BIRINShI BÓLIM:  Men kórgen Núrpeyisov

EKINShI JÁNE ÝShINShI BÓLIMDER: Men kórgen Núrpeyisov

TÓRTINShI BÓLIM: Men kórgen Núrepeyisov

BESINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

ALTYNShY BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

BÚL BIR GhAZIZ JAN EKEN

Atana nәlet... finpoldy kim jaqsy kóredi?.. Ózime senimdi bolsam da, finpol shynymen mazalar ma eken dep uayymdap qaldym. Birde Ótejan Núrghaliyev qystyng qaqaghan suyghynda týndeletip kóshede kele jatsa qarsy aldynan eki búzaqy shygha kelipti. Aqyngha tap berip, alqymyna pyshaq taqap, malaqayy men tonyn sypyryp alypty. Ertesine júmysqa kelgen song qyzmettes әielderge týnde bolghan oqighany aitqan ghoy. Sóitse bir jas qyz:

– Agha, tamaghynyzgha pyshaq taqaghanda qoryqtynyz ba?– dep súraydy deydi. Ótekeng tamaghyn syrtynan sipap qoyyp:

– Joq ә, týk te qoryqpadym. Prosto, adam nervnichati etedi eken dә,– depti kózderin baqyraytyp. Sol aitqanday, biraz «nervnichati» ettim. Biraq finpol maghan habarlaspady. Qariyanyng sózin qimay: «Jaraydy. Tekseremiz!» dey salsa kerek. Ózimen ketsin...

Aytqan uaqytymda aqsaqaldyng ýiine jetip bardym. Birjan aulada júmys istep jýr eken. Birjan Qasenov. Ol Ábenning jeke shopyry. Jasy eluge tayaghan, minezi salmaqty jigit. Ýy syrtyndaghy sharuanyng bәri sonyng moynynda. Kelinshegi Dinara da osynda ýy qyzmetkeri. Olar qalanyng syrtynda túrady. Ekeui birge kelip, birge qaytady. Syilastyghy jarasqan yntymaqty jandar. Mening qaqpadan kirgenimdi kórip:

– Siz kelip qaldynyz ba? Oibú-úi... Atany bir-eki saghattan keyin alyp kelemin,– dedi Birjan.

– Ol kisi qayda?

– Jana ghana Sovminning emhanasyna aparyp keldim. Qúyatyn dәrileri bar eken, maghan «bir-eki saghatta kel» dedi. Ne isteysiz? Kýte túrasyz ba, әlde, bir ainalyp kelesiz be?

– Qap, mynany-ay!– dedim men basymdy shayqap,– Keshe qolda bar materialdardy dayyndap otyrynyz degen edim, ony ne qyldy eken?

– Maghan onday nәrseni aitpaydy ghoy. Bilmedim.– Birjan alaqandaryn syrtqa jayyp, iyghyn qiqang etkizdi.– Ýige kirip, súrap kórsenizshi,– dedi sosyn.

– Búl ýide súraytynday adam bar ma?– dedim kýiinip.– Apaydyng jaghdayy anau. Áygeriming anau. Kimnen súraymyn?

– Naghima apaydan súrasanyzshy.

– Ol kim?

– Atanyng Araldan kelgen kelini. Sol kisi atagha kómektesip jýredi.

– Men ol kisini kórmeppin. Ýlken kisi me?

– IYә, sizden birer jas ýlken bolu kerek. Men qazir ol kisini shaqyryp bereyin,– dep Birjan ýige qaray bet aldy. Álden song qaytyp shyqty da:

– Sizge ýige kirsin dep jatyr,– dedi baspaldaqtan týsip kele jatyp.

– Á, jaraydy,– dep men ýige kirdim. Týpki bólmeden shyqqan etjendi әiel:

– Beri qaray keliniz,– dedi meni shaqyryp. Syrtqy kiyimimdi bosaghadaghy ilgishke ilip, portfelimdi qolyma alyp, tórgi bólmege óttim. Kitap sóreleri tóbege deyin tirelip túr. Aumaghy at shaptyrym kabiynet eken. Tórt qabyrgha siresken kitap sóresi. Terezening jaqtauynda da ýiilip qalghan kitap. Beyne bir kóne kitaphananyng siyrek qoryna kirip kelgendey әserde boldym. Álem әdebiyetining alyptary týgeldey iyq tirestirip, sap týzey qalypty. Antikalyq avtorlardan bastap, qazaq jazushylarynyng shygharmalaryna deyin kóz tartyp, jaynap túr.

– Salamatsyz ba! Mynau Ábenning kitaphanasy ma? – dedim tandanysymdy jasyra almay.

– Qosh kórdik! Búl bir bóligi ghana. Basqa da kitaptary bar. Keyin kóre jatarsyz,– dedi әiel biyazy ýnmen.

– Siz kim bolasyz?

– Aghanyng tuysqan kelinimin. Bylaysha aitqanda aghayynbyz. Atym – Naghima.

– Siz Aral jaqtan keldi dep estip jatyrmyn. El-júrtynyz aman ba?

– Allagha shýkir! Amanbyz. Men sizge kómekteskeli keldim. Kerek degen nәrsenizdi aitsanyz, tauyp beruge tyrysamyn. Siz saghat 10-da keledi dep agha aitqan. Biraz materialdardy rettep qoydym.

– Aqsaqal ýide joq degenge alanday bastap edim. Sizding bolghanynyz jaqsy boldy ghoy. Mening esimim – Temirghali. «Qazyghúrt» baspasynyng diyrektorymyn,– dep sóiley baryp kabiynetting ortasyna qoyylghan billiardtyng ýstelindey jalpaq ýstelding qasyndaghy júmsaq oryndyqqa jayghastym. Portfelimdi edenge qoydym. Apay qarsy bettegi oryndyqqa otyrdy.

– Sizdi syrtynyzdan jaqsy bilemin. Jazghandarynyz únaydy. Gazetke shyqqan ólenderinizdi oqyp túramyn. Televizordan da talay ret kórgem.– dedi ol. Men quanyp qaldym. Kózi ashyq adam osynday bolady. Sózine qaraghanda ol kisi audanda kitaphanashy bolyp isteydi eken. Jeti tomdy qúrastyrugha kómektessin dep Ábeng arnayy elden shaqyrtyp alypty. Mening naghyz kómekshim bolmaq.

– Raqmet! Meni qanattandyryp qoydynyz ghoy,– dedim riza bolyp.

– Oqasy joq. Shygharmashylyq adamdaryn anda-sanda maqtap túrghan dúrys. Sizder jaqsy sózden shabyt alasyzdar ghoy,– dedi ol kýlimsirep.

– Nege basqany emes, dәl sizdi shaqyrdy? Soghan qaraghanda sizge ghana senedi ghoy deymin. Búl kisining senimine kiru onay sharua emes siyaqty. Minezi tym qiyn eken,– dedim men.

– Agha elge barghanda biz qyzmet qylamyz. Aytqanyn isteymiz. Izdegenin tauyp beremiz. Kónilinen shyghugha tyrysamyz. Osy ýige kóship kirgende de meni shaqyryp alghan. Kitaptyng jayyn biledi dep. Myna túrghan kitaptardyng bәrin men rettep qoyghanmyn. Qaghazdarynyng qayda túratynyn da jaqsy bilemin. Gazet-jurnaldardyn, fotosuretterding arhiyvin de men rettedim. Sondyqtan birdene izdese menen súraydy. Tipti kerek qaghazdyng qayda jatqanyn auylda jýrgen maghan zvondap súraghan kezderi de bar. Al minezine kelsek, men qiyn dep aitpas edim. Ol – halyqtyng erkesi ghoy. Halqyna baladay erkeleydi. Kәdimgi bala dersin!

– Búl bir qiqar bala boldy ghoy. Mening aitqanym ghana bolsyn deytin,– dedim men kýle sóilep.– Týk sózim jaraspaydy. Ádeyi qyrsyghyp otyra ma, bilmeymin. Keshe finpolgha telefondap, mening baspamdy tekserinder depti. Endi onysy qanday erkelik? Týsinbeymin.

– Kózinizshe aitty ma?– dep súrady apay.

– Solay deuge de bolady. Bireumen sóilesip jatyr eken, meni kórip telefondy jaba qoydy.

– Agha ondaygha barmaydy.

– Qalay sonda?

– Meninshe, siz ol kisini týsine almay jatqan siyaqtysyz. Ol sóitip oinaydy. Sizdi synap jatyr. Jýikesi qalay eken dep... Beytanys adamdy týrli әdispen ary-beri shayqap kóredi. Minez-qúlqyn bayqaydy. Sizdi óte qatal bastyq dedi. «Aytqanyn istemesek qúrtady» dep meni de qorqytyp qoydy.

– Menen qatty qorqyp qapty ghoy,– dedim kýlip.– Bәse, maghan «Qyzyl komissar» dep at qoyyp alypty.

– At qoysa, sizdi qabylday bastaghany. Áli-aq jaqsy aralasyp ketesizder. Siz tek oghan kóp qarsy sóilemeniz. Ár nәrseni aita bermeniz. Adamdy sózinen tanidy. Ár sózinizdi baghamdap otyrady. Bir sóileskennen-aq kimning kim ekenin bile qoyady.

– Mәs-sa-ghan-n! Men onymen tanyspay jatyp, kerisip qaldym ghoy. Alghash sóileskende tipti qyzylkenirdek bolyp aighaylasyp qaldyq. Qaydan bileyin... Ol ashulansa men de ashulanyp ketippin. Ýiden quyp shyqpaqshy boldy.

– Sonday kezde keybireuler onyng minezin týsinbey, ókpelep ketip qalady. Sol ketkennen mol ketedi. Siz ketip qalghan joqsyz ghoy.

– Beket agha bolmaghanda men de ketip tynatyn edim. Sәl qaldy.

– Qúday sizdi jibermey túrghan shyghar. Myna ýlken sharuany atqarsyn dep. Endi ony renjitpeuge tyrysynyz. Ol bala siyaqty adam. Kónilin tapsanyz baladay aldana salady.

– Men olay ete almaymyn. Bardy bar, joqty joq dep aitamyn. Jaqauratqandy jaqtyrmaymyn. Bireuding yghyna qarap otyrmaymyn.

– Aghanyng ózine de sonday minez únaydy. Prinsipshil adamdardy qúrmetteydi. Demek, sizder til tabysyp ketesizder. Ol sizding minezinizdi týsingen siyaqty. Áyteuir, siz turaly oiy dúrys. Áytpese «qatal bastyq» dep, baghynbas edi.

– Baghynghany bar bolsyn... Qiqar minezi bәribir qalmaytyn shyghar? Ne bolsa da, kóremiz endi... Tәuekel!

– Olay demeniz. Minez әr adamda bar ghoy. Negizi búl kisi óte jýregi nәzik adam. Bar oilaytyny halyqtyng qamy. Qazaq dese janyp týsedi. Auyldaghy aghayyndargha istemegen jaqsylyghy joq. Kóshede kezdesken beytanys qazaqqa da kómektesip jýredi. Siz onyng Jýsipbek Aymauytovtyng balasy Bektúrgha qalay jәrdem bergenin biletin shygharsyz?

– IYә, ony elding bәri biledi ghoy. Onysy ýlken azamattyq endi...

– Ekining biri onday erlikke bara almaydy. Búl kisi Jýsipbekting aqtaluyna deyin ýlken enbek sinirgen. Odan basqa da erlikteri jeterlik. Ásirese jarly-jaqybaygha jany ashyp túrady. Birde ýige taksiymen keldi. Jol-jónekey taksist balamen sóilesken kórinedi. Jaghdayyn súraghan. Tiyngha tiyn qosa almay, qinalyp jýrgen bala eken. Ýige jetken song otyz myng tenge alyp shyghyp, «myna mening kómegim» dep, әlgi balanyng qolyna ústatyp jiberdi.

– Oi, pәli! Ondayy da bar desenizshi!

– Bar. Bar. Ayta bersen, tipti kóp. Qazaqqa jany ashyp túrady ghoy. Osy Almatydaghy bir stomotologiya kabiynetine baryp, tisin emdetedi. Emdegen dәriger jas jigit eken. Onyng qyzmetine qatty riza bolghan kórinedi. «Mynaday biliminmen bireuge júmys istegenshe, ózing jeke kabiynet ashyp almaysyng ba?» dep súraydy. «Oghan jaghdayym joq. Kómektesetin adam bolsa, solay ister edim» deydi jigit. Ne kerek, aghamyz janyn salyp jýrip, sol jigitke birinshi qabattan bir bólmeli pәter satyp әpergen. Jabdyqtaugha kómektesken. Sol dәriger jigit qazir ýlken klinikanyng iyesi deydi. Jaqsy kóterilip ketipti.

– Bәrekeldi! Múnysy keremet eken! Bir adamdy ayaghyna túrghyzyp jiberu onay ma? Aqsaqaldyng qoly ashyq eken ghoy. Aqshagha qúnyqqan adam ba dep edim.

– Aqshagha qúnyqsa, tanymaytyn adamdardyng taghdyryna alandap, qolynda barymen bólispes edi ghoy. Osydan onshaqty jyl búryn gazetten bir otbasynyng taghdyry turaly oqypty. Jeti balany jalghyz asyrap otyrghan kelinshek auyr dertke shaldyqqan. Ýi-kýii joq. Tapqany tamaq týgili dәrisine jetpey qalghan. Qatty qinalghan song kómek súrap jatyr eken. Ábe sol kelinshekti tauyp alady. Óz qarajatyna «Orbita» degen jerden tórt bólmeli ýy alyp beredi. Ol degen qansha aqsha túrady, bilesiz be? Bәlenbay myng dollar! Myna zamanda onday erlikke kim barady?

– Apyray, myna kisi Atymtay jomart eken ghoy. Keshegi qylyghyna qarap mýldem basqasha oilap edim. Aqsha, aqsha dep... esimizdi shyghardy ghoy.

– Kim biledi... Aqshagha tirelip túrghan bir mәseleler bar shyghar...

– Siz mening aqsaqal turaly pikirimdi jýz seksen gradusqa ózgerttiniz. Ózim de oilap edim, ana dýniyege soqyr tiyn alyp ketpeytinin týsinetin shyghar dep.

Al, endi júmysqa kiriseyik. Maghan býgin ne beresiz?

– Birinshi tomdy «Kýtken kýnnen» bastaymyz depsiz. Sol kitapty tauyp qoydym. Agha búl tomgha eshqanday ózgeris engizbeymin dedi. Osydan bastay berinizder.– Naghima apay múqabasy әbden eskirgen romandy qolyma ústatty. Men qatty quandym.– «Qan men terdin» ýsh kitaby da dayyn. Kerek deseniz ony da bereyin.

– Oibay, kerek bolghanda qanday!? Ákeliniz. Qazir baspagha baramyn da qyzmetkerlerime tapsyrma beremin.– Apay ýsh kitapty birdey taghy da ústatty. Quanghanym sonsha, jalma-jan tórt kitapty portfelime salyp aldym. Men iytin-qyrjyng tirlikting bitip, júmysqa shyndap kirisetinimizge quandym.– Boldy, apay! Býginnen bastap skanerden ótkizip, betteuge kirisemiz. Bettelgen tomdardy aqsaqalgha kórsetip otyramyn. Sizge myng da bir raqmet! Men jýreyin.

– Aghany kýtpeysiz be?

– Joq, býginge osy jetedi. Aghanyzgha men kelip ketti dep aitarsyz. Qalghan tomdardyng jayyn sәti kelgende aqyldasa beremiz,– dep men ketuge ynghaylandym.

Ýiden shyqsam, Birjan әli aulada kýibendep sharuasymen ainalysyp jýr eken.

– Agha, júmysynyz qalay boldy? Atany kýtesiz be?– dep súrady ol.

– Joq, kýtpeymin. Naghima apay kóp kómektesti. Jaqsylap sóilestik. Men sening atandy qynyrayghan qyrsyq shal eken dep oilap edim. Bolatyn isti keri tartyp otyratyn keriauyz qyrt pa degem. Olay emes eken. Talay adamgha jaqsylyq jasaghan jany jomart kisi eken ghoy. Naghima apay biraz nәrsege kózimdi ashty.

– IYә, ata keremet jaqsy adam ghoy. Biz de onyng talay sharapatyn kórip jýrmiz. Sonyng arqasynda ómir sýrip jatyrmyz desem de bolady. Men ol kisi turaly eshqashan jaman oilay almaymyn,– dedi ol riza kónilmen.

(Jalghasy bar)

Temirghaly Kópbay

Abai.kz