Qazaqstanda mal sharuashylyghy jayly sóz qozghalghan sayyn eki úghym qatar aitylady: әleuet pen problema. Biri — sheksiz, ekinshisi — sozylmaly. Ýkimet maqúldaghan 2026–2030 jyldargha arnalghan mal sharuashylyghyn damytudyng keshendi jospary osy eki úghymnyng arasyna naqty kópir salugha baghyttalghan. Búl joly mәsele tek mal sanyn kóbeytu turaly emes, auyldaghy ekonomikalyq jýieni qayta iske qosu jóninde bolyp otyr.

Jospargha sәikes aldaghy bes jylda iri qara mal sany 7,9 millionnan 12 million basqa, úsaq mal 20,2 millionnan 28 million basqa deyin ósui tiyis. Et óndirisi jylyna 1,2 million tonnadan 1,8 million tonnagha deyin artyp, eksport kólemi eki esege juyq úlghaymaq. Qaghaz jýzinde búl әserli kórinedi. Biraq Ýkimet búl joly qúrghaq sózben shektelmey, sol kórsetkishterge jetkizetin naqty ekonomikalyq tetikterdi algha tartyp otyr. Negizgi aiyrmashylyq ta osynda.

NEGIZGI BAGhYTTAR:

• Auyl sharuashylyghy januarlarynyng barlyq týrlerining asyl túqymdy mal basyn satyp alugha jyldyq 6% jenildikpen nesie beru baghdarlamasyn iske qosu josparlanyp otyr. Búl – tabynnyng janaruyn jedeldetuge jәne mal sharuashylyghynyng genetikalyq әleuetin arttyrugha mýmkindik beredi.
• Shalghaydaghy mal sharuashylyghyn damytu jәne jayylymdyq infraqúrylymdy qalyptastyru ýshin biyl jyldyq mólsherlemesi 6%-ben birynghay jenildikti nesie beru kózdelgen.
• Qosymsha mal azyghyn dayyndau tehnikasy men jabdyqtaryn satyp alugha jyldyq mólsherlemesi 5%-ben jenildikpen qarjylandyru qarastyrylghan.
• Mal sharuashylyghynyng baghyttary boyynsha ainalym qarajatyn tolyqtyru ýshin jyldyq mólsherlemesi 5%-ben jenildetilgen kreditteu baghdarlamasyn iske qosu josparlanuda. Qarjylandyrudy qoljetimdiligin úamtamasyz etu ýshin «Damu» qory arqyly qaryzdargha kepildik beru tetigin qoldanu kózdelgen.
• Jobada salany kadrlarmen qamtamasyz etu, mal sharuashylyghy qyzmetkerleri ýshin әleumettik jaghdaylar jasau, onyng ishinde shopandar men baqtashylardyng 55 jasqa tolghannan keyin arnayy әleumettik tólemder alu qúqyghyn qamtamasyz etu, mamandar ýshin túrghyn ýy qúrylysyn salu jәne taghy da basqa sharalar qarastyrylghan.

Mal sharuashylyghynyng býgingi basty — qarjygha qoljetimdilikting tómendigi ekeni jasyryn emes. Sharualar mal alugha da, jayylymdy damytugha da, tehnika janartugha da qymbat nesiyening qúrsauynda keldi. Endi búl tizbek ýzilui mýmkin. Asyl túqymdy mal satyp alugha, shalghay jayylym infraqúrylymyn qalyptastyrugha jyldyq 6 payyzben nesie beru, al mal azyghyn dayyndaytyn tehnika men ainalym qarajatyna 5 payyzdyq mólsherleme úsynu — auyl ýshin búryn-sondy bolmaghan jaghday. Búghan qosa, «Damu» qory arqyly kepildik beru tetigining iske qosyluy úsaq jәne orta sharuashylyqtardy bankting tabaldyryghynda saryltpaytyn sheshim7

Alayda qarjy óz aldyna, adam faktory eskerilmese, kez kelgen baghdarlama orta jolda  qalady. Osy túrghyda jospardyng әleumettik bóligi erekshe nazar audartady. Shopan men baqtashygha 55 jastan keyin arnayy әleumettik tólem qarastyru, mamandargha túrghyn ýy salu — búl jay ghana әleumettik paket emes, auyldaghy eng auyr enbekting qadirin moyyndau. Eger auylda adam qalmasa, mal da, óndiris te bolmaytynyn Ýkimet aqyry týsingendey.

Jospardyng taghy bir manyzdy túsy — asyldandyru men ghylymgha basymdyq berilui. Býginde asyl túqymdy iri qaranyng ýlesi 11 payyzgha jetken. 2011 jyly búl kórsetkish nebәri 5,6 payyz bolghanyn eskersek, ilgerileu bar. Biraq endigi mindet — syrttan әkelinetin malgha ghana iyek artpay, otandyq gendik qordy saqtau. Qazaqtyng aqbas, әuliyekól siyaqty túqymdaryn damytu, seleksiyalyq júmystargha ghylymy úiymdardy tikeley tartu — salany úzaqmerzimdi túrghyda túraqtandyratyn qadam. Ghylym óndiristen alshaq bolmauy tiyis degen talap ta osydan tuyndaydy.

Mal bar jerde jer mәselesi qatar jýredi. Ýkimet otyrysynda jerdi maqsatsyz paydalanu mәselesining qayta kóterilui de tegin emes. Astyq egetin ýsh ónirde 330 sharuashylyqtyng joghary baqylaugha alynuy — jerdi alyp, iygermey otyrghandargha berilgen naqty belgi. Eger uchaske paydalanylmasa, ol memleketke qaytarylady. Búl — auyldaghy әdiletsizdikti tejeuge baghyttalghan, biraq oryndaluy qatang baqylaudy qajet etetin sheshim. Sebebi búryn da osynday tapsyrmalar berilgen, biraq nәtiyje mardymsyz bolghany jasyryn emes.

Jalpy alghanda, 2026–2030 jyldargha arnalghan keshendi jospar — mazmúny jaghynan búrynghy baghdarlamalardan әldeqayda naqty әri pragmatikalyq. Múnda uәde bar, biraq odan da manyzdysy — qúral bar. Arzan nesiye, әleumettik qoldau, ghylymmen úshtasqan óndiris jәne jerge qatysty sayasy erik qatar kórsetilgen. Endigi eng ýlken qauip — osynyng bәri kabiynet dengeyinde qalyp qoymauy.

Búl jospar auylgha qaghaz jýzindegi әdemi formula emes, naqty nәtiyje әkelui tiyis. Eger aitylghan sharalar tolyq oryndalsa, mal sharuashylyghy shynymen de el ekonomikasynyng tiregine ainalady. Al eger oryndau bosansysa, búl da kópting biri bolyp qala beredi. Auyl býgin sózge emes, iske qarap otyr.

Abai.kz