Tәuelsizdik alghanymyzgha otyz tórt jyldan asty. Osy uaqyt ishinde memleket retinde qalyptastyq, shekaramyzdy bekittik, tól tengemizdi ainalymgha engizdik, әlem kartasynda óz ornymyzdy aiqyndadyq.

Biraq, negizgi manyzdy problema әli de tolyq sheshimin tappay keledi. Ol – últtyq atau, últtyng ózin-ózi tanu jaghdayy. Qoghamdyq diskursta «qazaqstandyq» degen jasandy úghymdy algha tartyp, bayyrghy halyqtyng tarihy atauyn kómeskileuge tyrysu әli de kezdesedi. Endi osyghan naqty әri batyl jauap beretin uaqyt keldi: Qazaqstanda túratyn últtyng aty – qazaq, al búl elding memlekettik, tarihi, mәdeny ózegi de – qazaq últy. Elimizdegi ózge últ toptary – olar etnos ókilderi. Taghy bir aitarymyz, olardyng sany óte kem.

«Qazaqstandyq» sózi alghashynda azamattyq biregeylikti týsindiru ýshin engizilgeni ras. Ol belgili kezende eldegi etnosaralyq tatulyqty saqtaugha, kópúltty qoghamda ortaq sayasy kenistik qalyptastyrugha qyzmet etti. Alayda uaqyt óte kele búl úghym shekten tys qoldanylyp, últtyq bolmysty almastyratyn dengeyge jetti. Sonyng saldarynan «qazaq» degen atau keri sheginip, «qazaqstandyq» degen jalpylama terminning kólenkesinde qaldy. Búl – tabighy emes, tarihy әdiletsiz qúbylys.

Kez kelgen memleket ózining tituldy últymen tanylady. Fransiyada – fransuz, Germaniyada – nemis, Japoniyada – japon. Búl elderde azamattyq pen últtyq atau ózara qarsy qoyylmaydy. Eshkim «fransuzdyqtar» nemese «nemistik últ» dep jasandy atau oilap tapqan joq. Óitkeni memleketting aty, tili, mәdeny kody sol últtyng atymen tyghyz baylanysty. Qazaqstan da osy zandylyqtan tys bolmauy kerek. Qazaqstan – qazaqtyng jeri, qazaqtyng memleketi. Sondyqtan búl elding azamattaryn jalpyúlttyq dengeyde «qazaq» dep atau – qisyndy әri zandy.

Búl arada ózge etnostardy joqqa shygharu nemese kemsitu emes. Kerisinshe, ortaq últtyq kenistikte barsha azamatty bir tarihy ataudyng ainalasyna toptastyru. Qazaq degen atau – etnikalyq tar úghym ghana demeyik, memlekettik, órkeniyettik atau. Qazaqstandy óz Otanym dep sanaytyn, onyng zanyn qúrmetteytin, bolashaghyn osy elmen baylanystyratyn әrbir azamat qazaq elining azamaty retinde qazaq atauyn qabylday alady. Búl – integrasiyanyng eng joghary, eng tabighy formasy.

Últtyq ataudan qashu – últtyq senimsizdikting belgisi. Eger biz óz memleketimizde óz atymyzdy ashyq aita almasaq, onda tәuelsizdigimizding mәni qanday? Qazaq tilining memlekettik mәrtebesi bar deymiz, biraq kýndelikti ómirde ony shetke ysyramyz. Qazaq últy – memleket qúraushy últ deymiz, biraq qoghamdyq kenistikte ony atap kórsetuge iymenemiz. Múnday ekiúdayylyq últtyng ruhyn әlsiretedi, keleshekke degen senimdi kemitedi. Osyny – biylik iyesi, sonday-aq, iydealogiyany jýrgizushi memlekettik qyzmetkerler dúrys jәne tereng týsinu kerek.

Tariyhqa kóz jýgirtsek, qazaq atauy eshqashan bótendi syrtqa tepken emes. Kerisinshe, búl dalagha kelgen talay júrt qazaqtyng keng peyilining arqasynda panalady, tirshilik etti. Qazaq bolu – tek qanmen ólshenbeydi, ol – taghdyrmen, niyetpen, tandaumen ólshenedi. Osy elding tarihyn moyyndap, tilin ýirenip, mәdeniyetin qúrmettegen adam qazaq qoghamynyng ajyramas bóligine ainalady. Sondyqtan «qazaq» atauyn ortaq últtyq atau retinde qabyldau – qoghamdy bólmeydi, qayta tútastyqqa jeteleydi.

Býgingi jahandanu dәuirinde últtyq biregeylik te, memleket te uaqyt ótken sayyn әlsireydi. Aqparattyq kenistikte, mәdeny yqpaldastyqta óz atauyn, óz tilin, óz kodyn saqtay almaghan halyq jútylyp ketu qaupine úshyraydy. Qazaq atauyn azamattyq dengeyde bekitu – tek simvoldyq qadam emes, strategiyalyq qajettilik. Búl úrpaq sanasynda «men kimmin?» degen súraqqa anyq әri nyq jauap qalyptastyrady.

Áriyne, búl problema bir kýnde sheshilmeydi. Ol ýshin sayasy erik, iydeologiyalyq aiqyndyq, qoghamdyq kelisim qajet. Bilim jýiesinde, aqparattyq sayasatta, mәdeny kenistikte qazaq atauy men qazaq tilining ýstemdigin tabighy týrde ornyqtyru kerek. Memlekettik qújattarda, resmy ritorikada «qazaqstandyq» sózin shekten tys qoldanbay, «qazaq eli», «qazaq qoghamy» degen úghymdardy batyl engizu qajet. Sonda ghana últtyq sana bir arnagha týsedi.

«Qazaqstandyqtardy – qazaq dep aitatyn uaqyt keldi» deu – ótkendi joqqa shygharu emes, bolashaqty aiqyndau. Búl – óz memleketine, óz tarihyna, óz atyna degen qúrmetting kórinisi. Qazaq atauy biyik túrsa, Qazaqstan da biyik túrady. Últ retinde úiysu, memleket retinde nyghai ýshin biz eng aldymen óz atymyzdy ózimiz iyelenuimiz kerek. Endi oghan iymenetin emes, maqtanatyn uaqyt keldi.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz