(سىني-ەسسە)

«قان كەشكەن...» وسى، ەكى-اق اۋىز ءسوزدى ەستىگەن ساتتە-اق ءتول ءتىلىن جەتتىك بىلەتىن ادامنىڭ كوز الدىندا كەڭ دالاداعى قيان-كەسكى شايقاستىڭ جاندى كارتيناسى كەلە قالارى ءسوزسىز. ال، ەندى «قان كەشكەن حانزادالار» دەگەن كەزدە حالقىمىزدىڭ سوناۋ ەجەلگى تاريحىنا قاراي قيالىمىز شارىقتايدى. بۇل ءسوز، جازۋشى ءجادي شاكەنۇلىنىڭ جاڭا كىتابىنىڭ اتاۋى. بىردەن نازار اۋدارتقانى – بۇل جاڭا ءسوز تىركەسىنىڭ پوەتيكالىق اسەرى.  وسىدان ءبىر-نەشە اي بۇرىن بۇل كىتاپتى قولجازبا كۇيىندە رەداكتورلىق جاساۋعا قولىما العان ەدىم. ءاتورت پاراقشاداعى بەت سانىمەن العاندا بەس ءجۇز بەتكە تاياۋ كولەمدى رومانعا ەڭ كەمى ەكى اپتا ۋاقىتىم كەتەتىن شىعار دەپ جوبالاعام. بىردەن قالامىمدى قولعا الىپ، جوندەي جونەلۋگە تاس-ءتۇيىن وقۋعا كىرىسكەنىمدە... كادىمگى قىزىققۇمار وقىرمانعا اينالىپ كەتكەنىمدى ءوزىم دە بايقاماي قالدىم، ءتورت كۇندە تۇگەل وقىپ شىقتىم. ەندى، وسىنىڭ «نەگە ولاي بولدى؟» دەگەنىن عانا ايتسام، بۇل تۋىندىنىڭ سۋ جاڭا اتاۋىنا ساي، بۇكىل تاراۋىنداعى تاريحي تايتالاستىڭ مولدىعى، تىڭ دەرەكتەردىڭ كوپتىگى، وسىعان سايكەسكەن ادەبي تاسىلدەردىڭ دە تەز قۇبىلاتىن جۇردەكتىگىنە شولۋ جاساپ بەرە الاتىن سياقتىمىن. ويتسەم، وسى سىني-ەسسەمنىڭ دە ماقساتى ورىندالدى ءارى وقىرمان قاۋىمعا قازاقتىڭ ادەبي-رۋحاني الەمىنە كەلگەن «قان كەشكەن حانزادالاردىڭ» دا جالپى مازمۇنىن جەتكىزىپ، ولاردى دا وقۋعا ىنتالاندىرۋ نيەتىم ورىندالار دەدىم. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى  ءبولىمى تاعى دا قاندى سوزبەن «قاندى كەك» دەپ باستالعان: «سەنى مە بالەم، بابا سۇلتان!» دەدى، ازۋ تىستەرى سىقىرلاپ، ءىرى جاق سۇيەكتەرى ويناپ، كوزىنە قان تولعان تاۋەكەل». وسىلايشا، وقىرمانمەن العاش قاۋىشقان كەيىپكەردىڭ كوزىمەن بەينەلەنگەن اينالا كورىنىستەر دە ءبىزدى سوناۋ زامانعا، ءدال سول ءبىر شاققا، سايىن دالامىزعا ىلەزدە الىپ كەلەدى. «دالانىڭ قۇلا شەگىر تاڭى قۇلان يەكتەپ كەلەدى. بالىق باۋىرلانعان اسپان جيەگىن القىزىل ساۋلە جۇرىنداپ، جولبارىس جوندى بۇيرا بەلدەر ۇستىندە اقشىل ساعىم دىرىلدەيدى.

...دالا تىنىسىن ىشىنە تارتىپ ءتۇسىپ، تۇلپارلار تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى جەردى سىلكىنتەدى. ات اياعىمەن تۇتەلەنگەن قارا جۋساننىڭ قىشقىلتىم ءيسى اڭقيدى. جاڭبىر جاقىنداعاننىڭ بەلگىسى مە،  الدە جەلمەن  جەتكەن  دىمقىلدىق پا، وڭتۇستىك شىعىستاعى بالقاش جاقتان تۇششى سۋ ىلعالى تىنىسقا سەزىلەدى...» مىنە، ءوستىپ وتكەن تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ قويناۋىنا بىردەن كىرگەن سوڭ، سول شاقتاعى بابالارىمىزبەن بىرگە جۇرگەندەي، قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتكەندەي ءسوز قۇدىرەتىمەن سومدالعان كادىمگى ەتەنە ءومىردى بىرگە كەشىپ كەتە باراسىز... «قان كەشكەن حانزادالار» كەلەسى كەزەكتە داڭقى بۇكىل الەمگە جايىلعان، «مەن» دەگەن تالاي قالامگەر قالام تارتىپ مىڭداعان كىتاپتار مەن تاريحي زەرتتەۋلەر جازىلعان ايگىلى تەمۋشىن شىڭعىسحاننىڭ زامانىنا بىردەن قاۋىشتىرادى. بۇعان دەيىنگى بۇكىل جازبالاردىڭ جارتىسى وسى تاريحي تۇلعانى اسىرە كوتەرمەلەپ اۋليەگە بالاسا، قالعان جارتىسى ولتىرە جامانداپ اسقان جاۋىز ەتىپ كەلىپ ەدى. جوق، بۇل كىتاپتا مۇلدە باسقا، كادىمگى ءوزىمىز كورىپ جۇرگەن جۇمىر باستى پەندە، جاقسىلىعى دا، جاماندىعى دا قاتار كادىمگى ادامدى كورەمىز. كوزگە جىلى، كوڭىلگە جۇعىمدى، «ءيا، سولاي عوي» دەگىزەرلىكتەي ءبارى سەنىمدى. بۇل تاراۋ «تۇعىرىل حان ورداسىندا» دەپ، باستالادى. ياعني، جەتىم قالعان تەمۋشىنگە وكىل اكە بولىپ، ونىڭ دۇشپانىن جەڭۋىنە كومەك بەرىپ، اقىرى ونى شىڭعىسحان تاعىنا جەتكىزگەن، سوڭىندا ءوزى ودان وپىق جەگەن قيلى وقيعانىڭ باستالۋى: «تۇعىرىل حاننىڭ جازدىق ورداسى. «الديار، تاقسىر، حان يەم، التان حانىنىڭ ەلشىلەرى سىزگە كىرۋگە رۇقسات سۇرايدى!»

«التان حان ەلشىسىنىڭ تۇعىرىل ورداسىنا ات باسىن تىرەۋى ءبىرىنشى رەت بولعاندىقتان ساحارا توسىندەگى حاندىققا تاڭ-تاماشا بولدى. ونىڭ ويىنشا قالالى جەردەگى قىتاي سارايلارىمەن سالىستىرعاندا كوشپەندىلەردىڭ ءومىرى اسا جابايى بولسا كەرەك ەدى... ال مىنا جازعى وردانىڭ ءسانى مەن سالتاناتى ءتىپتى بولەك. وتىز قانات وردا تىككەن ۇلكەن الاڭقاي جۇرتتىڭ تابان-استىنا كۇيدىرىلگەن تاس كىرپىشتەر تەگىس قالانعان...تەمىر ساۋىتتى وتىز سارباز ءمىز باقپاي كۇزەتتە تۇر...ورداعا قوسىمشا قىزمەت ەتەتىن ۇيلەر دە ىعى-جىعى ەمەس، باس وردادان كەيىنگى، ون ەكى قاناتتىق، سەگىز قاناتتىق، التى قاناتتىق ورنەكتى اق ۇيلەر اققۋدىڭ قوس قاناتىنداي وردانىڭ ەكى قاپتالىنا اسا رەتتى، تارتىپپەن ورنالاستىرىلعان. وردا ۇيلەرىن تۇتاستىراتىن جولدارعا دا دەرلىك تاس توسەلگەن. جاڭبىر سۋى جىراشىقتاردا سارقىلىپ اعاتىن ۇساق سۋاعارلار دا شەبەرلىكپەن جاسالعان». بۇل كورىنىستەر دە قىتايلىق التىن حان ەلشىسىنىڭ باقىلاۋى بويىنشا بەينەلەنىپ تۇر. كەرەي ەلىنىڭ اتاقتى حانى تۇعىرىلدىڭ از ءسوزدى دەگدارلىعى دا، ەلشىلەر ويلاپ كەلگەندەي جاپىرىلا جالپىلدامايتىن ەلدىك سۇسى، ەرەن سالتاناتى دا سىرت كوز ەلشىلەردىڭ كوكەي كوزىمەن سارالانادى. وقىرمان دا سول ەلشىلەرمەن بىرگە تۇعىرىل ورداسىنىڭ ءتول تىرلىگىنە ءتانتى بولادى. مىنە، وسىنداي ايبىندى التىن حان ەلىمەن يىق تەڭەستىرگەن تۇعىرىلدىڭ كەڭ كوسىلگەن كەرەي ەلى دە، جايىلىپ جاتقان جويقىن نايمان ەلى دە تايتالاس باقتالاستىقتىڭ سوڭىندا تەمىردەي مىقتى جاس تەمۋشيننىڭ تەگەۋرىنىنە توتەپ بەرە الماعان الاپات كەزەڭنىڭ دە كەزى كەلەدى.  كىتاپتىڭ «وكىل اكە» تاراۋىندا:

«...الدى-ارتىن تۇيىندەپ بولعان تۇعىرىل حان بورجىگەندەردىڭ تايپا كوسەمى تەمۋجىنگە وزىمەن بىرگە تاتارلارعا قارسى جورىققا اتتانۋى حاقىندا ارنايى حات جولدادى: «بالام، تاتارلار سەنىڭ دە، مەنىڭ دە بىتىسپەس جاۋىمىز... اتاڭ امباعاي قاعاندى كيدانعا ۇستاپ بەرىپ ولتىرتكەنىن، اكەڭ جەسۋكەي ءباھادۇردى دە ۋلاپ مەرت قىلعانىن ۇمىتپاعان بولارسىڭ. ولارعا ويسىراتا سوققى بەرۋدىڭ ورايى كەلدى. التان پاتشاسى ارنايى ەلشىسىن جىبەرىپ، تاتارلاردى جازالاۋ جورىعىنا بىرگە اتتانۋىمىزدى سۇراپ وتىر. وزىڭە قاراستى ەلىڭ مەن كورشىلەس ناعاشىڭ قوڭىراتتاردان قول جيناپ، تەز ارادا بىزبەن بىرگە جورىققا اتتانۋعا دايىندال!». وسى حاتتا ەسكە الىنعان كوپتەگەن قىزىقتى ساتتەر كىتاپتىڭ تاراۋلارىندا فيلمدەگىدەي شۇبىرتا سۋرەتتەلەدى. جەتىم ءتامۋجىننىڭ ەكى باۋىرىن ەرتىپ قايىن اتاسى تاي شەشەن بەرگەن قارا بۇلعىن توندى سىي ەتىپ تۇعىرىلعا بارعان كەزى، وكىل اكەنىڭ ەل باسقارۋ تۋرالى وكىل بالاسىنا ايتقان دانالىق سوزدەرى... وسى وداقتاسقان قالىڭ قولدىڭ تاتار ەلىن قيراتقان سان-قيلى سوعىس تاسىلدەرى، جەڭىستەن كەيىنگى سىي-سياپات ۇسىنىلعان سالتاناتتى راسىمدەر... باقتالاس حانداردىڭ قۇبىلمالى بەت-الپەتى مەن ىشكى قىجىل ويلارى دا وقىرماندى كورەرمەنگە اينالدىرادى. مۇنداعى ءدوپ تاڭدالعان سوزدەر ارقىلى ەجەلگى عاجايىپ ءومىردى قايتا تىرىلتكەن قازاقتىڭ سان بوياۋلى ءتىلىنىڭ سۋرەتتەرىن «وتكەن تاريحىمىزدىڭ بەينەلى ەكرانى» دەر ەدىم. ءداۋىردىڭ اۋىسۋى ەندى، ەۋرازيانىڭ كوشپەندى كوكجالدارىن تۇگەل بيلەيتىن ءبىر الىپ تۇلعانى تۋدىراتىن ۋاقىتتىڭ تولعاعىمەن تۋىنداعان تىنىمسىز ساحارا سوعىستارى ساحنادا اتويلاپ، تەلەسەريالداي «ەندى، نە بولار ەكەن؟» دەگىزگەن كىتاپتىڭ جاڭا تاراۋلارى العا جەتەلەي تۇسەدى.   «تەمۋجىن بولسا، قاراۋىلدارى ارقىلى تۇعىرىل مەن جامۋقا قوسىندارىنىڭ ءتۇن ىشىندە اتتانىپ كەتكەنىنەن حابار العان. سولاي بولسا دا بۇل حاباردى ءوز قوسىندارىنان جاسىرىن ۇستادى دا، تاڭ اتار-اتپاستا عانا بىلگەن كەيىپ تانىتىپ، ءوز امىرلەرىنە: «شىنىمەن دە حان اكەي ءبىزدى الداپ جۇرتقا تاستاپ كەتكەنى مە؟!» دەگەن تاڭدانىسىن ءبىلدىردى. ...ءسويتىپ، تەمۋجىن مەن قاسار ەكەۋى نايمانداردىڭ قارۋلى توسقاۋىلىنان سىرت اينالىپ ءوتىپ كەتتى. كەرەي مەن نايمان جاعىنىڭ قانتوگىسكە باراتىنىن دا ابدەن باعامداپ، ءوز ۇپايىنا كەرەكتى وڭتايلى ءساتتى كۇتتى. جامۋقا ءوزىنىڭ: «تەمۋجىن نايماندارمەن استىرتىن ءتىل بىرىكتىرىپ، ءبىزدى وتقا يتەرىپ، وزدەرى ادەيى قالىپ قويدى» دەگەنىنە، تۇعىرىل حاننىڭ جەلپ ەتپەگەنىنە ىشتەي نازالانىپ، تەمۋجىنگە جاسىرىن حابارشى اتتاندىردى: «تۇعىرىل حان سەندەردى ادەيى نايمانداردىڭ قولىنا قالدىرىپ قاشىپ كەتتى» دەگەندى جەتكىزدى». مىنە، وسىلاي وكىل اكە تۇعىرىل مەن وكىل بالا تەمۋشىننىڭ اراسىنا ەكىجۇزدى دۇشپانى وت سالعان تاريحي مەزەت، كەلەسى كەزەكتە توسقاۋىلعا توقتاماس، الەمدى جويقىندىعىمەن جاۋلاعان «شىڭعىسحاننىڭ قاندى  سەلىنىڭ» توسپاسىن اعىتقان ەدى. «قانعا بويالعان التىن تاق»  تاراۋى، «تەمۋجىن بوس قالعان تۇعىرىلدىڭ حان تاعىنا كەلىپ وتىردى. ...ءوزىنىڭ بالا كۇنىندە، جەتىم كەزىندە تۇعىرىلدىڭ الدىنا كەلىپ تىزەرلەپ وتىرعانى ەلەس بەردى. جەڭىستىڭ جەلىگى ەمەس، ەستەلىك ەڭسەسىن ەزدى... «مارتەبەلى نوياندار! تۋىس-تۋعاندار، تۇعىرىلدىڭ حان تاعىنان كەتۋى ونىڭ جەڭىلىسى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ماڭگىلىك ءتاڭىرىنىڭ جەبەۋى، بابالار ارۋاعىنىڭ قولداۋى مەنى بيىككە كوتەرىپ، ونىڭ داۋرەنىن اياقتاتتى. مەن دە قارتايىپ، ورىن تاعىمدى كەلەسى بىرەۋگە ۇسىنسام، ول دا ءتاڭىردىڭ ۇكىمىمەن... ءبىزدىڭ كەرەي ەلىن يەلەپ الۋىمىز ونىڭ حالقىن تورعايداي توزدىرۋ دەگەندىك ەمەس. سوعىستا ەڭ كوپ قارسىلىق كورسەتكەن جارقىن (جىركىن) رۋىنىڭ باس باتىرى قاداق كەتسە دە ەرجۇرەك وعلاندارىنىڭ ءۇرىم-بۇتاعى قالدى. ءاربىر قوسىن ءوزىنىڭ شەپ بۇزار باتىرلارىنىڭ قۇرامىنا ەرجۇرەك اۋلەتتىڭ ۇلدارىن قوسىپ السىن. مەنىڭ بەكزات ۇلدارىم، تۇعىرىل حان ورداسىنىڭ حانىمدارى مەن حانىشالارىن قامقورىنا الىپ، ولاردىڭ ءوز ورداسىندا بۇرىنعىداي جىرعاۋلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساسىن...» تەمۋشىن ءوز ار-ۇجدانىن اقتاۋ ءۇشىن وسىنداي پارمەن ءتۇسىرىپ، حان تەكتى اقسۇيەك ەكەنىن كورسەتسە دە، وكىل اكەسى تۇعىرىلعا دەگەن ساعىنىشى مەن وكىنىشى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كوكەيىنەن كەتپەگەنىن كىتاپتىڭ ءار تۇسىنىندا تراگەديالى اۋەندەي ەڭىرەپ ەسكە ءتۇسىرىلىپ تۇرادى.

«قاناتتى پىراق»  دەپ اتالعان كىتاپتىڭ بۇل ۇلكەن ءبولىمى ايگىلى تۇعىرىلدان اسىل تەك جالعاستى ما، الدە قۇرىدى ما، دەگەن بۇعان دەيىن قالامگەرلەر قالام تارتپاي ەلەۋسىز قالعان ەرەسەن تاقىرىپتىڭ دا تالاي قىرىن اشقان.  «اللاحۋ اكپار، اللاحۋ اكپار! تايبۇعا وسى وڭىرگە كەلگەلى ازان داۋىسىن ءجيى ەستيتىن بولدى. «اتا!» دەيدى تايبۇعا، مۇرات بيگە قاراپ، بۇلدىر-سالدىر ەس بىلە باستاعان شاعىمدا وسى ءبىر جاعىمدى اۋەزدى العاش رەت تەڭدى قالاسىنان ەستىپ ەدىم. ...باياعى بال كۇنىمدى ەسكە سالىپ جاتىر. بۇل مۇرات ءبيدىڭ كۇتكەن ساۋالى ەدى... سول سارىتاپ ساعىنىش تايبۇعانى جەتەكتەتىپ وسىندا اكەلىپ وتىر. ...ساۋداگەر بەينەسىنە كىرگەن مۇرات بي بۇكىل نوكەرلەرىنە كەرۋەن تۇيەلەرىن  جەتەكتەتىپ، تايبۇعانى  بالاسى  رەتىندە باۋىرىنا باسىپ، ەڭ اۋەلى ات باسىن بالاساعۇن قالاسىنا بۇرىپ ەدى... «مەن ساعان اڭىز ەمەس، بولعان وقيعانى ايتايىن با؟» دەگەن مۇرات بي، «ايتشى اتا!» دەپ، كوزى جايناعان جاس حانزادا تايبۇعاعا: «ارعى جاعى «توعىز وعىز» اتالعان كەرەي تايپالارىنىڭ قان كەشتى ۇرىستارى تۇسىندا ولاردىڭ تۇلپارلارىنىڭ تۇياعى بۇل ولكەنى دە تالاي تاپتاعان. بەرىسى مارعۋز حاننىڭ يەلىك اۋماعىنىڭ ءبىر شەتى وسى ايماققا دەيىن كوسىلىپ جاتقان... «و.و.و، اتا، اتاەكەم باسە، ءسىزدىڭ وسى بايتاق ايماقتى الاقانىڭىزداي ءبىلۋىڭىز تەگىن ەمەس ەكەن عوي. مەن بۇل جەردىڭ بارىنە جاتىرقاي قاراپ، بوتەن ساناپ جۇرسەم، مارعۋز، تۇعىرىل اتالارىمنىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى دالا ەكەن عوي. تايبۇعا وسىنى ايتىپ، جۇپتاعان الاقانىن ءبىر-بىرىنە قۋانا سوعىپ، جەلپىنە شاتتاندى...» «تۇمەن ورداسى» بۇل تاراۋ ءسىبىر حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان تايبۇعا حانزادانىڭ قيلى تاعدىرىن اشۋىمەن اسا قىزىقتى. «مۇرات ابىزدىڭ ايتۋىندا وسى ماڭداعى جاسىل توبەلەردىڭ شوقتىقتى ءبىرى تۇمەن بابانىڭ قابىرى ەكەنىندە ەش كۇمان جوق ەدى... قوڭىر سامالعا كەۋدەسىن توسقان تايبۇعا ورماندى ولكەنىڭ الاڭقاي توسكەيلەرىندەگى بيىك-بيىك جاسىل جوتالارعا قۇمارلانا قارادى. كەزىندە ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ورماندى، دالالى القابى باتىس تۇركى قاعاناتىنىڭ ءبىر قاناتى بولعان، ەلتەمىش، ەستەمي قاعانداردىڭ ءىزى قالعان، ءداۋىر الماسىپ، قيماقتار، قىپشاقتار، نوعايلار، ماڭعىتتار، ەجەلگى «سىپىر» حالقى كەزەك مەكەندەگەن. «ءىبىر-ءسىبىر» ياكي «ىبىر-سىبىر» دەگەن اتپەن تاريحقا تاڭبالانعان قۇيقالى وڭىرگە ەندى بۇلار جاڭا تۇرعىندار بولىپ كەلدى... ەندىگى قالعانى شىڭعىسحاننىڭ وزىنەن پارمەن الۋ عانا ەدى»...  «تايبۇعا الدەكىمدى ىزدەگەندەي حانىمدار مەن حانىشالار توبىنا مويىن بۇردى. ونىڭ كوز يشاراسىن تۇسىنگەن شىڭعىستىڭ كەنجە قىزى تورعىن بيكە ەكى بەتى الاۋلاپ، جاسقانا باسىپ قاسىنا كەلدى. تايبۇعا ونىڭ قولىنان ۇستاپ تۇرىپ: ۇلىڭىز تولەنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ قىزىڭىز تورعىن بيكەمەن ءسوز بايلاسىپ ەدىم... كەرەي ورداسىنىڭ تالاي قىزى قالىڭسىز ۇزاتىلىپ سىزدەرگە كەلىن بولىپ ەدى. مەنى حانزادا رەتىندە تانىعانىڭىز راس بولسا، قىزىڭىزدى ومىرلىك جار ەتۋگە رۇقسات بەرسەڭىز ەكەن! – دەدى، ۇنىنە از ءدىرىل ارالاسىپ. قاعان تاعى دا كۇلدى: «كەرەيلەر سۇرامايدى، سۇراسا بەرىپ قانا قۇتىلاسىڭ. باسىندا جەكە يەلىگىڭدى سۇراپ ەدىڭ، ەندى قىزىمدى سۇرادىڭ. بارا-بارا حان تاعىن سۇراپ جۇرمە؟!» قاعاننىڭ جۇزىندەگى كوڭىلدى شۋاقتى كەلىسكەنى دەپ بىلگەن وردا جۇرتى جامىراي كۇلىستى. قاعان ءسوزىن جالعاپ، «تەبىنگىڭدى تەرگە شىلاماي، بالاعىڭدى قانعا سۋارماي وڭاي ولجا بەرمەيىن دەپ، ويلاپ ەدىم. تايبۇعا بالام، سەن بارىنەن دە ءوتىپ بولىپسىڭ. جاۋ قامالىنا اتويلاپ، وزىڭە مول ولجا سالىپسىڭ. ەندى، مەنەن نەسىنە رۇقسات سۇراپ تۇرسىڭ؟!» دەپ، ىرزالىق پەن سىناق راي ارالاسقان جارقىن جانارىمەن قارادى... تايبۇعا حانزادانىڭ ابىرويى اسقاقتاپ، ەرتىس بويىنداعى ءوز ساراي-تۇراعىنا ايبىنمەن ورالدى...» «...قالا قۇرىلىسىن ودان ارى نىعايتۋ جانە جاڭا قالاعا ات بەرۋ حاقىندا تايبۇعا ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا تەبىرەنە سويلەدى: بابالارىم نويان تاۋىنىڭ باۋىرىنا ايگىلى قاراقورىم قالاسىن، ورحون وزەنىنىڭ ساعاسىنان تۇندىك قالاسىن، التايدىڭ ۇزىن باسىنان يساق قالاسىن،  بورسىقاتار  وزەنى بويىنان قارا-حوتو قالاسىن سالىپ، بەلىنە التىن ىلگەكتى كىسە بۋىنىپ، قولىنا ايعا جانىعان الماس كەزدىك ۇستاپ، التىن كوزەمەن اس ءىشىپ ىرعىن ءومىر كەشىپ ەدى». وسىلايشا،  شىڭعىسحاننىڭ  الىپ يمپەرياسىمەن تەتەلەس  تاريحىن باستاعان ءسىبىر حاندىعى، كەيىنگى  التىن-وردا زامانىندا دا، ودان سوڭعى وردالار مەن حاندىقتارعا ىدىراعان كەزەڭدە دە حانزادالاردىڭ قاندى كۇرەسىمەن تاريح قويناۋىندا وشپەس ءىز قالدىردى، ايتسەدە  كەزەك زامانى تۋعان ورىس يمپەرياسىنا  جۇتىلعان ءداۋىردىڭ وزەكتى ورتەگەن وكىنىشتى كۇيىمەن كەڭ تولعاعان رومان اياقتالادى.  شىعارما سوڭىندا ءسوز بولاتىن وراز-مۇحاممەد، قادىرعالي جالايري، سەيد-احمەتتەر (سەيداق) ورىس وتارشىلدارىنىڭ  سىبىر حاندىعى ارقىلى بۇگىنگى قازاق دالاسىن جاۋلاۋىنىڭ العاشقى قۇرباندارى ەدى. 1588-جىلى اتالعان تۇلعالار ورىس تۇتقىنىنا تۇسكەننەن كەيىن كوشىم حان يەلىگىندەگى  سىبىرلىك بيلىك قانشاما قارسىلاسسا دا ورىس وتارشىلدىعىن توقتاتا المادى.

وقىرمان ءارى رەداكتور تۇرعىسىندا ايتارىم،  الىپ ەۋرازيانىڭ مىڭ جىلعى سان-قيلى ءومىرىن وتارشىل ەلدىڭ تاريحشىلارى مەن بوتەن ەلدىڭ عالىمدارى وتىرىك-شىنى ارالاس جازعان جۇزدەگەن كىتاپتارىنىڭ  اۋىر  جۇگىن  قالامگەر  ءجادي وتە شەبەر ادەبي تاسىلمەن كەسەك ءبىر رومانعا سىيعىزا بىلگەن.  ءارى  ۇلتتىق زەردەسى مەن ءتول ءتىلى تولىق  قالامگەر وسى  ارقىلى وزگەگە ۇقسامايتىن  ءوز قولتاڭباسىن  دا  كورسەتە  العان.  ءسويتىپ،  ءتول تاريحىمىزدان  ساۋاتى  از  قازاق قاۋىمىنا  جاڭا ءبىر جاندى لەپپەن رۋحاني قۇندىلىق  اكەلدى . وسىناۋ، قيا-قۇزدى  قيىن جول  سانالاتىن وي ەڭبەگىمەن  «قان كەشكەن حانزادالار»  اتتى  ءتاجماحال عيمرات سالۋ ءۇشىن، ۋاقىت  كومبەسىندە قالعان اسىل جاۋھارلارىن جيناۋدا  اۆتور  تالاي جەردى  كەزگەن ەكەن. موڭعول ۇستىرتىندە عۇمىر كەشكەن كەرەي  ەلىنىڭ   ەجەلگى مەكەنى بولعان  ورحون، تۋلا داريالارىنىڭ اڭعارىن ارالاعان، تۇعىرىل حاننىڭ جازعى، قىسقى وردا تۇراعىنىڭ ءبىرى بولعان ۋلاانبااتارعا تاياۋ ماڭداعى ساقتالعان جۇرتىن دا، كەرەيتتەردىڭ ەجەلگى استاناسى قارقورىمنىڭ جۇرتىنا دا ساپارلاپ، بارىپ كورگەن.  ءسىبىر حاندىعىنىڭ ەجەلگى مەكەنى بولعان، قازىر رەسەيدىڭ قول-استىنداعى تۇمەن ولكەسىن دە تۇگەل ارالاپ كورگەندەرىنە كوزىن قاندىرىپ، ويىنا توقىعان. سودان دا، كىتاپتاعى سۋرەتتەمەلەردە وسى ولكەلەردىڭ ءتول تابيعاتتى قانىق بەينەلەنىپ، تاقىر تاۋدىڭ ىزىڭ جەلى، نۋ ورماننىڭ سۋىلى، وزەندەردىڭ كوبىكتى شۋىلى مەن اڭقىعان بالدىر ءيىسى وقىرماندى ەلتىپ اكەتەدى. رومانداعى وقيعالاردىڭ قويۋلىعى ەرەكشە ءارى ءبىر-بىرىمەن اقاۋسىز بايلانىسقان. مۇنداي ەرەن ناتيجەگە جەتۋىنىڭ ءمانىن ءجادي كىتاپ سوڭىنداعى، رومان قالاي جازىلعانى تۋرالى جازباسىندا سانامالىپ ايتىپتى. تۇعىرىل مەن تەمۋشىن اراسىندا بولعان كەسەك وقيعالار حاتتالعان «قۇپيا شەجىرە» مەن ونىڭ ادەبي نۇسقاسى «التىن شەجىرەنى» دە جەتە زەرتتەگەنىن، ەسكەرۋسىز قالعان تاريحي ساتتەردىڭ ناقتى دەرەكتەرىن تابۋ ءۇشىن شەتەلدىك جانە قازاق نۇسقاداعى جۇزدەگەن كىتاپتاردى ۇڭىلە ءسۇزىپ شىققانىن اسىرەسە، ءسىبىر حاندىعى تۋرالى ورىس جازبالارىنان كوپ دەرەك تاپقانىن ايتادى. بۇل كىتاپتى نازار قويا وقىعان ادام، ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنىڭ كەزىندە ءبۇتىن ءبىر حالىق بولعانىن، تۇعىرىل زامانىندا كەرەي، نايمان، قوڭىرات، مەركىت، بورجىگىندەر تۇگەل ءوزارا ەجەلگى تۇرىك تىلىندە سويلەسىپ جۇرگەنىن پايىمدايدى. ياكي ءتىل عىلىمى جاعىنان ايتساق، ول كەزدە التاي ءپروتوتىلى بۇكىل تايپالاردىڭ ورتاق ءتىلى ەدى، ءالى تۇرىك جانە موڭعول تارماعىنا بولىنبەگەن كەز ەدى، سوندىقتان كازىرگى «شىڭعىسحان موڭعول ما، قازاق پا؟» دەگەن ءمانسىز داۋعا دا بۇل كىتاپ توسقاۋىل قويعان دەر، ەدىم.

اباي ماۋقاراۇلى

Abai.kz