestada» jazılğan sol kezdiñ saltı boyınşa jerlengen adamdardıñ qañqaları, qosa jerlengen marqwmnıñ dünieleri tabıldı. Sol kezdiñ qonıstarın qazğanda qoladan, temirden, qış bwyımdarğa basılğan svastika tañbası bar jädigerler tabıluda. Soğan qarağanda, ertedegi türikterdiñ abaları osı ariyster boluı mümkin» dep joramal jasaydı (Alaş jornalı №1 (22), 2009).

       «Horezm» Qazaq dalasınıñ bir pwşpağı Mañğıstaudan bastau aladı.  Ejelgi Qazaqtar Horezmdi Qarazım dep atağan. Qazirgi Türikpen jerindegi ejelgi patşalıq Horezm dep atalsa, Manqıstauda Qarazım degen jer men osı attas attı köne äulie (qorım) bar. Jer betindegi barlıq Qaralardıñ tegi Mañğıstaudağı Tüpqarağannan (Qarağantüpten, Qaralardıñ tübinen) bastau aladı. Sol Qaralardıñ bäriniñ ataları Qaraman Atanıñ molası da osı Mañğıstauda. Bwl qorım Mañqıstaudağı eñ ejelgi qorımdardıñ qatarına jatadı.

 

       «Tarih ğılımı belgili bir mäseleni zertteudi, ol aldımen, derekter jinaudan bastaydı. Derekter tarihi bolmıstı şındıq twrğısınan oqıp-üyrenuge bağıt beredi. Ejelgi Qazaqstan tarihı jöninde jazbaşa derektemeler köne parsı, köne grek, latın, qıtay tilderinde bizge kelip jetti. Bwl jazbaşa derektemeler mazmwnı men sipatı jağınan san aluan.

        Bastı derektemelerdiñ biri Zoroastrizmniñ kieli «Avesta»1 degen kitap atauımen belgili. Ahura Mazda Qwdayına arnalğan «Avesta» jırlarınıñ avtorı Zaratuştra («Käri tüyeşi» degen mağına beredi) delinedi. Zaratuştra Kaspiy teñiziniñ şığıs-soltüstigin qonıstanğan ariy taypasınıñ Spitama ruınan şıqqan.

        Şamamen alğanda, adamzat  tarihındağı twñğış payğambar, abız Zaratuştra, bizdiñ zamanımızğa deyin IX ğasırda ömir sürdi. Tabiği darınınıñ arqasında ariylerdiñ batır wldarı jaylı jırlap, otız jasında jaña dindi oylap tabadı. Qazaqstan, Ortalıq Aziya, Iran, Äzirbayjan, Auğanstan jerinde taralğan Zaratuştra iliminiñ qasietti jazbalar jinağı bizdiñ zamanımızğa deyin III ğasırında hatqa tüsken 21 kitaptan twradı. «Avestanıñ» saqtalğan böliginde Qwday atına aytılatın änwrandar (gimnder) bar.

        Basında ayğa, künge, otqa, suğa tabınatın ariyler onıñ dini uağızdarın qabılday qoymadı. Äsirese turlar qattı qarsılıq körsetken. Zaratuştra basqa jaqtarğa qonıs audarıp, öz ilimin körşi elderge taratadı. Osılayşa zoroastrizm dini düniege keldi. Zaratuştra uağızdarınıñ Qazaqstannıñ ejelgi twrğındarınıñ tarihın, mädenietin tanıp bilude mañızı zor. Onda şığıs irandıq köşpeli taypalar «turlar» degen jinaq ataumen beriledi. Sonımen qatar «Avestada» «sayrimder», «dahtar» degen taypalar turalı da aytıladı.

        Turlar (Türikter, Twrandıqtar M.Q.) men ariyler (Arıstar M.Q.)) arasındağı şım-şıtırıq oqiğalar Ämudariya men Sırdariya, Kaspiy men Aral, Edil men Kama öñirlerinde örbidi. Bwl «änwrandağı» keyipkerler doñğalaqtı arbalarğa mingen. Olardıñ qaruları — sadaq pen jebe, nayza, aybalta, käsibi — mal ösiru (ögiz, jılqı jäne tüye), tamağı — et pen süt, Qwdayğa qwrbandıqqa şaluğa jılqı, siır, qoy äkeletindigi bayandalğan.

        «Avestadağı» Qwday änwrandarı Ortalıq Aziya men onıñ soltüstiginde japsarlas jatqan Qazaqstannıñ baqtaşı-eginşi taypalarınıñ ruhani ömiri turalı qwndı material beredi. Ariylerdiñ Qwdayğa qwrbandıq şalıp, onıñ atına madaqtau aytatın jerleri arheologiyalıq derektermen de rastalıp otır» (Köne parsı derekteri. «Ejelgi Qazaqstan tarihı jazba derekterde»).

 

       «Köneniñ könesi, bizdiñ zamanımızdan bwrınğı ekinşi mıñ jıldıqpen birinşi mıñ jıldıq arasında düniege kelgen  payğambar Zaratuştra negizin qalağan zoroastrizm dininiñ qasietti jazbası – Avesta. Bwl  Avesta tilinde jazılğan qasietti kitaptı - ösiet jırdı qolğa alğanda, ziyalı adamzat tamağın jerge qoyadı. Olay etpeyinşe, bizdiñ jıl qayırumızdan mıñ jıl bwrın adam balasın jaqsılıqqa, qayırımdılıqqa baulığan    bolıp keledi. Auızşa tarağan degenim: köne irandıqtar jazuı şaytan Anhra-Mannıñ isi, onımen qasietti sözdi qorlauğa bolmaydı dep, Avesta jırın qazaqtıñ batırlar  jırı siyaqtı, jattap aytıp, atadan balağa qaldırıp kelgen. Osınıñ özi türki tilinde ğana saqtalğandıqtan, sol Zaratuştramızda Saq twqımı bizdiñ arğı tegimiz emes pe, degen oy tuındaydı. Sol uağız-ösiet söz mıñ jıl ötkennen keyin ğana hatqa tüsken.

       Irandıqtar zaratuştra söziniñ törkinin izdep, Avestadağı mal-jan, jer-su, el atauların tergey kele, «Atan tüye» nemese «Kimniñ narı qoñsız» degen balama izdeydi. Men aytar edim: Avesta - Äbes emes pe? Türki elderine äbestik – jattı jatırqau, tärbieniñ äbestigi degen wğım bar ğoy, yağni oğaş, ersi, öreskel ister  -   Avestada tergegen attar, tabu sözder barşılıq. Tarihşılar Zaratuştranı Iran halqınıñ şığıs aymağın mekendegen deydi, olay bolsa, onıñ şığısımen türki halıqtarı şektespey me?» dep oy  tolğaydı B.Q.Albani. (176 bet).

 

       Öte dwrıs pikir! Bwl jazbanı bizdiki dep tömendegidey sebeptermen batıl ayta alamız:

 

       - Birinşiden, osı derekterdi jersindirer bolsaq: «Zaratuştra Kaspiy teñiziniñ şığıs-soltüstigin qonıstanğan ariy taypasınıñ Spitama ruınan şıqqan» delinedi. Kaspiydiñ şığıs-soltüstigi Qas bi men Aral teñizderi aralığın alıp jatqan wlanğayır aymaq, bastauı  bügingi Mañğıstau ölkesi.  Ariy taypası dep qazaqtıñ üş arısı aytıladı. Ejelgi Spitama ruınıñ bügingi wrpaqtarın bilu üşin, eşqaşan jañılısıp körmegen söz tübirin kömekke şaqıramız. Taptıq pa? Biz bwl ataudan bügingi qazaqtıñ qaraşañırağı (kenjesi) Bekarıstan taraytın Jetirudıñ qwramındağı Tama atamızdıñ esimin (ruınıñ atauın) köremiz.

        Tüsinikteme: Tamalardıñ negizgi jeri Aqtöbe, Oral oblıstarı, Resey Federaciyasınıñ Orınbor oblısı. Jezqazğan oblısınıñ Jañaarqa audanında jäne Jambıl oblısınıñ Sarısu audanında, sonday-aq Oñtüstik Qazaqstannıñ Sozaq audanında tamalar şoğırlana ornalasqan.

        Bwlar jaylı mälimetti Raşid Ad Dinniñ Mwñal (moñğol) taypalarınıñ işindegi Enisey qırğızdarı arasın mekendegen Tama (tuma, tumete) bar degeninen köremiz. Tuma (Tama) qazirgi qırğızdarda da, naymandar arasında da bar. Qırğızdıñ saru taypası arasında ahınay (aqınay) ruı bar, onıñ tegi qazaqtardan şıqqan delinedi. Qazaqtıñ tama ruında da ahınay bölimşesi bar.

       Tama ruında Esengeldi, Jabal jäne Jögi degen üş tarmaq bar. Rulıq tañba belgisi: Qos älip, yağni qıpşaqtardıñ tañbasımen birdey. Tama ruı ertedegi qıpşaqtardıñ ejelgi jerinde, yağni Oñtüstik Oralda, Jayıq jäne Tobıl özenderiniñ joğarğı ağısın mekendep keledi.

       HÜ-HÜ1 ğasırlarda batır Şora bastağan tama taypası Deşti-Qıpşaqta, Qazan handığınıñ, Noğay ordasınıñ sayasi ömirinde zor rol atqardı. Qazan qalasın (qazirgi Tatarstan) orıs basqınşılarınan qorğauda jan ayamay şayqastı.  «Şora batır» jırı el arasına keñ tarağan.  Osınıñ bäri tamalardıñ qıpşaqtarmen etnikalıq jağınan tuıs ekenin körsetedi. Tama ruınıñ wranı «Qarabura». Qarabura Äz äulieni küni keşege deyin bükil mwsılman balasınıñ arasında bilmegen jan bolmağan. Tüyeli auıl, Qarabura, Qaratüye-Manata, Burabay (Borovoe) bäri bir qaynardan. Qazirgi qazaqtıñ Wlı Jüzi, Ağa arısında Tüye degen ataudıñ «avtorlıq» qwqığı jatır. Tüyeniñ söz tübiri (öz tübi) Üy (Üysin) bolatını osıdan.

 

       -  Ariy taypası (Arıstar) – qazirgi Arıstardıñ atası qazaqtıñ üş arısı (Aqarıs, Janarıs, Bekarıs), Segiz arıs Aday (Täzike, Qosay, Qwnanorıs (Rısqwl), Aqpan, Balıqşı (Şıbıntay), Bwzau, Tobış, Mwñal), Arap (Ar apa), Parsı t.t.. Qazaq dalasınıñ oñtüstigindegi Arıs, Qazaqtıñ Qap tauı (Kapqaz) sırtı elindegi Araks, Ardon  özenderi atauı t.t. yağni söz tübirinde (öz tübinde) «Ar» degen sözi bar elder men toponomikalıq ataulardıñ bäri solardan qalğan. Qaraman Ata esimi tübiriniñ de Ar bolatını osıdan.

 

       -  Turlar – bügingi Türik atalğan halıqtardıñ atası. Mañğıstauda solardan qalğan Twr, Twran, Bel-Twran (nağız Twran) attı toponomikalıq ataular saqtalğan.  Bwl ataular Türik eliniñ şıqqan tegin däldep, ayqındap körsetip twr. Türiktiñ tolıq mağnası Twr jigi, yağni Twr ruı degen mağına beredi. Aq Ketik – Aq Kete jigi (ruı), Börik - Böri jigi (ruı), Börjigin – Böri jiginiñ (ruınıñ) balası t.t. bolıp kete beredi. Äygili Şıñğıs qağan ruınıñ Börjigin dep atalıp jürgeniniñ sırı. Mañğıstauda osı attas mikrotoponim küni büginde de bar.

 

       -  Sayrim – bwl taypadan Mañğıstauda Sayqwdıq, Sayqwy, Sayın, Sayötes, Saytanğara attı mikrotoponimder bar. Oñtüstik Qazaq jerindegi «Sayramda bar sansız bap» delinetin Sayram qalası da solardan qalğan.

           Say-rim degenimizdegi ekinşi buında twrğan Rimnen, Rim imperiyasınıñ negizin kimderdiñ qalağanın ayqın köre alamız. Qara: (21.04.2016 jılı «Novaya istoriya: Rim osnovali kazahi»  «Karavan» (http://www.caravan.kz/news/novaya-istoriya-rim-osnovali-kazakhi-365506/), «GOMER – ADAEC, A RIMSKUYU IMPERIYU OSNOVALI KAZAHI» «7 nyust. Kz»).

 

       -  Dahtar (Day-dahtar) – bügingi Mañğıstaulıq Qaz Adaylardıñ arğı ataları ejelgi jazbalar da osılay atalğan. Daydan – Adaydı, Dahtan – Aqpandardı (Saqtardı) ayqın köre alamız. Eske wstayıq! Atam Qazaqtıñ söz jasau qağidasında söz tübiri, yağni öz tübi eşqaşan jañılısıp körgen emes.

 

       -  Şumerlerdiñ ömir saltı, käsibi, qaru-jarağında, dini men dini ğwrıptarında, tilinde qazaqtardan eş qanday ayırmaşılıqtarı joq.

 

       - «Avesta» jırı qazaqtıñ Batırlar jırı, şejire, ösiet, tolğauları siyaqtı jatqa aytılıp, wrpaqtan wrpaqqa jalğasıp kelgen. Qazaqtan özge el şejire-tarihtı jırmen jazbaydı.

 

       - Jırdağı ataular qazaq tiline tän.  Mısalı: mına bir derekke, Wranıñ üşinşi äuletine, yağni Şumer men Akkad (b.z.b. 2112-1997) patşalarınıñ esimderin oqıp köreyik: Ur-Nam-mu, Şul'gi, Bursuen, Şu-Suen, Ibbi-Suen. Osındağı patşalar esimin bügingi qazaq elindegi Suan taypasınıñ atauımen-Bür Suan, Şu Suan, Ibn-Suan dep oqıp, odan arı qaray Dududı-Dülu-Dulat, YArlağandı-Jarlağan, Ur-Babanı-Wr Baba, Uruktı-Wrıq, Urngardı-Wrınğar, Şu-Suendı-Şu Suan, Agumdı-Ağım, Burna-Buraştı - Bura  Boraş, Kadamşan Ellil'di-Qaz adam eli, Abad-şum-edindi-Adad Şu eli, Zababa-şum-iddindi-Zababa şu eli, Nwr-Adadtı-Nwr Adad dep oqısaq şındıqtan alşaq kete qoymaspız. Odanda basqa, Qara – Asaba ruınan şıqqan Twran jauıngeri,  Qarapandar – Zoroastra dininiñ dwşpandarı. Arvataspa  (Arbataspa) – Vistaspanıñ äkesi, Zaratuştranı qorğauşı, qazaqta osığan wqsas Qazaraspa, espe, tereñ espe (qwdıq, Mañğıstauda) degen sözder bar. Jamaspa – Viştaspa patşanıñ keñesşisi. Kersaspa – Iran batırı. Varna – el, Bolgariyada Varna qalası bar, qazirgi Odessanıñ atauı da bwrın Varna dep atalğan, bwl sözdiñ qazaqşası arna-say degendi bildiredi, Oñtüstik Qazaqstan oblısındağı ülken su qoyması Arnasay dep ataladı. Aşa – şındıq (küni büginde de bwl söz taza şındıq degen mağınada qoldanıladı. Ar-Ti  -  tärtip, şındıq, ädilettilik, bwl sözdiñ tübiri arsızdıqtı tıy. Aşi – tağdır (janı aşidı, janı aşımaydı). Aşu – ıza (aşulanu, ızalanu). Atvid – Trattaonıñ atasınıñ esimi, «Şahnamada» - Atbin, qazaqşası – Atbi. Vara – Asaban ruınan şıqqan jauınger, Varanıñ tübiri ar (arın qorğauşılar), al As – Alşınnıñ laqap atı emes pe? Sahnavaq – Yimanıñ qarındasınıñ esimi, qazaqşası – Saqıpauaq. Soğdı, Soğdiana – Zaravşan özeniniñ tömengi ağısındağı aymaq. Hara – añızdağı tau silemi, jerdi qorşap jatadı, bwl sözdiñ de tübiri Ar, demek qorşap-qorğau desek, ekeui de bir mağınada bolıp şığadı. Al, onıñ qazaq jerine, onıñ işinde Manqıstauğa qatıstı toponomikalıq ayğaqtaması  Manqıstaudıñ jäne Sır öñiriniñ Qaratau attı tauı.  Artı osılay jalğasıp kete beredi.

 

    -  «Avestada» Besqonaq jaylı derekter bar. Mwnı «Avestanıñ» jazılu tegi ejelgi Qazaq dalasında ekendiginiñ bwltartpas ayğağı deuge äbden boladı. Atalalarımızdan qalğan sözde «Besqonaq degenimiz ötken jıldıñ jaña jılğa qonaq bes küni» - delinedi.

 

    -   Qazaqtıñ aptalıq kün sanauı da «Avesta» da jazılğan. Onda «särsenbiniñ sätine», «sätti kün» degen wğımdar kezdesedi.

 

    -  Olar özderin «Qarabastılar» dep atağan. Mañğıstauda Qaraqan, Qaraqañğa, Qarağantüp (Qarağan tübek, Tüpqarağan),  Qaraman, Qaratau, Qarasu, Qarajal,  Qaraağaştı, Qarabas (Qaramandıbas) attı äulie-qorımdar men jer, su, tau atauları  küni büginde de bar. Jergilikti halıqtıñ (Adaylardıñ) sözinde osı qorımdardıñ eñ ejelgisi Qaraman Ata delinedi. Olardıñ özderin Qarabastılar dep atauları, şıqqan tegimiz Mañğıstau degeni.

 

    -  «Avesta söziniñ törkini, mağınası ğılımda anıqtalmağan. Keybir ğalımdar «madaqtau» nemese «ösiet» dep ataydı. Al, Iran zertteuşileri «Käri atan sözinen şıqqan» desedi. Avestada sonday söz tirkesteri bar» degenge kelsek, bwl ataular, bwl sözdiñ negizgi mağınası emes. Onıñ däl mağınası B.Q.Albani aytqanday «Äbestik jasama, teris piğıldan ada bol», nemese «Ädep saqtau»  bolıp tabıladı.

 

   -  Al, «käri atanğa» kelsek, ol da Avestanıñ qazirgi qazaqtardıñ ata-babalarınıñ  arasında düniege kelgenine kepildik bere aladı. Sebebi, tört tülik maldı qolğa üyretkenderdiñ qazaq ekendigine eşkim de daulaspaydı (Tüyeniñ piri (atası) Oysıl Qara, jılqı - Qambar ata, qoy - Şopan ata, siır - Zeñgi baba, eşki - Seksek ata, egin men şığırdıñ atası Äli Şınar). 

       Endi osılardıñ üstine ejelgi bir zamandarda Qas bi (Kaspiy) teñiziniñ Äbes-kün dep atalğanın, Mañğıstaudıñ Beyneu audanı jerinde bir alqaptıñ Atan (Jangeldinnen oñtüstik-şığısta 31 km) dep küni büginde de atalatının,  olardan da basqa käri Mañğıstaudağı Qaratüye -Manata, Tüyesu, Tüyebatqan, Tüyemoyın, Ülek, Qaraülek attı jer-cu atauların qosıñız.

 

   -   Bwl jırdıñ bastapqı tüp nwsqası bügingi biz söylep jürgen, qazaqtıñ Ana tilinde jırlanıp, osı tilde jazılğan. Otanı bügingi Qazaq dalası, dälirek aytsaq osı Wlı Dalanıñ bir pwşpağı Mañğıstau. Jırdı meniki dep «menşiktep» otırğan irandıqtardıñ onı tüsinbey jürgen sebebi osı.

 

   -  Al, qazaq «ğalımdarınıñ» osı kezge deyin bwl jırdı  tüsinbey, bizdiki dep menşiktey almay jürgenderine kelsek, bwl endi olardıñ qazaqtıñ Ana tiliniñ, bükil älem elderi tilderiniñ anası ekendigin zerdeley  almay  jürgeninen, dep batıl twjırım jasay alamız. Bwl Bizdiñ Ana tilimizdiñ qwdiretin tanuğa şamalarımız jetpey, özge (orıs, arap, parsı, ağılşın) tilderge tabınğandığımızdıñ saldarı.

 

   -  Irandıqtar men Ündilikterdiñ bwl jırdı jäne onıñ keyipkerlerin meniki (meniñ atam) degeni, olardıñ öz şıqqan tekteriniñ Qazaq ekendigin moyındağandarı.

 

   -  «Avestada» jazılğan salt boyınşa jerlengen adamdar qabiri Mañğıstau oblısı, Mañğıstau audanı jerindegi Tauşıq kentine jaqın, teñiz jağasında ornalasqan  Şaqpaq ata qorımında küni büginge deyin saqtalğan.

 

   -  Olardıñ wstanğan dinderi de ejelgi qazaqtardıñ dinderimen birdey.  Islamğa deyin qazaqtarda Täñirge tabınğan bolatın. Olardıñ jazbalarında aytılatın «svastika (kires)» tañbası, Mañğıstaudağı ejelgi qorımdarda: äsirese Qaraman ata, Şopan Ata, Qwsım Ata qorımdarında bar. Şaqpaq ata meşiti kres beynesinde salınğan. Şeñber işine salınğan kres beyneli alıp qwrılıstar Mañğıstauda köptep kezdesedi. Qazaqtıñ kiiz üyiniñ şañırağı da osı tañbanıñ keskinin beredi emes pe?

 

   -  «Avestanıñ» bizdiñ ata-babalarımızdıñ arasında düniege kelgeniniñ bastı däleli, bwndağı bas qwday Ahura-Mazdanıñ esimi Mazda dep ataladı. Al, Mazdanıñ söz tübiri bükil qazaqtıñ tüp atası «Az», «Äz äulie» atamızdıñ esimi emes pe?  Demek, Mazda qısqartılğan söz. Bwl sözdiñ qwramı, Man, Az, Ad, yağni Man Äz Ata. Öytpegende şe? Bükil adamzat öz tirşiliginiñ, öz mädenietiniñ bastauın Manqıstaudan, yağni ejelgi MAD (Ma Aday) patşalığınan aladı emes pe?! Manqıstaudıñ qara oyınan qırğa (Üstirtke) köteriler jerde Man Ata, qırdıñ üstinde Äz äulieniñ molası küni büginde de bar. 

 

    -   Bügingi Iran tarihı öz tekteriniñ MAD, yağni Man Aday patşalığınan taraytının kämil moyındaydı. Meniñ bwl twjırımıma tarih ğılımdarınıñ doktorı, Tegerandağı Şähid Beheşte atındağı universitettiñ professorı Riza Şabanidiñ «Iran tarihı» attı kitabı tolıq kuälik ete aladı (Almatı: «Zerde» baspası, 2002 jıl).

 

    -  Key derekterde Avesta «Saksanid Avestası» dep te ataladı. Avestanıñ Saqtardiki, yağni Qaz Saqtardiki ekenin osı sözdiñ özinen-aq anıq añğaruğa bolsa kerek-ti.

 

    -  Al «Ahura» dep jürgenderi bizdiñ aqırğı (soñğı) degen sözimiz. Mısalı, biz küni büginde de Mwhammed payğambardı aqırğı payğambar dep ataymız. Sol siyaqtı, kezinde Äz äulie atamızdı da Aqırğı qwday dep atağan. Ejelgi qazaqtar arasında, tipti küni büginde de «atamzaman jäne aqırzaman» degen sözder qoldanısta jür.

 

    -  Zaratuştranı ol kezeñderde de, tipti küni büginde de qazaqtıñ sözdik qorındağı Qwdaydıñ, Täñirdiñ balama esimi retinde qoldanılatın Jaratuşı dep tüsinsek, şındığı osı bolar. Bwnday söz «Avestanıñ» jır joldarında bar:

           «Jaratuşımın – Jarılqauşımın,

           Qorğauşımın, Bärin biluşimin.

           Meniñ atım – Bärin joyuşı,

           Meniñ atım – Bärin jaratuşı.

           Danalardıñ danasımın,

           Qwdirettiniñ Qwdirettisi meniñ atım» (Avesta. Şamamen 3,5 mıñ jıl bwrın jazılğan) (S.Elubay «Qiyamet – Qayım ğasırı» 2 bet).

          Zaratuştra men Jaratuşınıñ «aratuş» degen söz tübirleri de osını aytıp twrğan joq pa? Al, «J» men «Z» dıbısınıñ qazaqtıñ keybir sözderiniñ özge tildermen ataluında osılay auısıp aytıluı  tabiği jağday. Bwnday auısıp qoldanu öz tilimizde de kezdesedi. Mısalı, Äj ben Äz, Täj ben Täz, Täjik pen Täzike,  Jebe men Zebe, Jebedey men Zebedey.  Söz tübiri (öz tübi) jañılıspaydı.

 

    -  Al, Anhra Man perige kelsek, bwl jerde Anhra Man jağımsız keyipker retinde körinedi. An – tiri jan, pende. Eñ alğaşqı adamdar. An men Añnıñ mağınaları bir-birine jaqın. Adamdardıñ «kisi kiik» atanğan kezeñi. Ekinşi mağınası An – Ana (äyel). Ärine solay, peri äyel bolmay, er adam boluşı ma edi? Al, Mannıñ atın Manqıstau (Mandardıñ qıstauı) küni büginde de wstap otırğan joq pa?

 

    -   «Avestanıñ» - Äbespe degen sözden şıqqanına qazirgi Kaspiy teñiziniñ sol kezderi «Äbeskün teñizi»  dep atalğanı tolıqtay dälel bola aladı. Bügingi Başqwrt elinde Aşa, Arti, Şuç'e qalaları bolsa, joğarıda körsetkenimdey Qazaq dalasında da Şu özeni men Kökşetauda Şuç'e qalası bar.         

        Zaratuştra -  Irannıñ Şığısındağı köşpendi eldiñ wrpağı äri onıñ dinin qabıldağan Şığıs Irannıñ patşası Kavi-Viştaspı;  ğalımdar bwl aymaqtı bügingi Auğanstan men Orta Aziya jeri dep sanaydı.

         Zaratuştra – düniege kelgende, külip tuğan bala. Mwnday oqiğa adamzat tarihında bolmağan. El auzındağı añızğa qarağanda, ol 77 jasında namaz oqıp otırıp, onıñ dinine qarsı bolğan adamnıñ qolınan qaza tabadı.

        Saksanid (Saq) Avestası jiırma bir kitaptan qwralıp, «nask» atalıptı, sonıñ bizge bir kitabı, al sol zamanda jazılğan avestalıq ösiettiñ törtten bir böligi ğana jetip otır.

         Bizdiñ jıl sanauımızdıñ jetinşi, segizinşi ğasırlarında Iran men Orta Aziyada  islam dini qabıldanıp, Zaratuştranıñ ornın bastı. Bwl dinge tabınuşılar quğınğa wşırap, Ündistanğa jer audı, osı zamanda ol dindi wstaytındar Ibra ataladı. Biz bwl ataudan Ibrahim (Ibırayım) payğambardıñ esimin köremiz. Ibırayım Atamız jaylı derekter Mañğıstaudıñ şejire-dastandarında köptep saqtalğan.  

         Bwl jağday Cügir jırau Begendikwlınıñ (894-1974) «Şejire jır» dastanında bılayşa suretteledi:

              «Ibırayım, Kenğan eki auıl

              Aljasıp dinge talasqan,                               

              Kenğannıñ bir äuleti

              İşe bergen araq-şaraptan.

              Ibırayımnıñ äuleti              

              Kelemesin qayırıp

              Aqan taudıñ etegi (Aq tau, Aq Man tauınıñ M.Q.)

              Arapa bizge bolsın dep (Ardıñ apası (anası) bolsın dep M.Q.)

              Altı taqta araptan (Qazirgi Arap jwrtı (Arabiya) M.Q.)

              Äji barıp däm tattı

              Äji bilimdi bwlaqtan.

             On segiz mıñ ğalamdı

             Sonda Süleymenge swratqan.

             Mwsılman, käpir birigip

             Aralasıp jürgende

             Qwlşılıq üşin Qwdayğa

             Mwhambetke ümbet bolğanda

             Bir dindegi halıqpız,

             Atamız Änes sahaba,

             Mwsılmannıñ balası

             Jüz jiırma bes tañbalı

             Osı otırğan köpşilik

             Sol Änestiñ aumağı («Jır dariya», 448-449 better). Qasietti Qwranda Ibırayım atamızdıñ esimi Ibrahim dep beriledi.  «Negizinen Allah Adam men Nwhtı jäne Ibrahim men Imrannıñ jwrağatın älemderge ardaqtı qıldı» (3.Ali Imran-33). Araq-şarap işe beretin auıldıñ wrpaqtarı da (Evropalıqtar) älige deyin araq işulerin qoya almay keledi. Qaz Aday şejiresinde Bekarıstıñ eki balası bar, ülkeni Alşın, kişisi Kenşin deuşi edi ğoy. Kenğan, Kenşin bäri bir auıl. Olardıñ da şıqqan jeri Mañğıstau, ol bügingi Kendirli şığanağı atauımen saqtalğan. Bäriniñ «Ken» degen bir tübirden bolatını osıdan. En, Ken, Kendirli, Kentau, Keniş, Kenşi, Eñ, En dala, Keñ, Keñ dala  t.t. olardıñ avtorlıq qwqı.

          Bizdiñ babalarımızdıñ Jetiqaraqşını Temirqazıqqa baylap qoyğanı siyaqtı, Ahura Mazda jeteudiñ birligin, yağni adam, mal, ot, jer, aspan, su, ösimdik birligin saqtaudı uağızdaydı. Mwnıñ  alğaşqı kezeñi – «Jaralu», yağni payda bolu. Ahura-Mazda dünieni jaratqanda, Anhra-Man peri büldiredi. Sonıñ kesirinen ekinşi kezeñ – qospa payda boladı. Bwl – qazirgi biz ğwmır keşip jatqan dünie, yağni qayırımdılıq pen jauızdıqtıñ aralasuı. Al adam balası qayırımdılıqtı jaqtap, jauızdıqpen küresu kerek, ol üşin Ahura Mazdağa tabınu qajet. Bwl jerde özderiñ körip otırğanday, Aqırğı Man Äz ata (Ahura Mazda) atalıq tekti bildirse, Anhra Man peri analıq tekti bildiredi.  Bügingi qazaqtar (aziyalıqtar) Man Äz atanıñ wrpaqtarı bolsa, Amerika, Angliya, Franciya, Evropalıqtar (Ev, Eva, deva, devuşka,  Evangelie, evgenika, Evrey) özderin analıq tekten taratadı.

         Üşinşi kezeñde  - «bölinu» payda bolıp, aqırı, dünie jañaradı, qayıra qalpına keledi, bwğan Zaratuştranıñ wrpaqtarı birinen soñ biri ıqpal jasaydı.

         Aqırı, är pende ädil sottıñ aldınan ötetinin, dünie salğannan soñ, jwmaq pen tozaqta saraptalatının, ğwmırlıq düniede qayıra birlesip, ruh pen tän qayta tirşilik qwratını aytıladı. Zaratuştranıñ bwl oyı basqa dini adamdarğa ıqpal etti. Zaratuştra iliminde är adamnıñ sottan aqtaluı – onıñ oyına, sözine, isine baylanıstı. Osı jağdayda Müñkir-Näñkir aldında adam öz ruhı üşin ğana emes, bükil dünie - älem üşin jauap beredi. Odan ülgi alğan keyingi dinderdiñ artıqşılığı da sonda.

        Keyingi kezderde orıs tilinde jazatın türki tildes halıqtardıñ ökilderi orıs tarihınıñ jalğandığın, altı jüz jıl jalğan jazılğanın, Vizantiyada qwrılğan hristian dini, onıñ kresi, şirkeude salınğan payğambar beyneleri türki twqımı ekenin jii ayta bastadı. Sol hristian dininiñ negizi osı Avestadan alınıp, bwl din bizdiñ ata-babalarımızdıñ arasında dwniege kelgen bolıp şığadı.

         Sol Zaratuştranıñ  dinin grekter öz wğımına jaqındatıp, Zoroastra atauında da ülken män bar. Sebebi, Zaratuştra uağızı hristiandıq  dinge eki taraptan ıqpal jasadı. Birinşiden, ol Zaratuştranıñ oyın   mwragerlik etti, ekinşiden Zoroastrizmnıñ tikeley ıqpalı alğaşqı hristiandıqtıñ balğın şağında äser etken edi. Iudeylikterdiñ Zaratuştra jolına tüsui – olardıñ Kir patşa Vavilon twtqınınan bosağan şaqta,  yağni b.z. bwrınğı besinşi ğasır bolatın. Sol zamanda Zaratuştra jolına tüskenderdi «farsışıldar» dep atağan. Zara men Zoronıñ ekeui de bir qaynardan, sebebi, adamzattıñ alğaşqı damu kezeñinde, qazirgi bizdiñ Ar degen wğımımızdağı (iman, atameken, otbası) Arımızdıñ sırtı or qazılıp  qorğalğan. Al, farsışıldardı arıstar, yağni arın «köziniñ qaraşığınday» qorğaytın arlı wldar degenimiz dwrıs. Qazaqtıñ üş arısı (Aq arıs, Jan arıs, Bek arıs) jäne Qaz Adaydıñ segiz nemeresiniñ segiz arıs Aday dep ataluı osınıñ ayday  ayğağı.

        Zaratuştra (Zoroastra) atamızdıñ atı bizge bügingi künge Aştarhan, Astrahan, Astrabad bolıp jetti. «Wzın boylı, arıq, süyekti qwldı Astrabadqa jaqın jerdegi jol boyında tatarlar wstaydı» (V.G.YAn «Çingiz-han» Nukus. 1975. 262 bet).  Qazaqtıñ äygili hanı Äz Jänibektiñ Astrahan qalasın salıp, onı özine astana etip aluınıñ bastı sebebi de osı bolatın.

        Sonımen, bizdiñ jıl qayırumızdan bwrın jasağan Saq babalarımızdıñ köne jazuda ataluın, büginge deyin türki tildes halıqtarda saqtalıp otırğanın, olardıñ elinde Zaratuştra esimdi payğambar şığıp, «Äbespe» attı qasietti kitap qaldırıp, adamzattıñ alğaşqı dininiñ irgesin qalağanına közimiz jetti-au deymin.

 

        «Şumerdiñ izine tüsken-tağı da arheolog emes, francuz elşisi Ernest de Sarzek degen adam. Ol 1877 jılı Oñtüstik Qosözenniñ bir töbesin qazğanda, bazal'ttıq, yağni janartaudıñ tasınan jasalğan müsin taptı. Basında milığına tüsire, qwlağın jauıp kigen qazaq börki, közi «tostağanday», qır mwrın, qolın qusırıp, tizesine sınalı jazulardı jayıp salıp, jalañ ayaq otır. Jazudı oqıp qarağanda, bwl beyne-bizdiñ jıl qayıruımızdan 23-24 ğasır bwrınğı Lagaşa qalasındağı şumer patşası Gude beynesi eken, qazir Parijde saqtaluda.

       ...Bizdiñ zamanımızdıñ jiırmasınşı jıldarı ağılşın arheologi Leonar Vulli şumer patşası Şubadtıñ tabıt müsinin tabadı. Patşayımdı saltanattı jasalğan bas kiimi – täjimen, altın alqasımen, eki küñimen birge jerlepti. Bulli El'-Ubayd' töbesin qazğanda, Uranıñ twñğış äuletiniñ patşası Mesanepadtıñ wlı Aannepadtıñ esimi jazılğan aq aşutasqa qaşalğan qalaqşa tañbalı tas tabılğan. Bwl düniejüzilik topansudan keyingi üşinşi äulettiñ tizimindegi patşa körinedi (252 bet). 

      ...Seysem ata qorımı ornalasqan aymaqqa jaqın jerdegi  «Üştağan öñirindegi Jabağılı Saz auılınan (Üştağannan 30 km jerde) şığısqa qaray 3-4 km jürgende, twmsığı batısqa qarap twrğan qwm jaldıñ boyındağı kieli orın, ol «Şaştı Äziz» dep ataladı, al odan 1,5 km jerdegi jalattıñ üstinde «Baba Tükti» äulieniñ mekeni bar. ...İzdenister Baba Tükti Şaştı Äzizdiñ kün tekti obraz ekendigin körsetedi. Ol tipti bağzı payğambar -  Zaratuştranıñ özgeriske wşırağan keypi de boluı mümkin.

      ... Baba Tükti Şaştı Äzizdiñ köpke tanımal basqa bir ziratı Qarataudıñ soltüstik-şığıs jağında, bügingi Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Şolaqqorğan audanınıñ jerinde ornalasqan, Qızılköldiñ jağasında, bwrınğı Qwmkent qalasınıñ oñtüstigine qaray  1 km jerde delinedi. Bügingi karta boyınşa qarastırsaq, Baba Tüktiniñ molası twrğan jer Jambıl oblısınıñ Bayqadam kentinen şığıp Şolaqqorğanğa aparatın asfal't joldıñ boyı mañında. Osı bir esimdi eki äulieniñ arasında qanday baylanıs boluı mümkin degen saualğa 14 ğ-da Türkistan öñirinen Aral-Kaspiy öñirine sopı uağızşıları äkelgen «äulieler eksportı» boldı degen payımğa den qoyar bolsaq jauap berip köruge boladı. Onda Baba Tükti Şaştı Äziz äuliesi Sozaq öñirinen kelgen «Baba Tükti Şaştı Äziz» däruişter tobınıñ osı ölkege jibergen uağızşılarınan qalğan belgi de bolar, oljağın däl ayta qoyudıñ reti kele qoymas.

        Qazaq tanımındağı Baba Tükti Şaştı Äziz Miftik sipatında – eñ soñğı instanciya, mısalı Bayböri bala swrap äulielerdiñ barlığında bolıp, Baba Tüktige eñ soñınan kelip tüneydi, äulie onıñ tilegin qabıl etedi. Öytkeni ol – Mitra, ol ömir beredi (Alpamıs düniege keledi), ol esim beredi (Alpamıstıñ atın qoyadı), ol bilik beredi (Alpamıs Jidelibaysınnıñ qojası). Baba Tükti «Mitra» öz tegin wmıtsa da qızmetin wmıtpağan, Baba Tüktiniñ boyında «kün men şart täñiriniñ» funkciyasınıñ negizgileri saqtalğan, sonday-aq ol er adamdardıñ, jauıngerlerdiñ, jolauşılardıñ qamqorşısı, piri. Qazaq eposında ol tek Alpamısqa ğana emes, Oraq batır men Qobılandığa kömektesedi jäne olardıñ düniege keluine sebepşi boladı.

       Baba Tükti jas kezinde Jılıbwlaqqa (nemese Sırdariyağa) şomılıp jürgen üş qızdı körgen desedi, olar su perisiniñ qızdarı eken. Baba Tükti olardıñ kiimderin jasırıp qoyadı, söytip üş qızdıñ bireuin äyeli boluğa köndiredi. Qız küyeuge şığar aldında üş şart qoyadı; birinşi – ayaq kiimin şeşken kezde qaramau, ekinşi – şaşı men tırnağına qaramau; üşinşi – qoltığına qaramau, jigit bir küni şarttı bwzadı, qız aqquğa aynalıp wşıp ketedi, artınan işte qalğan balanı äkelip tastap ketedi. Bwl bala keyin Edige degen (Parpariya) atpen belgili bolğan. (S.Qondıbay «Mañğıstau men Üstirttiñ kieli orındarı» Almatı. 2000 37-41 better).

 

        Keliñiz, endi osı Serikbol bauırımızdıñ twjırımdarı men boljamdarına qoldağı derekterge say saraptama jasap körelik:

     - Baba Tükti Şaştı Äziz – atamızdıñ azan şaqırıp qoyğan atı emesi ayqın. Bwl keyin qoyılğan laqap esim dep twjırımdauğa tolıqtay negiz bar.

 

     - Ülkenderdiñ aytuınşa, şejire deregi Baba Tüktini balası, Şaştı Äzizdi atası deydi. Qay jağınan alıp qarağanda da: birinşiden öz atımen teginiñ qosılıp aytıluı, ekinşiden ekeuine eki jerden toponomikalıq atau berilui, üşinşiden Äz-iz esimindegi «iz» jalğaulığınıñ Äz atasınıñ izin jalğastıruşı, balası, wrpağı degen mağına beretindigi  bwl twjırımdı bizge taza şındıq dep qabıldauğa mäjbür etedi.

 

     - Baba – qazirgi sözdik qorımızda «öte eski zamanda» degendi bildiredi. Bastauın «qauım basında» analar twrğan zamannan aladı. Bügingi orıs halqınıñ äyel adamdı «baba» deytinderi sodan qalğan. Babanıñ söz tübiri (öz tübi) Aba (Apa). Afrikalıqtardıñ da tegi osı. Arabtar men Ebreylerdiñ de tegi osı. Olardıñ atalarınıñ atı Semit. Qazaq şejiresindegi atauı Jabal (Jebel) Aday şejiresi boyınşa Semit Bwzaudan taraydı. Slavyan halıqtarı degenimizdegi, bwl ataudıñ da özderiñiz körip otırğanday söz tübiri (öz tübi) Av (ab, ap). Bäri analıq tekke jatadı. Ejelgi qazaqtardıñ «Ata-baba» dep ekeuin qosaqtap ataytındarınıñ sırı osı. Qazir bwlar bizde  Ata-Ana dep ataladı.

 

     - Al, şındığında Baba Tüktini - Jabal Nwq  dep tüsinsek dwrısı osı bolar. Baba men Jabaldıñ, Tükti men Nwqtıñ tübirles bolatını tek qana osını bildiredi. Ejelgi jazbalarda, Mañğıstaulıq aqın-jıraulardıñ dastandarında Nwq qauımınıñ atauın Jabal Nwq dep atağandarı kezdesedi.

 

     - Äzizdiñ söz tübiri sirä bügingi Qazaq eliniñ negizin qalağan Äz atamızdıñ atı. Sonımen qatar Äz – asa bilimdi, danışpan adam, al  Äziz sözi – janıña eñ jaqın, ayaulı adam degen mağına da qoldanıladı. Bügingi sözdik qorımızdağı Äz Naurız, Äz Türik, Äz Jänibek, Äz Zahir (Swltan Beybarıs), Äz Täukeler osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı. Bwl esim olarğa halıqtıñ qoyğan laqap (madaq) esimi. Joğarıda körsetilgen tegine Äz atasınıñ esimi qosılğan wlı twlğalar, Äz (qazaq) Atalarına layıq boldı degen söz. Jer betinde  qazaqtıñ qağanınan asqan lauazım bolmağanı siyaqtı, bwdan asqan «madaq ta» bolmağan.

 

      -  Bwl künderi bükil älem qoldanatın, Qazaqtıñ ata-tegin atau, jazu qağidasında Atasınıñ atı birinşi, öz atı ekinşi bolıp (mısalı, Qarakerey Qabanbay, Qanjığalı Bögenbay, Şapıraştı Naurızbay, Eskeldi Sügir, nemese Temir baba, Qañğa baba t.t.) atalatının saralasaq, bwl jerde Baba sözi birinşi bolıp atalıp twr. Biz bwl ataudan:

           «Türkistanda tümen bab,

           Sizderden medet tileymin.

           Sayramdağı sansız bab,

           Otırardağı otız bap,

           Eñ ülkeni Arıstan bab,

           Sizderden medet tileymin» dep, Qazaq baqsılarınıñ jırlarında aytılatınday Baptardıñ da teginiñ kimder ekenin ayqın köremiz.

 

     -  Baba Tükti Şaştı Äziz bwl jerde bas qwdaydıñ beynesinde suretteledi. Basqa äulielerden tilegi orındalmay, osı äuliege kelip tünegende tilekteri qabıl boladı.  Bwl jağday Avestadağı Ahura Mazdanıñ (Aqırğı Qwdaydıñ) missiyasına tolıqtay säykes keledi.

 

     - Baba Tükti Şaştı Äziz esimi qalay bolğan künde de Äz atamızdıñ atımen tikeley baylanıstı. Eger biz Äz-iz söziniñ  qwramın saralasaq, Äzimiz - sirä Äz äulie atamız, al izimiz - Äz atamızdıñ izimen jürip, onı jalğastıruşı, Äz atamızdıñ wrpağı degendi bildiredi.

 

    -  Bwl jerde Baba Tükti Şaştı Äzizdiñ – Aqırğı Qwdaymen säykes kelmeytin jeri, onıñ äkesiniñ atı da Keremet Äziz delinetini. Demek, Baba Tükti Şaştı Äziz - Äz atamızdıñ tikeley wrpağı. Al Keremet Äzizdi - Äz atamızdıñ laqap atı deuge bolar. Sebebi, Keremet  - asa wlı, asa erekşe, adam tañdanarlıq, eñ joğarı degendi bildiredi.

 

     -  Baba Tükti Şaştı Äzizdiñ düniege kelgen, ömir sürgen jeri (Sırdariyağa şomıladı),  molası da qazaq dalasında Mañğıstau oblısı, Mañğıstau audanı, Sazdı öñirinde.  Sır öñiri (Nwq atamızdıñ kemesi qalğan aymaq) men Sarıarqa  Mandardıñ jaz jaylauı bolsa, Manqıstau Mandardıñ qıs qıstauı.

         ... Adaydıñ Ata mekeni

         «Köldeneñ jatqan Mañğıstau

         Qar jatpaytın oy edi,

         Sarıarqanı jaz jaylap

         Qıstıgüni bolğanda

         Künde jiın toy edi» (Zäkäriya Sağındıqwlı (1890-1930) «Jır-dariya. Mañğıstaudıñ aqın jırauları». Aqtau-1995 408 bet).

         «Salamat bolıñ Sarıarqa

         Mañğıstau tuğan şañırağım» (Sügir Begendikwlı (1894-1974) «Jır-dariya» Mañğıstaudıñ aqın jırauları». Aqtau-1995 425 bet).

         «Ruım Aday Alşında

         Er Beket bolad wranı,

         Tıñdağanğa nasihat

         Söz bazarın qwralı,

         Oyıl, Qiıl, Jem, Sağız

         Sarıarqanı jaz jaylap,

         Mañğıstaudıñ üş tübek

         Qısqı meken twrağı» (Wzaqbay jırau Qazjanwlı (1897-1973) «Jır-dariya» Mañğıstaudıñ aqın jırauları». Aqtau-1995. 528 bet).

 

       Sol Şumerlerdiñ bügingi wrpaqtarı qazirgi Qazaqtar ekendiginiñ ayday ayğağı bizdiñ bügingi sözdik qorımızda atauı bir-aq dıbıstan twratın «U» (sırın bilmegen adamğa ziyandı, bilgen janğa däri retinde qoldanılatın ulı zat, qasqır men ittiñ wluı);  Eki dıbıstan twratın, bükil ğalamnıñ (tabiğattıñ) eñ köp mölşerin qwraytın swyıqtıq atauları Su, Bu, Şu, nemese osı suğa baylanıstı  Ju, Juu; El men jerdi qorğaudağı, ar men namıstıñ eñ biik simvolı Tu men Jalau,  Qalıñ, öte köp degen mağına beretin  Nu (nu orman);  Sudağı balıqtı qarmaq nemese şanışqımen bir-birlep wstaytınday emes, tonnalap wstaytın Au, Qaratpa sözder Äu, Eu, Ou; Öte joğarı jıldamdıqtı bildiretin Zu; Ata-tegiñdi bildiretin Ru,  Qazdıñ balaması Qu (Qumandar); Üş dıbıstan twratın Tau, Sau, Bau (bau-baqşa, jip), Quu, Buu, Juu, Tuu, Aru, Oru t.t; Alau, Atau, Swlu, Toru, Joru, Qoru, Qaru, Solu, Adgu, Adlu t.t;  Jalau, Tarau, Qarau, Qwrau, Qwday, Qwray (Qwrayış) t.t. bolıp tabıladı. Demek, eñ alğaş udı oylap tauıp, onıñ dämin tatıp, oğan u dep at qoyğandar, Adam ata wrpaqtarınıñ ösip-önip, Ata wrpaqtarına, yağni ruğa bölinui, alğaşqı rulıq tañbanı jasap, yağni runa jazbasın düniege äkelgender, alğaş tu kötergender, bütkil jer betindegi tirşiliktiñ negizgi közi su ekendigin tanığandar, uaqıt öte kele bir-birinen alıstap ketken rulardıñ bastarın biriktirip Qu, Quman dep atağandar osılar. Endi osığan Wr (Ur) men Wrandı (Uran) qosıñız. Sonda, bizderdiñ bügingi sözdik qorımızdağı Wr, Wra, Wran degenimiz Şumerlerdiñ alğaşqı patşalarınıñ esimderinen alınğan bolıp şığadı. Qwrannıñ da söz tübiriniñ Wran bolatını osı. Söz tübiri (öz tübi) jañılıspaydı.

 

        Endigi sözdi O.Suleymenovtıñ «AZiYA» attı eñbegine bereyik: «Şumerler jäne türkiler. Baba türkiler (prototyurki) ejelgi Aldıñğı Aziyanıñ «civilizaciya qazanında qaynap» bolğan soñ bizdiñ däuirimizge deyingi birinşi mıñjıldıq basında semitterdiñ qwqaylığınan ığısıp, keybir şumerlik sözderdi ala ketip, eñ soñğı zamandarğa deyin saqtap qalğan demekpiz. ...Dingir – Qwday. Dengir, tengir, tengri... täñir. ...Ekeuiniñ mağınaları da birdey. ...Tilderdiñ damuı qwdaydıñ esimi – aspandı tudırğanda ol qwdaydıñ şumerlik atımen  säykes bolıp şığıp otır. ...Türki men Şumer obalarınıñ sırtqı belgileriniñ bir-birine wqsas keluin kezdeysoqtıq dep tanuğa bolmaydı. Jäne de mwnday säykestik – tım jii wşırasadı (183-184 better).

         ...Şumer sözderin toptıq jüyesi boyınşa rettep alıp, türki ataularınıñ säykes toptarımen salıstırğanda «Qwday» men «Adam» klası boyınşa säykestikterdiñ molıraq wşırasatının bayqadım (220 bet).

         ...Meniñ payımdauımşa, türki tilderi şumer jäne mongol tilderimen mädeni tuıstıqqa eñ köne zamanda tüsti, al türki tilderiniñ mädeni tuıstığı keyingi däuirlerde qalıptastı. Keyingi mädeni ıqpal eñ köne mädeni ıqpaldıñ nätijesin birjola qwrtıp jibermegen, onı säl bürkeñkirep, artqa qaray ısırıñqırap qana, üstemelep, biriniñ qabatına biri jamala bergen, biraq, qaytalap aytayın, birin-biri mülde joyıp jibermegen. Tildiñ osı köpqatparlı qasieti qazaqtıñ «Alla-Täñiri» atauınan körinedi: soñğı türki köşpelileri qwday-tağalanı (qwday atı eş bwrmalanbaydı, din atauları kez-kelgen sözdikte leksikanıñ eñ tözimdi tobın qwraydı) «Alla-Täñiri» dep atadı (O.Suleymenov «Az i YA» Almatı. 1992. 220 bet).

         O.Süleymenovtıñ «türki tilderi şumer jäne monğol tilderimen mädeni tuıstıqqa eñ köne zamanda tüsti, al türki tilderiniñ mädeni tuıstığı keyingi däuirlerde qalıptastı» degenine basqaşa twjırım wsınamın. Sebebi,  osı körsetilgen üş tildiñ üşeuiniñ de negizinde, bügingi qazaqtıñ Ana tili jatır. Nwq payğambarğa deyingilerde, soğan säykes onıñ kemesindegi jandardıñ bäri de osı biz söylep jürgen Qazaqtıñ Ana tilinde söylegen. Nwq payğambardıñ kemesi toqtağan Qazığwrt (Qazıq jwrt) tauınıñ aynalasındağı jwrttıñ (qazıq jwrttıñ) tili eş bir eldiñ tilimen budandaspağan. Osığan säykes kezinde bükil älemdi  Qağan bilegen qağanattardıñ barlığınıñ   da memlekettik tilderi Qazaqtıñ Ana tili bolğan. Sebebi, Qağan degen lauazım atauınıñ özi taza qazaq sözi bolıp tabıladı. 

         Eske wstayıq! Qağan degen lauazım atauı qazaqtan özge birde-bir eldiñ sözdik qorında joq.

         Şumer tili, türki tili, slavyan tağı basqa da tilderdiñ qaysısı, qaysısınan bwrın düniege kelgenin, yağni barlıq älem elderi tilderiniñ anası qay til ekenin  anıqtau üşin biz mına jağdayğa köñil böluimiz kerek. Älem elderiniñ bärinde de tilder tek qana üş ataumen,  Ana tili, tuğan til (rodnoy yazık), arı qaray ärbir wlttıñ atauına säykes türki tili, arab tili, qıtay tili, ağılşın tili, orıs tili t.t. bolıp jalğasıp kete beredi. Barşamızğa belgili Qazaq wltınıñ  tili Ana tili dep ataladı. Mine osı ataulardan qay tildiñ alğaşqı til ekenin ayıruğa boladı. Demek, Qazaqtıñ Ana tili degen wğımı, tek qana tuğan şeşeñniñ tili degendi emes, barlıq tilderdiñ anası degendi bildiredi. Äytpegende, qazaqtan  özge elder de öz tilderin tuğan (tuısqan, rodnoy) til demey, olarda öz tilderin «Ana tili» dep atağan bolar edi. Olardıñ bwlay atauğa qwqıqtarı joq. Sebebi, bwl «sanasında sañlauı» bar jandarğa Man atamızdıñ, yağni Mañğıstaulıqtardıñ  «avtorlıq» qwqığına jeñildetin aytqanda, «jiendik jasau»  bolıp şığar edi.

        Tilimizdiñ Ana tili degen atauındağı Man atamızdıñ esiminiñ söz tübiri «An» bolıp, Ana degen wğımımızdıñ da bastauında da osı tübir twr. Bwl söz Adam (Man) atamız osı biz söylep jürgen qazirgi  qazaqtıñ Ana tilinde söyledi degen mağına beredi.

        Demek, Şumer tili degenimiz bügingi Qazaqtıñ Ana  tili bolıp tabıladı.

 

        Qazaqtıñ şejire-tarihınan habarı bar jandardıñ köñilindegi kümändı seyiltu üşin tağı bir derek keltireyin:

        Jaqında qolıma «Asia TRAVEL» jurnalınıñ 2012 jıldıñ basındağı nomeri tüsti. Nomerdiñ 88-96 betterinde «Şumerler, qwdaylardıñ wrpağı» degen atpen kölemdi zertteu maqala berilipti. Onda: «Bwdan 6000 jıldan äri de  Tigr jäne Evfrat özenderi aumağın alıp jatqan Mesopotamiya aymağınıñ oñtüstiginde özderin Şumer, nemese «Qarabastılar» dep atağan halıq payda boldı. Jazba tarih olardıñ qaydan kelgeni jäne  qay näsilge jatatını jöninde eşteñe aytpaydı. Belgilisi, olar soñğı jıldarı ğana ğılımğa belgili bolğanday öz zamanında adamzat balasına sansız köptegen ğılımi jañalıqtardı sıylağan. Erekşe atap ötuge twratındarınıñ qatarına: jazu, temirdi (qola, altın, kümis, mıs) öñdeu, döñgelek (arba) jäne qolöner bwyımdarın jasau  jatadı. Sonımen qatar olardıñ mädenieti artına köptegen qwpiya men jwmbaqtar qaldırğanı sonşalıq,  bügingi ğalımdardıñ olardı şeşetindey qauqarı  älige deyin bolmay otır. Bwğan olardıñ şaması eşqaşan jetpeui de mümkin» dep qorıtındılaptı.

       Meni tañ qaldırğan dünie  osı jornaldıñ 92 betinde bolıp şıqtı. Onda köne şumerler qış jazuın köptep paydalanğan. Olar artına sansız köp qış kitaptar qaldırğan delinip, qış kitaptıñ bir betindegi sızba-beynelerdi keltirgen.  Bwnda segiz sızba-jazu, onıñ jeteui döñgelek sızıq işinde, al bireui wzını men eni eki türli, tik bwrış işine salınğan. Beyneler ärtürli forma da,  osılardıñ işinde üş qws, üş kres jäne üş dombıranıñ beynesi anıq bayqaladı. Qazaqtıñ qara dombırası, qayda da qara dombıra, özgeler (ağılşın ğalımı) onı «eskek» dep jazğandarımen, kez-kelgen  qazaq balası onı keskinine (formasına), işegine, pernesine jäne qwlağı men bet jağındağı tesigine qarap-aq jazbay tanidı.  Meniñşe osı jalğız dombıra beynesiniñ özi-aq, şumerlerdiñ teginiñ kimder ekenin tanuğa jarap jatsa kerekti.

       Endi osınıñ üstine olardıñ özderin «Qarabastılar» dep atağandarın qosıñız. Qazaqtıñ «Qarğa boylı Qaztuğanınıñ» sırı mine osılay aşıladı emes pe?! Bwl Mañğıstaudağı qaptağan qaralardıñ anıq jalğası. Jetıbay men Jañaözen qalasınıñ ortasındağı alqaptıñ Qaramandıbas (Qarabas) ataluınıñ da sırı osı ekenine kümän bolmasa kerekti.

 

      «Bizge jetken dini mätinder işindegi eñ eskileriniñ biri «Avesta». Osıdan 3,5 mıñ jılday bwrın Zaratuştra (Zardöş) payğambar tüzgen mätin. (M. Boys. «Zorastriycı») Osı ğalımnıñ jazuınşa köktem merekesi küni tañerteñ özenge şomılıp jağağa şığa bergen Zaratuştra qarsı aldında kündey jarqırap twrğan qwdiretti köredi. Oqiğa Kaspiy teñiziniñ teriskey şığısındağı dalada tüyeli auılda orın alğan. Bwl jarqırap twrğan Qwday Danalıq Iesi yağni eski parsı tilinde Ahuramazda eken. Ahuramazda Zärdöşke uahi tüsiredi. Onı Zärdöş kökiregine qwyıp aladı. Danalıq Iesi Zärdöşke älemniñ aqiqatın aşadı. Zärdeş sol aqiqat jöninde uağız ayta bastaydı. Zärdöşke ayan etilgen aqiqat ne edi? Ol bılay. Qwday jalğız. Ol Danalıq Iesi. Ol meyirban, ädil, qwdiretti. Adam jalğız Danalıq Iesine siınuı kerek. Kün sayın 5 ret minäjat etui kerek. Dünieni jaratqan sol Danalıq Iesi. Qwday dünieni eş kemşiliksiz kemel jaratqan. Biraq Angramayn Saytan Qwday jaratqannıñ bärine qarsı şıqtı. Bärine zalal keltirdi. Kökmaysa dalanı qurağan şölge aynaldırdı. Twşı teñizdi twzdı kölge aynaldırdı. Adamdı azğırdı. Bir-birimen jaulastırıp qoydı. Ol saytannan korğanu üşin Adam tek izgi oy, izgi söz, izgi isterge berilui kerek. Ahuramazda Qwday zwlım Saytan Angramaynmen Jer betinde aqırzamanğa şeyin ayqasadı. Adam osı wzaq ta wlı şayqasta Qwday jağına şığuı kerek. Qwday Saytandı zamanaqır bastalğanda jeñip şığadı. Adamdardı tiriltedi. Qıl köpir arqılı jürgizedi. Ottı özennen ötkizedi. Osınau Qiyametqayım sınaqtarı arqılı jaqsılar men jamandar ajıratıladı. Soñğılardardıñ barar jeri mäñgilik azap bolsa, jaqsılardıñ barar jeri mäñgilik rahat meken bolmaq» (Smağwl Elubay «Qiyamet-Qayım ğasırı» 21 bet).

       Tüsinikteme: S.Elubay dereginiñ biz üşin qwndılığı «Oqiğa Kaspiy teñiziniñ teriskey şığısındağı dalada tüyeli auılda orın alğan» dep Zaratuştra dininiñ ejelgi Mañğıstaulıqtardıñ arasında düniege kelgendigin ayşıqtap körsetui. Al, Mañğıstauda Adam ata men Aua ananıñ «qaraşañırağınıñ» ieleri bügingi Qaz Adaylar  öz ata mekenderinde äli otır.

       Mätindegi «Eski parsı tili» dep otırğandarı bügingi qazaqtıñ Ana tili. Olar «Avesta» degen sözdiñ ne mağına beretinin de bilmeydi. Sebebi, «Avesta» jırmen jazılğan jäne onıñ mäni men mağınası tek qana qazaqqa ayan. Joğarıda körsetkenimdey jırdağı oqiğa bolğan jerde, ondağı ataularda bäri-bäri qazaqi ataular.

      «Ahuramazda Qwday zwlım Saytan Angramaynmen Jer betinde aqırzamanğa şeyin ayqasadı». Bwl ayqastıñ bastı keyipkerleriniñ atın atap, tüsin tüsteytin bolsaq, bwnı Adam ata men Evanıñ wrpaqtarı desek dwrısı osı bolar. Aziyalıqtar, yağni Az (Äz) atanıñ wrpaqtarı özderin atalıq tekten taratsa, Evropalıqtar (Evreyler, Evangelister),  özderin analıq tekten taratadı. Evreyler evrey qızdarınan tuğandardı, bizşe jienderiniñ bärin ebrey dep esepteytinderi jäne olardıñ ünemi «genderlik» sayasattı jalaulatıp, kez-kelgen jerge (orındı-orınsız) «demokratiyanı» tıqpalap adamzattıñ eñ wlı mädenietin azdırıp jürgenderiniñ sırı osı. Kimde-kim mıñ jerden basın tasqa wrsa da, äyel men erkek eşqaşan teñ bola almaydı. Sebebi, Wlı Jaratuşı - Alla olarğa ärtürli mindet jüktegen. Dwrısı, Allanıñ bwyrığına qarsı şıqpay, er adam öz mindetin, äyel adam öz mindetterin atqarğanı jön.

 

       Sol Qarabastardıñ tegi Atam Qazaqtıñ rulıq şejiresinde «Qazaq – Alaş (Alşın) – On eki Ata Baywlı - Aday – Kelimberdi – Mwñal – Şoğı – Jolay – Jolmanbet – Jarılğap – Qarabas bolıp taratıladı. Qarabastıñ wrpaqtarı Aygöşek, Qangöşek, Nwrbaulı, Bekberdi, Bögejan degen ru (Ata) attarımen Mañğıstauda küni büginde de ğwmır keşip jatır». («Mañğıstau enciklopediyası» Almatı. Atamwra baspası, 1997 jıl. 203 bet).

        Qarabastardıñ tegin Ibıray ahun Qwlıbaywlı bılayşa jırlağan:

       ...«Söz söyleyin Mwñaldan.

       Tobışqa jedel sıñardan,

       Beket degen wrannan

       Kirşigi joq qılañnan,

       Alaştan asqan şığannan

       Segiz arıs Adaydı,

       Tügel aytpay tına alman.

       ...Tört balası Mwñaldıñ

       Äli menen Bäyimbet,

       Jaulı, Şoğı bwlardan.

       Tört arıs Mwñal bolğalı

        Jaylauına su alğan,

       Qıstauına nu alğan,

       Jigitteri Mwñaldıñ,

       Meyman kelse quanğan.

       ... Jarılğaptan bes bala

       Biri onıñ Qarabas,

       Qarabas twqım köbeyip

       Eki arıs mınau Şoğığa,

       Bolıp edi şamalas.

       Qarabastıñ balası

       Aygöşek, Qangöşek, Bekberdi.

       Nwrbaulı men Bögejan,

       Ketpegen auzı tobadan

       Qama, qwndız, altın, zer.

       Alıp kigen qaladan

       Dosına balday tatımdı

       Dwşpanına obaday

       Bes Qarabas bolğalı,

       Panaladı bwlarğa

       Qayrat küşi az adam» (I.Qwlıbaywlı «Altındı Orda qonğan jer» Aqtöbe-1994. 132-133 better).

       «Onıñ bılay sırtında

       Özen, Şınjır belgili

       Borsımwrın, Qarabas» (Öskenbay Qalmambetwlı (1860-1925) «Jır-dariya» Mañğıstaudıñ aqın jırauları». Aqtau-1995. 240 bet).

Bwlardıñ, yağni Qaralardıñ şıqqan tegi Mañğıstau, ataları Qaraman, molası Jetibay – Şetpe tas jolınıñ boyındağı Beki aulınıñ twsınan Qaraqiya oyına qaray 14 şaqırım jerde. Mine osı atamızdıñ esimi Mañğıstauda Tüpqarağan (Qarağan tüp, Qarağan tübek dep te atala beredi), yağni jer betindegi barlıq Qaralardıñ tübi degen ataumen bügingi künge deyin saqtalıp otır. Ayıbımız, Tüpqarağan audanınıñ bas qalasına ejelgi Aq Ketik atauın qaytara almay jürgenimiz. 

Bükil älemdi moyındatqan Şumer - Şu eli (Şumer, Şujer – älemdi şulatqan köne halıq, köne jwrt, artına mol mwra qaldırğan) jaylı, «Kädimgi tarih» attı fundamentaldı ğılımi eñbektiñ avtorı Jorj Lui Leklerk (Byuffon) HÜİİİ ğasırda bılay dep jazıptı: «Birinşi el (memleket), yağni osılay dep ataluğa layıq» öte eski zamanda Kaspiy teñiziniñ şığıs jağında düniege kelgen. Bwl halıq ğılımdı, önerdi jäne basqa da igilikterdi düniege äkelgeni üşin de ülken qwrmetke layıq... Olar tötenşe baqıttı boldı, sebebi olar öte bilimdi edi», «keyin jattıñ şabuılına wşırap, adamzattıñ wlı civilizaciyasın qara tünek bastı». Öte dwrıs pikir. Bwl meniñ adamzattıñ alğaşqı wlı civilizaciyası Manqıstaudan bastau aldı degen twjırımımmen säykes kelip twrğan joq pa?!  Osıdan jüz jıldan keyin osınday oydı egipettanuşı Kair Institutınıñ şığıs arheologiyasınıñ negizin qalağan Gaston Kamil' Şarl' (Maspero) Şumerler bizge, yağni Mesopotamiyağa «aua-rayı jwmsaq, jeri şwraylı Soltüstik Aziya dalasınan keldi» dep jazıptı. Amerika zertteuşileriniñ soñğı boljamı boyınşa «Şumerler degenimiz «Keñgir» bolıp tabıladı. Bükil jer betinde Keñgir attı aymaq tek qana Qazaqstannıñ Jezqazğan oblısında. Türiktiñ jazba dereginde (Üİ ğasır) Kengu dep körsetilgen. Onıñ qasında Wlıtau ornalasqan. Oğan jaqın jerde öte eski zamandarda mıs öndirilgen bay ken ornı bar». («Twran» № 16. 17.04 2009 j. Dmitriy Dey  «Belgisiz Torğay»). Qazaqta mıs, jez terminderi sinonim. Jezqazğan atı osıdan qalğan.

        Al şındığında, Keñgirdiñ de, Kengudiñ de, Kenniñ de, Manqıstaudağı Temir baba äulie qorımı ornalasqan aymaqtağı Kendirliniñ de tegi bir. Sonımen qatar Şu eliniñ qazirgi qazaqtardıñ arğı tegi ekendigin däleldeytin toponomikalıq ayğaq – Şu özeni bolıp tabıladı. 1456-58 jıldarı Şıñğıs qağannıñ twñğışı Joşıdan taraytın tikeley wrpağı Kerey men Jänibektiñ Äbilqayır handığınan bölinip Qazaq handığın qwrğan jeri osı Şu alqabı bolğanınıñ negizgi sebebi de osı bolatın. Manqıstau oblısına qarastı Kaspiy jağalauındağı müyisterdiñ biri küni büginde de Su (Şu) dep ataladı.

        Ken (Kenşin) adam atı, yağni atamızdıñ esimi. Şejire deregi Ken atamızdıñ tegin tömendegişe taratadı. Qazaqtan - Bekarıs (Kişi jüz), Bekarıstan – 2 bala Alşın, Kenşin. Kenşinnen jeti bala Tama, Tabın, Kerderi, Kereyt, Ramazan, Jağalbaylı, Töleu. Bügingi 25 tañbalı Kişi jüz eline qarastı 7 tañbalı «Jetiru» deytinderimiz osılar. Bwlar ejelgi grekter men Rim imperiyasınıñ negizin qalağandar. Olardıñ özderiniñ tegin «Etruri» dep jazıp jürgenderi osı bizdiñ Qazaqtıñ Jeti ruı. Olar Qazaqtan enşi alıp bölinip şıqqandar, al bizdegi Jetrular qaraşañıraqta qalğandarı. Bükil älem elderi osılayşa Qazaqtan bölinip otau tikken.

       Ejelde Baba Tükti Şaştı Äzizdiñ tolıq mağınası qazaqtıñ bes jasar balasına deyin belgili bolsa da, soñğı orısqa bodan bolğan üş jüz jıl mwnı wmıttıruğa aynaldı. Mine sol ädilettilikti ornatıp, aqiqattı aytatın kün de tudı.  Ol üşin tağı da osı esimderdiñ söz tübirin (öz tübin, yağni tüp atasın) kömekke şaqıramız. Jaraydı tözimderiñdi tauıspayın. Tükti degenimiz Nwq (Nük) payğambar atamızdıñ laqap esimi bolıp tabıladı. Tüktiniñ söz tübiri - Ük (Wq)  yağni tüp atası Ükaşa ata bolıp tabıladı.   Özderiñiz körip otırğanday, Tüktiñ söz tübiri «Ük», Şaştıñ tübiri «Aş». Baba men Şaş analıq tekti bildiredi. Al, Äziz - qazaqtıñ tüp atası, yağni olardıñ bäri  Äz äulie  atamızdıñ izin jalğastıruşılar dep otır.

       Nwq payğambardıñ kemesiniñ toqtağan Qazığwrt (Qazıq jwrt) tauı da, olardıñ ğwmır keşken jeri de, Atamızdıñ molası da bügingi qazaq dalasında. Ol Qarataudıñ küngey betindegi, Ögiz (Oğız) tau şatqalı mañındağı qıratta, Türkistan qalasınan 42 km jerde ornalasqan Ükaşa ata mazarı bolıp tabıladı.

 

        Özderiñiz körip otırğanday, barlıq tarihi derekter Şumerlik «Avestanıñ» düniege kelgen jeri Kaspiy teñiziniñ şığıs jağalauı ekendigin aytadı. Demek, sol Şumerler özderin qazaqpız dep atağan. Oğan bwltartpas ayğaqta bar. Sebebi, sol jer ejelde de, tipti büginde de Qazaq dep atalğan. Äytpese, ol jer Qazaq şığanağı dep atalmağan bolar edi.

        «Qazaq şığanağı, Kaspiy teñiziniñ şığıs jağalaulıq böliginde, Mañğıstau tübeginiñ oñ tüstik jağalauında. Mañğıstau oblısınıñ Qaraqiya audanı jerinde, qwrlıqqa 46 km enip jatır. Pişini doğa tärizdes, eni teñizge şığar jerinde 83 km. Ortaşa tereñdigi 13 – 15 m, eñ tereñ jeri 32 m. Jağalauı köteriñki kelgen. Şığısında Qazaq şığanağınan suı tayaz Kendirli bwğazı arqılı bölingen Kendirli qoynauı jäne Kendirli (Ada) qwmqayırı (wzındığı 35 km) bar» (Uikipediya — aşıq enciklopediyasınan alınğan mälimet).

Atam Qazaqtıñ söz jasau qağidası boyınşa Şumer – Şu jäne Mer degen eki birikken sözden twradı. Biz ekinşi buınnan Merkit taypasınıñ atauın köremiz. «Merkitter– ejelgi türki taypası. Orta jüz Kereydiñ işindegi bir ru» (Uikipediya — aşıq enciklopediyasınan alınğan mälimet). Qazaq dalasında olardıñ atında Merke (Meri äke), Merki (Meri jigi (ruı) degen toponomikalıq ataular bar.

 T - dıbısı sözdiñ qay jerinde qoldanılsa da tolıp, tolıstı, endi özgermeydi degen mağına beredi. Mısalı, At (Atıñ kim?), Ata, Wlt, Bwlt, Wrt, Jwrt, Qwrt, At, Wt, Qwt, Jat, Jwt, Ot, Twt, Süt, Tobış, Toğız, Toqsan, Toqsan toğız t.t.. Atam Qazaqtıñ şejire deregi boyınşa «T» dıbısı toğız sanın iemdengen Tobıştardıñ laqap atı.

         Ejelde barlıq dünie toğız sanımen eseptelgen. Mısalı, bügingi qazaqta toğız qwmalaq (oyın), toğız-toğızdı qalıñmal (wzatılğan qızğa beriletin dünie-müliktiñ är birin toğız-toğızdan jasap beru, tipti minetin atı toğız, artatın tüyesi toğız boladı).

         Toğız ayıp (beriletin jazanıñ salmağına oray – bir toğız, eki toğız, üş toğız dep, onı toğız-toğızğa köteredi). Bir toğız-toğız besti-bes jasar at. Al osı ayıp toğız-toğızğa barğanda «toqal toğız» dep atalğan. Bwl toqsan at.

         «Toğız bie tartu ğıp

         Aldına alıp barayıq (340 bet).

         …Jiberdi tartu qılıp toğız adam («Qambar batır» 344 bet).

         «Toğız qabat torqañnan – toqtaşıqtıñ terisi artıq» degen mätel de erteden beri aytılıp keledi.

         «Ömirdegi bolatın närselerdiñ toğızdan asatını bolmaydı», dep danışpandar aytqan. (Äbilğazı «Türik şejiresi»).

         «Türik halqında ne närseni bolsa da, toğızğa aparatın ädet bar, Qwdaytağala odan artıq jaratpağan» (Şarafutdin Iezdi «Zafanama»). Aytsa aytqanday, Şıñğıs qağan negizin qalağan «Altın Ordanıñ» eñ soñğı wlı hanı Toqtamıs Şıñğıshannıñ toğızınşı wrpağı bolıp tabıladı.

         Wlı Jaratuşı – Allanıñ toqsan toğız esimi bar delinetininiñ de sırı osı.

         Demek, «T» tañbası wldıñ (bala) tolısqanın bildirip, wltqa aynaldırıp twr; süt – su ağarıp, sütke aynalğan; ört – janıp ketken, eşteñe qalmağan; jılt – körindi de joq boldı; bwlt – bu jinalıp bwltqa aynalğan t.t. bolıp kete beredi. Mine «T» dıbısı osılay söyleydi.

         Merkige jalğanğan soñğı «T» dıbıs-tañbası olardıñ tolıp-tolısıp öz aldına bölek elge aynalğanın bildirip twr.

         Batıs, Qıtay  derekközderi de, Orıstar da, Raşid-Ad-Dinde de Merkitterdi birese Ade, Odoy, Odoyut dep Baegulermen (Baywlılarmen) birge ataydı. Qazirgi Resey jerinde Odoy, Uoday, Odoyut attı toponomikalıq ataular bar. Atam Qazaqtıñ söz jasau qağidası boyınşa «A» men «O»-nıñ mäni men mağınasına kelsek, «A» dıbısı: Alla, Ada, Ata, Ana, Asa delinip barlıq dünieniñ bastauı degendi bildirse, «O» tañbası «Kün» jäne «Säbi (näreste)» degen mağına beredi. Aqiqatında, «O» tañbası ejelgi Künderdiñ Qu ((Qu Aday äke (Qwdayke) yağni Atası) men Ün-derdiñ (Mwñal, kenjesi)) tañbası. Bas kiimmen oynauğa bolmaytını siyaqtı, «O» mende, Kün men Säbiden jäne olardanda basqa O-dan bastalatın barlıq wğımdarmen  de oynauğa bolmaydı. O-dan bastalatın wğımdar: Ot, Otaşı, Oq-däri, Oqtwmsıq, Oba (auru), Obatas, Ojau, Oyşıl, Oyıq, Oqu, Omarta, Ombı (dombıranıñ söz tübiri), Omırau (anamızdıñ tösi), Or, Oramal, Otan, Otbası, Odaq, Bodan, yağni Otan jäne Odaqpen oynasañ bodan bolasıñ dep twr. Şınında da, Odaqpen oynauğa bolmaydı. Odaqtıñ qanday bolatının keşegi Keñester odağı kezinde körgenbiz. Qazirgi Kedendik odaq, Euro odaqtar tüptiñ tübinde sol bwrınğı «şıqqan» jerimizge qayta aparuı äbden mümkin. Bwnday jağdaylar bwrında da san ret bolğan. Äytpese bizdiñ sözdik qorımızda «Bodan» degen söz bolmağan bolar edi. Sebebi, äldi men älsiz, yağni az halıq pen köp halıq jäne mädeni damu deñgeyi är türli elder teñ därejede Odaq bola almaydı. Bwl qarapayım adamnıñ, wrınşaq, zorlıqşıl adamdarmen joldas (saparlas) bolğanımen birday dünie. Tentektiñ aldınan «köp asqanğa, bir tosqan şıqqan» kezde qosaq arasında bosqa ketesiñ. Bügingi sankciyağa ilinip, dağdarısqa wşırap jatqanımız osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq.

 

        Sol Şumerlerdiñ ejelgi atauı May (Maya) dep atalğan. Tüyeli auıl degenimiz mine osı. Tüyeli auıl äli sol bwrınğı ejelgi Atamekenderinde tüyelerinde bağıp, sol ejelgi  atauların küni büginde de tolıqtay saqtap otır. Mañğıstaudağı Atan, Ülek, Qaraülek, Burabay, Maya, Qaramaya (tau), Mayamola, Mayabotalağan, Aqmaya, Aqtaylaq, Ülken Qaratüye, Kişi Qaratüye, Qarabota,  Qaratüye – Man Ata attı toponomikalıq ataular osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq. (S.Qondıbaydıñ «Mañğıstaudıñ jer-su atauları» attı eñbegi paydalanıldı). Kökşetaudağı Şuç'e köli men Burabay eldi meken atauınıñ da şığu tegi osı. Altaylıqtardıñ «Ma Aday – Qara» epostıq dastanınıñ da şığu tegi osı. Bizdiñ Wlı Atalarımız öz tarihın osılay bir auız sözben jazğan.

 

       Qwrmetti oqırman! Bwl twjırım dauğa jatuğa tiis emes. Eske wstayıq! Qazaq şejiresi, qazaqtıñ söz jasau qağidası jäne onıñ söz tübiri (öz tübi, yağni sözdiñ atası) jäne sol jerdegi toponomikalıq ataular eşqaşan jañılısıp körgen emes. Bwl qağidanı bütkil jer betinde qoldanbaytın birde-bir el joq. Demek, olardıñ bäri qazaqtan taradı, yağni qazaq qağanatınan enşi alıp bölinip şığıp otau tikti degen söz. Ärine solay. Äytpese, bükil adam balası «topan suğa» qarıq bolıp, odan tek Nwq payğambar qauımı aman qalsa, odan keyingi tirşilik tek qana osı qazaq dalasınan bastaladı emes pe?

        Käri Qas bidiñ (Kaspiydiñ) şığıs jağında ornalasqan käri Mañğıstaudıñ «360 ÄULIELİ KIELİ MAÑĞISTAU» dep atalatınınıñ da bir sırı osı.

 

        Tarih tağlımı: Bükil jer betindegi söz tübirinde Äz, Az, Qaz, Haz, Kaz atauı bar el men jer, är türli toponomikalıq ataular men wğımdardıñ barlığı da bügingi Qazaqtardıñ Ata-babalarınan qaldı degendi bildiredi. Bwl kez-kelgen ataudıñ söz tübirinde (öz tübinde)  Äz, Az, Qaz, Haz, Kaz bolsa, osı wğımdardıñ barlığınıñ Atası, yağni bügingişe aytqanda «avtorı» Qazaqtar degen söz. Bwl bükil älem elderimen tolıqtay moyındalğan aqiqat. Odan eşkim eşqayda qaşıp qwtıla almaydı. Bügingi sözdik qorımızdağı Aziya, Qazaqiya (söz tübiri Aziya),  Az (Äz), Azau, Azaulı elderi, Azau (Azov) teñizi, Azamat (bwl wğımdı qoldanbaytın el joq), Qazaq eli, Qazaqstan, Qazaqmıs, QazMwnay, Qazmwnaygaz, QazMwnayÖnimderi,  Qazpoçta, Qaztelekom, Qazaltın, KazMU, KazPTI, Kazkom, Kazcink,  Kazatom, Kaz GPZ t.t. solardıñ jalğası.

Qojırbaywlı Mwhambetkärim,

Mañğıstau

Abai.kz

 

 

0 pikir