Nemese Jana Qazaqstan túsyndaghy synshyldyqty saralau

Konstitusiya talaptaryna jóne preziydent Toqaev jariyalaghan «Aluan-týrli pikir – birtútas últ», «Estiytin Ýkimett» qaghidattaryna say elimizdegi jaghday men biylikke qatysty qogham men azamattar tarapynan syn, balama pikir aityluyn zandy, demokratiyalyq dәstýrge әbden say jayt dep sanaymyn. Nesin jasyrayyn, ózim de talaydan beri sol qatardan tabylyp kelemin. «Alajaghym ketse de, aitajaghym ketpesin!» dep, eski jәne Jana Qazaqstangha jekkórinishti bop kele jatqan jayymyz bar.

Osy rette óz tarapymnan «eski Qazaqstannan Jana Qazaqstangha ótkisi kep jatqan bizding elde pikir erkindigi men qoghamdyq synnyng jaghdayy qanday?» degen súraqqa jauap izdep kórmekpin.

Meninshe, býgingi synshyldyqtyng birqatar ereksheligi bar.

Sóz joq, kez-kelgen biylik sekildi Qazaqstan biyligining kemshiligi jetip artylady. Bizde oryn alghan olqylyqtardyng obektivti jәne subektivti sebepteri de bar.

Obektivtisine tranzittik kezenning qiyndyqtaryn, әlemdik jәne ishki daghdarys (jalghyz ghana ekonomikalyq emes!), qarjy tapshylyghy, otyz jyl boyy tazalanbay kelgen «Avgiy atqorasynyn» mýshkil jaghdayyn jatqyzugha bolady. Oghan ushyghyp bara jatqan geosayasy ahualdy qosynyz: múhittyng ar jaghyndaghy Venesueladaghy jaghday, basqa el aumaghyndaghy múnay tasymaldau qúbyrlaryna drondardyng shabuyldauy, qara altyn tasyghan tankerlerding tәrkilenui bizding múnayymyzdyng baghasyna, qala berdi onsyz da tausylyp bara jatqan budjetimizge keri әserin tiygizedi dep kim oilaghan?!

Subektivti sebepter qataryna býgingi ýkimetting shúghyl da sheshushi reformalardy qolgha alugha qauqarsyzdyghyn, beyqamdyghy men biliksizdigin, menedjerlik minezsizdigin, óz moynyna jauapkershilik alyp, sheshim qabylday almauyn, kadrlyq sayasattaghy búra tartushylyqty, «barmaq basty, kóz qysty» jemqorlyqty qosar edim. Mine, kóptegen synshylar osy mәselelerdi tize otyryp, qazirgi jaghday men alda obekivti týrde kýtip túrghan qiyndyqtar turaly ashyq aityp, jarysa jazuda.

Bayqasam, osy qauym, sonyng ishinde belgili túlghalar, syny pikirin eki týrli jetkizedi.

Birinshisi – synyqqa syltau, tyrnaq astynan kir izdep, auzyna aq it kirip, kók it shyghyp, biylikti jerden alyp, jerge salyp, jer-jebirine jetip, tiyisti sayasy úpay jinaumen ghana ainalysatyn sekildi. Óitkeni, syn bar da, kemshilikterdi týzeu jónindegi naqty úsynys joq, tek qana birjaqty, jalpylama qaralau. Jәne de kóbisi – memleket ómirining barlyq salasynan «habardar» «әmbebap» maman: kez kelgen taqyrypqa albaty úryna  beredi! Olardyng sóz saptauy tym túrpayy desek te bolady.

Ekinshi toptyn syny – syndarly. Yaghni, synap-minep qana qoymay, eldegi jaghdaydy, sonyng ishinde naqty salalardy jaqsartu joldaryn úsynady. Onday mamandardyn, ókinishke oray, sany az, alayda ol qauymnyng sanaty – sapaly, sabyrly da saliqaly. Orynsyz radikalizm, hayp joq. Sóz saptaulary ústamdy da úghynyqty, mәndi, mazmúndy, mәdeniyetti.

Birinshi toptyng synyn men tipti týsinbeymin, týsinbeu bylay túrsyn, jek kóremin. Olar eldegi qiyndyqtar turaly jazghanda qúddy bir jer astynan jeti qoyan tapqanday, sýiinshi súrap jatqanday kórinedi maghan! Jәne de syndarynyng artynda: «kórdinizder me, biylikte myna onbaghandar emes, men bolsam, jaghday әp-sәtte mýldem ózgerip, barlyq mәsele sheshilip, qoy ýstine boztorghay júmyrtqalaytyn zaman ornaydy» degen sasyq sayasy dәme jatqanday!..

Ekinshi top elge shynymen jany ashyp, «kóppen kórgen úly toy», elmen birge bastan keship jatqan, alda da birge kóretin qiyn-qystau kezendi birge bastan ótkeretinin bilip, sol kezennen tezirek shyghudy menzeydi. Biylikti synaghan sózderinde eline degen sýiispenshilik, memleket bolashaghyna alandaushylyq bar. Olar syndy jeke basynyng paydasy ýshin emes, ortaq iske mysqalday bolsa da óz ýlesin qosyp, kóterip otyrghan mәselening shynymen de sheshimin tabuy ýshin aitady.

Birinshi top «tiyse terekke, tiymese, bútaqqa» qaghidatyn ústanyp, býgingi biylikti jamandaymyn dep, qyza-qyza kele Otanymyzgha, memleketimizge til tiygizuge deyin barady. Sóitip,  «boyaushy, boyaushy degenge, saqalyn boyaptynyn» kerin keltirip otyrady.  Olardyng sózderi shetelderde qaytalanyp jatady da, últqa ziyanyn da tiygizedi. Olargha aitarym: biylikti, ondaghy jeke túlghalardy itting bir jerinen jek kórseng de, Otanyna opasyzdyq tanytpa, ottama, tughan jerge til tiygizbe, memleketindi mansúq etpe!

Ekinshi top onday sayasy әdepsizdikke barmaydy, biylikti synaymyn dep, óz elin, óz últyn qaralamaydy, óz júrtyn basqa júrttyng kózinshe tómendetpeydi.

Birinshi top qoghamdyq syn sekildi janrdy payda kózine ainaldyryp alghan syqyldy. Tipti sheneunikter men kәsipkerlerdi bopsalap, aqsha tauyp jýrgenderi de joq emes. Ony úzynqúlaqtan estip, bilip te jýrmiz.

Ekinshilerinde onday aram pighyl joq.

Birinshi top syn sekildi qarudy jeke basqa, ózine jaqpay qalghan túlghagha ghana qarsy qoldanady, sóitip jýrip, klan ne toparalyq tartystyng qolshoqparyna ainalyp ketkenin bilmey qalady. Bir adamnan óshin alghansha, óluge dayyn.

Ekinshi toptyn onday oiy joq, olar jalpy jýiemen, jýieni qúraghan zandarmen, jýieni biylep otyrghan kýshtermen, jauapty túlghalarmen kýresedi.

Qoghamdyq synnyng sayasy astary da joq emes.

Bayqaymyn, birinshi top eski Qazaqstan túsynda ózin oppozisiya sanasa, Jana Qazaqstan qúrylyp jatqanda, sayasy iynersiyamen ózin sol ymyrasyz oppozisiya qalpynda saqtap qalghysy keledi. Yaghni, kezindegi antinazarbaevshyldar bir kýnning ishinde avtomatty týrde antitoqaevshyl bop shygha keldi. Elde bolyp jatqan az da bolsa, ong ózgerister men biylikting ritorikasynyng ózgeruin olar mýldem bayqamaytyn siyaqty.

Ekinshi top sayasy proseske evolusiyalyq túrghydan qaraugha tyrysady. Kezinde biylikke ashyqtan-ashyq qarsy shyqqan túlghalar býginde onyng (biyliktin) sózi men qimyl-әreketine janasha, jan-jaqty qaraugha tyrysady. Óitkeni ómir tek qana aq pen qaradan túrmaydy, ol eki týsting basqa da renkteri jәne aq pen qaradan basqa da týster bar emes pe? Sayasy sanadaghy múnday ózgeristi obektivti prosess dep sanaymyn jәne kókiregi oyau, kózi ashyq aghayyn osy astardy týsinedi dep oilaymyn.

Synnyng ar jaghynda sayasat ta boy kórsetip qalatyny bar.

Birinshi top sayasy syndy preziydentke nemese biyliktegi basqa da lauazymdy túlghalargha qarsy paydalanady, keybir eks-bankirler sekildi ony sayasy vendettagha, jeke basynyng kegine, kek qaytarugha úlastyryp jiberedi. Olardyng key kezde zang alanynan shyghyp ketetin, óte-móte radikaldy sózderi men úrandaryna senip qalatyn aghayyn әli de az emes.

Ekinshi top jalpydemokratiyalyq qúndylyqtar negizinde jýieni ózgertkisi keledi, óitkeni jýie jóndelse, zandar týzelse, bolashaqta biylikke keletin kez- kelgen preziydent, onyng ainalasy, biylikting ýsh tarmaghy basqasha, órkeniyetti týrde, eng bastysy, halqymen sanasyp qyzmet atqarugha mәjbýr bolady. Al bir «jaman» adamdy ekinshi «jaqsy» adamgha auystyrghannan týk shyqpaydy: altyn kórse, perishteng de, preziydenting de joldan tangy mýmkin!

Birinshi top revolusiyany, tónkeristi qalaydy. Alayda onyng saldarynan jazyqsyz adamdar qúrbandyqqa shalynyp ketetinin týsinbeydi.

Ekinshi top jýieni evolusiyalyq jolmen ózgertkisi keledi. Olar boluy yqtimal qan tógiske qarsy. Olargha elding amandyghy, memleketting Tәuelsizdigi, jerding tútastyghy kerek. Sol ýshin sayasy ambisiyalaryn tyiyp ústaydy.

«Syngha – syn, syrgha – bal» demekshi, katang senzura ýstemdik etip, tyiym salynghan birpartiyalyq Sovet kezeninde «syn týzelmey, min týzelmeydi» dep, maqala jazghanymyz esimizde. Ol kezding jurnalistikasy bas biylikke tiyispese de (ondaygha kim jol bergen deysiz?), jekelegen ministrler men oblys basshylarynyng bylyqtaryn qoryqpay, ashyp jatatyn.

Qazir bizde sol ýrdisting ózi de joq.

Ministr ne oblys basshysyn synaghan memlekettik BAQ-ty kórdiniz be? Tipti preziydentting ózi olardy jerden alyp, jerge salsa da, sol ózekti taqyrypty jalghastyryp ketken mem-BAQ bar ma? Olardy synasa, tek oligarhtargha bir taban jaqyn, onda da tek óz qarsylastaryna ghana tisi batatyn, qúryltayshylardyng tapsyrmasymen naqty túlghalargha aqparattyq shabuyl jasay alatyn BAQ qana synay alady. Onyng ózi tolyqqandy sóz bostandyghy emes, ol degeniniz – toparalyq talas-tartys.

«Aqsaqty tynday, ótirikti shynday» qylugha daghdylanghan biylik te syngha degen kózqarasyn ózgertui kerek. Mәselen, «Aluan-týrli pikir – birtútas últ» degen qaghidatqa keybir shendiler osy kezge deyin qarsy siyaqty. Nege deseniz, tómengi jaqtaghy shendiler preziydentting aldyna baryp, «maghan tapsyrghan salanyzda, aimaghynyzda eshqanday da problema joq, barlyq tapsyrmalarynyzdy mýltiksiz oryndap jatyrmyn» dep esep berse, tәuelsiz BAQ nemese әleumettik jelilerdegi azamattar basqasha bagha berip, ministr ne әkim jasyryp qalghan shyndyqty aityp jatady. Osy túrghydan alghanda, ministrler men әkimderding júmysyna qogham talaptary negizinde bagha beretin azamattar – preziydentting tegin kómekshileri emes pe?! Shyndyq pen Ádilettikti izdep, basyn taugha da, tasqa da soghyp, sol ýshin shendilerding qudalauyna úshyrap jýrgen azamattar aramyzda jýr emes pe?

Sol sebepti bolar, әrtýrli dengeydegi shendiler ózderining kózderin shúqyp, dәleldi de derekti syn aitqan kez-kelgen azamatty ózining ghana emes, memleketting dúshpany retinde kórsetkisi keletindey. Eski Qazaqstannyng týbine jetken osy teris ýrdisten bas tartatyn uaqyt keldi dep sanaymyn!

Áytpese, kezinde syn úghymymen qatar «ózin-ózi synau» degen de talaptar bolghan-dy. Ókinishke oray, onday talap býgingi shendilerding boyynan kórine bermeydi.

Eski Qazaqstan túsynda mansap jaghynan ósu, ataq-dәreje men marapat-syilyq alu sekildi ýkimettik jarylqaudyng birden-bir joly bolghan – jaghympazdyq, shendining aldynda jorghalau sekildi qasiyetterding әli de saltanat qúryp kel jatqany, әriyne, óte-móte ókinishti.

Sóz sonynda aitarym mynau.

Býginde pluralistik qogham bir-birine antagonist, jogharyda kórsetilgen eki bólek sipattary bar eki lagerige bólingen.

Meninshe, biylik kýni keshegi súhbatynda preziydent Toqaev Stalinnen sitata retinde keltirgen «tabystan basy ainalu» dertinen aryluy kerek. Bir qyzyghy sol: býginde bazbireu biylikting bir jaqsy bastamasyn qolday qalsa, әleumettik jelilerde oghan ekinshi lageri: «Búl adam satylyp ketken, biylikting tapsyrmasyn oryndap otyr», – dep jabyla ketedi! Yaghni, biylikting  jaqsylyghyn aitudyng ózi «qauipti» bolyp barady! Óz basym múnday jaghdaydy moralidyq, sayasi, órkeniyettik túrghydan mýldem orynsyz dep sanaymyn! Osy betimizben kete bersek, erteng memleketimiz, Respublikamyz turaly jyly sóz aitudan qalatyn shygharmyz?..  Sóite-sóite, elimizden, eldigimizden airylyp qaluymyz da ghajap emes!..

Jogharyda saralanghan synshylardyng ekinshi  tobynyng bir ókili retinde meni dәl osy qauip erekshe tolghandyrady.

Ámirjan Qosan

Abai.kz