(syni-esse)

«Qan keshken...» osy, eki-aq auyz sózdi estigen sәtte-aq tól tilin jettik biletin adamnyng kóz aldynda keng daladaghy qiyan-keski shayqastyng jandy kartinasy kele qalary sózsiz. Al, endi «Qan keshken hanzadalar» degen kezde halqymyzdyng sonau ejelgi tarihyna qaray qiyalymyz sharyqtaydy. Búl sóz, jazushy Jәdy Shәkenúlynyng jana kitabynyng atauy. Birden nazar audartqany – búl jana sóz tirkesining poetikalyq әseri.  Osydan bir-neshe ay búryn búl kitapty qoljazba kýiinde redaktorlyq jasaugha qolyma alghan edim. Atórt paraqshadaghy bet sanymen alghanda bes jýz betke tayau kólemdi romangha eng kemi eki apta uaqytym ketetin shyghar dep jobalagham. Birden qalamymdy qolgha alyp, jóndey jóneluge tas-týiin oqugha kiriskenimde... kәdimgi qyzyqqúmar oqyrmangha ainalyp ketkenimdi ózim de bayqamay qaldym, tórt kýnde týgel oqyp shyqtym. Endi, osynyng «Nege olay boldy?» degenin ghana aitsam, búl tuyndynyng su jana atauyna say, býkil tarauyndaghy tarihy taytalastyng moldyghy, tyng derekterding kóptigi, osyghan sәikesken әdeby tәsilderding de tez qúbylatyn jýrdektigine sholu jasap bere alatyn siyaqtymyn. Óitsem, osy syni-essemning de maqsaty oryndaldy әri oqyrman qauymgha qazaqtyng әdebiy-ruhany әlemine kelgen «Qan keshken hanzadalardyn» da jalpy mazmúnyn jetkizip, olardy da oqugha yntalandyru niyetim oryndalar dedim. Kitaptyng birinshi  bólimi taghy da qandy sózben «Qandy kek» dep bastalghan: «Seni me bәlem, Baba súltan!» dedi, azu tisteri syqyrlap, iri jaq sýiekteri oinap, kózine qan tolghan Tәuekel». Osylaysha, oqyrmanmen alghash qauyshqan keyipkerding kózimen beynelengen ainala kórinister de bizdi sonau zamangha, dәl sol bir shaqqa, sayyn dalamyzgha ilezde alyp keledi. «Dalanyng qúla shegir tany qúlan iyektep keledi. Balyq bauyrlanghan aspan jiyegin alqyzyl sәule júryndap, jolbarys jondy búira belder ýstinde aqshyl saghym dirildeydi.

...Dala tynysyn ishine tartyp týsip, túlparlar túyaghynyng dýbiri jerdi silkintedi. At ayaghymen týtelengen qara jusannyng qyshqyltym iysi anqidy. Janbyr jaqyndaghannyng belgisi me,  әlde jelmen  jetken  dymqyldyq pa, ontýstik shyghystaghy Balqash jaqtan túshy su ylghaly tynysqa seziledi...» Mine, óstip ótken tarihymyzdyng tereng qoynauyna birden kirgen son, sol shaqtaghy babalarymyzben birge jýrgendey, qoyan-qoltyq aralasyp ketkendey sóz qúdiretimen somdalghan kәdimgi etene ómirdi birge keship kete barasyz... «Qan keshken hanzadalar» kelesi kezekte danqy býkil әlemge jayylghan, «men» degen talay qalamger qalam tartyp myndaghan kitaptar men tarihy zertteuler jazylghan әigili Temushin Shynghyshannyng zamanyna birden qauyshtyrady. Búghan deyingi býkil jazbalardyng jartysy osy tarihy túlghany әsire kótermelep әuliyege balasa, qalghan jartysy óltire jamandap asqan jauyz etip kelip edi. Joq, búl kitapta mýlde basqa, kәdimgi ózimiz kórip jýrgen júmyr basty pende, jaqsylyghy da, jamandyghy da qatar kәdimgi adamdy kóremiz. Kózge jyly, kónilge júghymdy, «iyә, solay ghoy» degizerliktey bәri senimdi. Búl tarau «Túghyryl han ordasynda» dep, bastalady. Yaghni, jetim qalghan Temushinge ókil әke bolyp, onyng dúshpanyn jenuine kómek berip, aqyry ony Shynghyshan taghyna jetkizgen, sonynda ózi odan opyq jegen qily oqighanyng bastaluy: «Túghyryl hannyng jazdyq ordasy. «Aldiyar, taqsyr, han iyem, Altan hanynyng elshileri sizge kiruge rúqsat súraydy!»

«Altan han elshisining Túghyryl ordasyna at basyn tireui birinshi ret bolghandyqtan sahara tósindegi handyqqa tan-tamasha boldy. Onyng oiynsha qalaly jerdegi qytay saraylarymen salystyrghanda kóshpendilerding ómiri asa jabayy bolsa kerek edi... Al myna jazghy ordanyng sәni men saltanaty tipti bólek. Otyz qanat Orda tikken ýlken alanqay júrttyng taban-astyna kýidirilgen tas kirpishter tegis qalanghan...temir sauytty otyz sarbaz miz baqpay kýzette túr...Ordagha qosymsha qyzmet etetin ýiler de yghy-jyghy emes, bas ordadan keyingi, on eki qanattyq, segiz qanattyq, alty qanattyq órnekti aq ýiler aqqudyng qos qanatynday ordanyng eki qaptalyna asa retti, tәrtippen ornalastyrylghan. Orda ýilerin tútastyratyn joldargha da derlik tas tóselgen. Janbyr suy jyrashyqtarda sarqylyp aghatyn úsaq suagharlar da sheberlikpen jasalghan». Búl kórinister de qytaylyq Altyn han elshisining baqylauy boyynsha beynelenip túr. Kerey elining ataqty hany Túghyryldyng az sózdi degdarlyghy da, elshiler oilap kelgendey japyryla jalpyldamaytyn eldik súsy, eren saltanaty da syrt kóz elshilerding kókey kózimen saralanady. Oqyrman da sol elshilermen birge Túghyryl ordasynyng tól tirligine tәnti bolady. Mine, osynday aibyndy Altyn han elimen iyq tenestirgen Túghyryldyng keng kósilgen Kerey eli de, jayylyp jatqan joyqyn Nayman eli de taytalas baqtalastyqtyng sonynda temirdey myqty jas Temushinning tegeurinine tótep bere almaghan alapat kezenning de kezi keledi.  Kitaptyng «Ókil әke» tarauynda:

«...aldy-artyn týiindep bolghan Túghyryl han Bórjigenderding taypa kósemi Temujinge ózimen birge tatarlargha qarsy joryqqa attanuy haqynda arnayy hat joldady: «Balam, tatarlar sening de, mening de bitispes jauymyz... Atang Ambaghay qaghandy Kidangha ústap berip óltirtkenin, әkeng Jesukey bahadýrdi de ulap mert qylghanyn úmytpaghan bolarsyn. Olargha oisyrata soqqy beruding orayy keldi. Altan patshasy arnayy elshisin jiberip, tatarlardy jazalau joryghyna birge attanuymyzdy súrap otyr. Ózine qarasty eling men kórshiles naghashyng Qonyrattardan qol jinap, tez arada bizben birge joryqqa attanugha dayyndal!». Osy hatta eske alynghan kóptegen qyzyqty sәtter kitaptyng taraularynda filimdegidey shúbyrta suretteledi. Jetim Tәmujinning eki bauyryn ertip qayyn atasy Tay sheshen bergen qara búlghyn tondy syy etip Túghyrylgha barghan kezi, ókil әkening el basqaru turaly ókil balasyna aitqan danalyq sózderi... Osy odaqtasqan qalyng qoldyng Tatar elin qiratqan san-qily soghys tәsilderi, jenisten keyingi syi-siyapat úsynylghan saltanatty rәsimder... baqtalas handardyng qúbylmaly bet-әlpeti men ishki qyjyl oilary da oqyrmandy kórermenge ainaldyrady. Múndaghy dóp tandalghan sózder arqyly ejelgi ghajayyp ómirdi qayta tiriltken qazaqtyng san boyauly tilining suretterin «ótken tarihymyzdyng beyneli ekrany» der edim. Dәuirding auysuy endi, euraziyanyng kóshpendi kókjaldaryn týgel biyleytin bir alyp túlghany tudyratyn uaqyttyng tolghaghymen tuyndaghan tynymsyz sahara soghystary sahnada atoylap, teleserialday «endi, ne bolar eken?» degizgen kitaptyng jana taraulary algha jeteley týsedi.   «Temujin bolsa, qarauyldary arqyly Túghyryl men Jamuqa qosyndarynyng týn ishinde attanyp ketkeninen habar alghan. Solay bolsa da búl habardy óz qosyndarynan jasyryn ústady da, tang atar-atpasta ghana bilgen keyip tanytyp, óz әmirlerine: «Shynymen de han әkey bizdi aldap júrtqa tastap ketkeni me?!» degen tandanysyn bildirdi. ...Sóitip, Temujin men Qasar ekeui Naymandardyng qaruly tosqauylynan syrt ainalyp ótip ketti. Kerey men Nayman jaghynyng qantógiske baratynyn da әbden baghamdap, óz úpayyna kerekti ontayly sәtti kýtti. Jamuqa ózinin: «Temujin Naymandarmen astyrtyn til biriktirip, bizdi otqa iyterip, ózderi әdeyi qalyp qoydy» degenine, Túghyryl hannyng jelp etpegenine ishtey nazalanyp, Temujinge jasyryn habarshy attandyrdy: «Túghyryl han senderdi әdeyi Naymandardyng qolyna qaldyryp qashyp ketti» degendi jetkizdi». Mine, osylay ókil әke Túghyryl men ókil bala Temushinning arasyna ekijýzdi dúshpany ot salghan tarihy mezet, kelesi kezekte tosqauylgha toqtamas, әlemdi joyqyndyghymen jaulaghan «Shynghyshannyng qandy  selinin» tospasyn aghytqan edi. «Qangha boyalghan altyn taq»  tarauy, «Temujin bos qalghan Túghyryldyng han taghyna kelip otyrdy. ...ózining bala kýninde, jetim kezinde Túghyryldyng aldyna kelip tizerlep otyrghany eles berdi. Jenisting jeligi emes, estelik ensesin ezdi... «Mәrtebeli noyandar! Tuys-tughandar, Túghyryldyng han taghynan ketui onyng jenilisi degendi bildirmeydi. Mәngilik Tәnirining jebeui, babalar aruaghynyng qoldauy meni biyikke kóterip, onyng dәurenin ayaqtatty. Men de qartayyp, oryn taghymdy kelesi bireuge úsynsam, ol da Tәnirding ýkimimen... Bizding Kerey Elin iyelep aluymyz onyng halqyn torghayday tozdyru degendik emes. Soghysta eng kóp qarsylyq kórsetken Jarqyn (Jirkin) ruynyng bas batyry Qadaq ketse de erjýrek oghlandarynyng ýrim-bútaghy qaldy. Árbir qosyn ózining shep búzar batyrlarynyng qúramyna erjýrek әuletting úldaryn qosyp alsyn. Mening bekzat úldarym, Túghyryl han ordasynyng hanymdary men hanyshalaryn qamqoryna alyp, olardyng óz ordasynda búrynghyday jyrghauly ómir sýruine jaghday jasasyn...» Temushin óz ar-újdanyn aqtau ýshin osynday pәrmen týsirip, han tekti aqsýiek ekenin kórsetse de, ókil әkesi Túghyrylgha degen saghynyshy men ókinishi ómirining sonyna deyin kókeyinen ketpegenin kitaptyng әr túsynynda tragediyaly әuendey enirep eske týsirilip túrady.

«Qanatty pyraq»  dep atalghan kitaptyng búl ýlken bólimi әigili Túghyryldan asyl tek jalghasty ma, әlde qúrydy ma, degen búghan deyin qalamgerler qalam tartpay eleusiz qalghan eresen taqyryptyng da talay qyryn ashqan.  «Allahu akpar, Allahu akpar! Taybúgha osy ónirge kelgeli azan dauysyn jii estiytin boldy. «Ata!» deydi Taybúgha, Múrat biyge qarap, búldyr-saldyr es bile bastaghan shaghymda osy bir jaghymdy әuezdi alghash ret Tendi qalasynan estip edim. ...bayaghy bal kýnimdi eske salyp jatyr. Búl Múrat biyding kýtken saualy edi... Sol sarytap saghynysh Taybúghany jetektetip osynda әkelip otyr. ...Saudager beynesine kirgen Múrat by býkil nókerlerine keruen týielerin  jetektetip, Taybúghany  balasy  retinde bauyryna basyp, eng әueli at basyn Balasaghún qalasyna búryp edi... «Men saghan anyz emes, bolghan oqighany aitayyn ba?» degen Múrat bi, «Aytshy ata!» dep, kózi jaynaghan jas hanzada Taybúghagha: «Arghy jaghy «toghyz oghyz» atalghan Kerey taypalarynyng qan keshti úrystary túsynda olardyng túlparlarynyng túyaghy búl ólkeni de talay taptaghan. Berisi Marghuz hannyng iyelik aumaghynyng bir sheti osy aimaqqa deyin kósilip jatqan... «O.o.o, ata, ataekem bәse, sizding osy baytaq aimaqty alaqanynyzday biluiniz tegin emes eken ghoy. Men búl jerding bәrine jatyrqay qarap, bóten sanap jýrsem, Marghuz, Túghyryl atalarymnyng izi qalghan qasiyetti dala eken ghoy. Taybúgha osyny aityp, júptaghan alaqanyn bir-birine quana soghyp, jelpine shattandy...» «Týmen ordasy» búl tarau Sibir handyghynyng negizin qalaghan Taybúgha hanzadanyng qily taghdyryn ashuymen asa qyzyqty. «Múrat abyzdyng aituynda osy mandaghy jasyl tóbelerding shoqtyqty biri Týmen babanyng qabiri ekeninde esh kýmәn joq edi... Qonyr samalgha keudesin tosqan Taybúgha ormandy ólkening alanqay tóskeylerindegi biyik-biyik jasyl jotalargha qúmarlana qarady. Kezinde Ertis ónirining ormandy, dalaly alqaby batys Týrki qaghanatynyng bir qanaty bolghan, Eltemish, Estemy qaghandardyng izi qalghan, dәuir almasyp, qimaqtar, qypshaqtar, noghaylar, manghyttar, ejelgi «sypyr» halqy kezek mekendegen. «Ibir-Sibir» yaky «Ybyr-Sybyr» degen atpen tariyhqa tanbalanghan qúiqaly ónirge endi búlar jana túrghyndar bolyp keldi... Endigi qalghany Shynghyshannyng ózinen pәrmen alu ghana edi»...  «Taybúgha әldekimdi izdegendey hanymdar men hanyshalar tobyna moyyn búrdy. Onyng kóz isharasyn týsingen Shynghystyng kenje qyzy Torghyn biyke eki beti alaulap, jasqana basyp qasyna keldi. Taybúgha onyng qolynan ústap túryp: Úlynyz Tólening qasynda jýrip qyzynyz Torghyn biykemen sóz baylasyp edim... Kerey ordasynyng talay qyzy qalynsyz úzatylyp sizderge kelin bolyp edi. Meni hanzada retinde tanyghanynyz ras bolsa, qyzynyzdy ómirlik jar etuge rúqsat berseniz eken! – dedi, ýnine az diril aralasyp. Qaghan taghy da kýldi: «Kereyler súramaydy, súrasa berip qana qútylasyn. Basynda jeke iyeligindi súrap edin, endi qyzymdy súradyn. Bara-bara han taghyn súrap jýrme?!» Qaghannyng jýzindegi kónildi shuaqty keliskeni dep bilgen orda júrty jamyray kýlisti. Qaghan sózin jalghap, «Tebingindi terge shylamay, balaghyndy qangha suarmay onay olja bermeyin dep, oilap edim. Taybúgha balam, sen bәrinen de ótip bolypsyn. Jau qamalyna atoylap, ózine mol olja salypsyn. Endi, menen nesine rúqsat súrap túrsyn?!» dep, yrzalyq pen synaq ray aralasqan jarqyn janarymen qarady... Taybúgha hanzadanyng abyroyy asqaqtap, Ertis boyyndaghy óz saray-túraghyna aibynmen oraldy...» «...Qala qúrylysyn odan ary nyghaytu jәne jana qalagha at beru haqynda Taybúgha dýiim júrttyng aldynda tebirene sóiledi: Babalarym Noyan tauynyng bauyryna әigili Qaraqorym qalasyn, Orhon ózenining saghasynan Týndik qalasyn, Altaydyng úzyn basynan Isaq qalasyn,  Borsyqatar  ózeni boyynan Qara-Hoto qalasyn salyp, beline altyn ilgekti kise buynyp, qolyna Aygha janyghan almas kezdik ústap, altyn kózemen as iship yrghyn ómir keship edi». Osylaysha,  Shynghyshannyn  alyp imperiyasymen teteles  tarihyn bastaghan Sibir handyghy, keyingi  Altyn-Orda zamanynda da, odan songhy ordalar men handyqtargha ydyraghan kezende de hanzadalardyng qandy kýresimen tarih qoynauynda óshpes iz qaldyrdy, әitsede  kezek zamany tughan Orys imperiyasyna  jútylghan dәuirding ózekti órtegen ókinishti kýiimen keng tolghaghan roman ayaqtalady.  Shygharma sonynda sóz bolatyn Oraz-Múhammed, Qadyrghaly Jalairi, Seyd-Ahmetter (Seydaq) orys otarshyldarynyng  Sibir handyghy arqyly býgingi qazaq dalasyn jaulauynyng alghashqy qúrbandary edi. 1588-jyly atalghan túlghalar orys tútqynyna týskennen keyin Kóshim han iyeligindegi  Sibirlik biylik qanshama qarsylassa da orys otarshyldyghyn toqtata almady.

Oqyrman әri redaktor túrghysynda aitarym,  alyp euraziyanyng myng jylghy san-qily ómirin otarshyl elding tarihshylary men bóten elding ghalymdary ótirik-shyny aralas jazghan jýzdegen kitaptarynyn  auyr  jýgin  qalamger  Jәdy óte sheber әdeby tәsilmen kesek bir romangha syighyza bilgen.  Ári  últtyq zerdesi men tól tili tolyq  qalamger osy  arqyly ózgege úqsamaytyn  óz qoltanbasyn  da  kórsete  alghan.  Sóitip,  tól tarihymyzdan  sauaty  az  qazaq qauymyna  jana bir jandy leppen ruhany qúndylyq  әkeldi . Osynau, qiya-qúzdy  qiyn jol  sanalatyn oy enbegimen  «Qan keshken hanzadalar»  atty  tәjmahal ghimrat salu ýshin, uaqyt  kómbesinde qalghan asyl jauharlaryn jinauda  avtor  talay jerdi  kezgen eken. Monghol ýstirtinde ghúmyr keshken Kerey  elinin   ejelgi mekeni bolghan  Orhon, Tula dariyalarynyng angharyn aralaghan, Týghyryl hannyng jazghy, qysqy orda túraghynyng biri bolghan Ulaanbaatargha tayau mandaghy saqtalghan júrtyn da, kereytterding ejelgi astanasy Qarqorymnyng júrtyna da saparlap, baryp kórgen.  Sibir handyghynyng ejelgi mekeni bolghan, qazir Reseyding qol-astyndaghy Týmen ólkesin de týgel aralap kórgenderine kózin qandyryp, oiyna toqyghan. Sodan da, kitaptaghy surettemelerde osy ólkelerding tól tabighatty qanyq beynelenip, taqyr taudyng yzyng jeli, nu ormannyng suyly, ózenderding kóbikti shuyly men anqyghan baldyr iyisi oqyrmandy eltip әketedi. Romandaghy oqighalardyng qonglyghy erekshe әri bir-birimen aqausyz baylanysqan. Múnday eren nәtiyjege jetuining mәnin Jәdy kitap sonyndaghy, roman qalay jazylghany turaly jazbasynda sanamalyp aitypty. Túghyryl men Temushin arasynda bolghan kesek oqighalar hattalghan «Qúpiya shejire» men onyng әdeby núsqasy «Altyn shejireni» de jete zerttegenin, eskerusiz qalghan tarihy sәtterding naqty derekterin tabu ýshin sheteldik jәne qazaq núsqadaghy jýzdegen kitaptardy ýnile sýzip shyqqanyn әsirese, Sibir handyghy turaly orys jazbalarynan kóp derek tapqanyn aitady. Búl kitapty nazar qoya oqyghan adam, euraziya kóshpendilerining kezinde býtin bir halyq bolghanyn, Túghyryl zamanynda Kerey, Nayman, Qonyrat, Merkit, Bórjiginder týgel ózara ejelgi týrik tilinde sóilesip jýrgenin payymdaydy. Yaky til ghylymy jaghynan aitsaq, ol kezde Altay prototili býkil taypalardyng ortaq tili edi, әli týrik jәne monghol tarmaghyna bólinbegen kez edi, sondyqtan kәzirgi «Shynghyshan monghol ma, qazaq pa?» degen mәnsiz daugha da búl kitap tosqauyl qoyghan der, edim.

Abay Mauqaraúly

Abai.kz