Keyingi kezde qazaq qoghamynda aqyl-oy enbegimen shúghyldanatyndardy, әsirese aqyn-jazushylardy "masyl", "súranshaq" sanaytyn qate tendensiya payda boldy. Ótken jyldyng sonyna qaray birneshe shetel tilin bilemin degen tanymal jurnalist Nәziya Joyamergen:

“Jazushylargha ýy salynsyn”, “jazushylargha óitsin, sóitsin, býitsin”, “aqyndargha baspana berilsin”, “aqyndargha tegin kitap shygharyp bersin...” Nege? Ne ýshin? Jazushy, aqynnyng basqa mamandyqtardan qanday artyqshylyghy bar?!. Kenester odaghy kezinde aqyn-jazushylardy iydeologiya qúraly retinde paydalanghan. Kompartiyanyng tapsyrysyn oryndaghan. Al Tәuelsiz Qazaqstangha ne ýshin kerek olar? - dep jeke paraqshasynda jazba jariyalady.

Sәbit Rysbaev degen bloger de jana jyl basynda: "Nege aqyn jazushylargha memleket esebinen ýy beredi. Pәlenshe aqyn Almatyda túrsa da Astanadan ýy berildi. Ol Astanada túrmaydy da. Pәterin basqa kedeyge jalgha beredi. Áleumettik tensizdik degen bolmau kerek. Eshqanday mamandyq basqasynan artyq emes. Bәrine birdey qarau kerek" - degen sarynda post jazypty.

Qalamgerlerdi qaralaytyndar qay ghasyrda da bolghan. Áygili fransuz Jazushysy Mopassandy "suyq jýristi", Dostoevskiydy "qoyanshyq", Hemingueydy "maskýnem" deushiler bylayghy júrt emes, әdebiyet synshylary arasynda da bolghan. Búl ýrdis Dýnie jýzilik ekinshi soghystan keyin әlem elderi kapitalistik jәne kommunistik bolyp eki ýiekke bólingennen keyin tipti de órshigen.

1984-jylghy Nobeli Ádebiyet syilyghynyng iyegeri búrynghy Chehslovakiya aqyny Yaroslav Seyfert (1901-1986) "Ólenning iydeasy manyzdy ma, kórkemdigi me?" degen súraqqa: "IYdeyalyq, kórkemdik degendi qoya túryp, óleng eng aldymen óleng boluy kerek. Adamnyng jan týkpirine boylay alatyn bolu kerek" degen edi. "Óleng ómirdi ózgerte ala ma?" degen súraqqa: "Óleng adamnyng jan dýniyesine, ómirlik ústanymyna әser etedi. Jinala kele ýlken qozghalysqa úlasuy mýmkin" dep anyq jauap bergen-di.

Ádebiyetsiz: kitap, gazet-jurnal oqymaghan qogham, úrpaq qanday boluy mýmkin?!

Preziydent Toqaev jana jyldaghy "Týrkistan" gazetine bergen súhbatynda: "Gazet-jurnaldar qayta órleu dәuirining bastauynda túr. Sebebi, әleumettik jeli adamnyng oilau (tanymdyq) qabiletine zor ziyan keltirip jatyr. Jasy qyryqqa jetse de, bilimi men oi-órisi on bes jastaghy jasóspirimder dengeyinde qalyp qoyghan azamattardy qazirding ózinde kezdestiruge bolady" degen edi.

Qazirgi qalamgerler turaly teris pighyl ayaq astynan payda bolghan joq, týp tamyry terende jatyr.

Tәuelsizdikting alghashqy jyldary, jappay jekeshelendiru nauqany kezinde Ákejan Qajygeldin ministr boldy. El kólemindegi mәdeniyet otaulary men kitaphanalar talan-tarajgha týsip, ruhaniyattyng tamyryna balta shabyldy. Oghan shydamay qarsylyq bildirgen marqúm aqyn Amanqan Álimdi premier-ministr "jyndygha" tenedi. Qazir jan-jaghymyzgha qarasaq, besik terbeytin analar susayshylar men diplomy joq psiholog trengshilerding aldyn jaghalap jýr. Bolashaq úrpaqty tәrbiyeleytin mektepterde keyingi jyldary psiholog degen mamandyq payda bolyp, oqushylargha ruhany kómek beretin boldy. Qazaq qoghamynyng ruhany jәrdem izdegen qazirgi miskin kýiining astarynda sol jekeshelindiru kezindegi kitapqa, aqyn-jazushynyng kýnkórisine balta shapqan solaqay sayasat jatyr.

Sonyng saldarynan әdebiyetting ornyn dini  oqulyqtar, әleumettik jelidegi sayaz jazbalar basty. Jogharydaghy eki blogerding qalamgerler turaly pikiri sonyng aiqyn kórinisi.

Áriyne naryqtyq túrghydan alsaq, әdebiyet әrkimning isi. Ókinishke oray bizde shygharma jazyp tabys tabatyn kenes kezindegidey, bolmasa batys elderindey jýie joq. Qalamaqy tólenbeydi, menshik qúqyq atymen joq.

Al ruhani, eldik túrghydan qarasaq әdebiyet- ardyng isi. Batysta da, shyghysta da almisaqtan solay. Álemdik nómiri birinshi ekonomikalyq derjava Amerikada da solay. Ár kezek preziydentter jazushylardy ýnemi Aq ýige shaqyryp qonaq qylady. Ondaghy maqsaty qolyn alu emes, Memleket mýddesin oilaghandyghy. Qazirgidey internet dәuirinde әdebiyetting roly tipti de artyp otyr. Kitap óndirisi damyghan, aqyn- jazushysynyng túrmys qamy sheshilgen elder jahandanugha jútylyp ketem dep alandamaydy. Sebebi olar últtyq әdebiyetting qorghanys kýshine, aqyn-jazushylardyng ar sózin sóileytinine senedi.

Esbol Ýsenúly

Abai.kz