Kirispe ornyna:

2017‑jyly Alamaty qalasynda Almaty qalasy Ishki sayasat basqarmasy men «Qayym Múhamedhanov atyndaghy bilim jәne mәdeniyet ortalyghy» qoghamdyq qory úiymdastyruymen «Alash úlaghaty» atty jaqsy kitap basylyp shyqqan eken. Kitapty qúrastyrghan tarih ghylymdarynyng kandidaty, professor  Isin Amantay eken. Kitapta Alash qayratkerlerining el bolashaghyn elestetken qanatty, danalyq týiin oilary berilgen.

Mine, osy kitapty býgin qolgha alyp, múqiyat oqugha kiristim... Kitap 2000 tirajben shyghypty. Osynyng ózinen‑aq,  búl kitaptyng maqsaty memlekettik qyzmette otyrghan sheneunikterdin, odan qaldy, ózge de azamttardyng «memleket qúru» turaly bilimin arttyrugha, azamattardy memleketshil‑últshyl bolugha  baulu bolghany týsinikti boldy.

Biraq, kókeyde «Osy kitap sol maqsatyna jetti me?» degen súraq payda boldy. Osy súraqqa jauap izdeuding «azaby» búl kitapty oqyghannan әldeqayda qiyn bolyp shyqty. Óitkeni, qogham men memleketting odan keyingi damuyn zerdeleytin bolsaq – «kitap óz maqsatyna jetpegen» degen naqty qorytyndy jasaugha bolady eken:

1. Kitapty oqyp, ondaghy asyl oilardy, memleket pen últtyq damu turaly Alash arystarynyng asyl oilaryn, filosofiyasyn basshylyqqa alghan sheneunikter legin әli de kóre almaudamyz – otyz jyldyq toqyraudan qalghan ýrdister men memleket basqaru әdisteri әli de so qalpynda qalyp otyr desek bolady;
2. Kitapta aitylatyn tereng oilar búqara halyqtyng sanasyna jetip, halyq óz biyliginen Alash danalary kórsetken jolmen damudy talap etken Últtyq belsendilikti de bayqamadyq – sol bayaghy «oyan qazaq» úrany jalghasuda;
3. Osy kitapty basshylyqqa alyp, halyqqa «eng myqty memleket qúru baghdarlmalaryn» úsynghan partiyalardy da tappay otyrmyz;
4. Elimizding Mәjilisi deputattary arasynan alashtyqtardyng memleketqúru filosofiyasyn basshylyqqa alyp, sýbeli ózgerister úsynghan túlghalardy da kórmedik...

Endeshe, osy atalghan faktorlardy eskersek ‑ «kitap ózine jýktelgen mindetti atqarmaghan» degen qorytyndy súranyp túr, ókinishti, әriyne... IYә, әuelgi niyet týzu bolghan shyghar, biraq «niyet tek niyet kýiinde» qalar bolsa – odan qoghamgha ne payda, memleketke ne payda?

Endeshe, búl kitap ta «nazarbaev zamanynda» beleng alghan «kóptegen óli eskertkishterdin» qataryna baryp qosylghany da!.. 

Nege osylay boldy? 

Jap‑jaqsy kitaptyng «taghdyry» osylay ayaqtalghany – kitapqa ghana emes, ondaghy aitylghan Alash qayratkerlerining armanyna, dana oilaryna da qiyanat deuge bolady. Onyng oryn aluynyng sebepteri de әrtýrli:

Birinshiden, bizding biylik jýiesi әli kýnge deyin sýiikti jazushymyz  Oralhan Bókeev aityp ketken «Biylikting mindeti ózi atqa otyru emes, ýzengi bolyp, halyqty atqa otyrghyzu» degen qyzmetin әli kýnge atqarmay kele jatqanynda;

Ekinshiden, Tәuelsizdikten keyin búrynghy sauatty halyqty «jappay sauatsyzdandyru» oryn alghany belgili. Toqyrau jyldary – «kýnkóris ýshin jantalasqyn» úrpaq ósip shyqty – memlekettik damudy jәy adam túrmaq, biylikting ózi úmyta jazdaghan uaqyt boldy... Mine, sonyng zardabyn biz әli kýnge tartudayyn tartudamyz.

Ýshinshiden, halyq qazynasy esebinen ensesin týzep alghan oligapoliyalyq topqa «belsendi halyqtyn» esh qajeti joq edi – sondyqtan, resmy emes týrde «halyqty oyatpaudyn» neshe týrli qúityrqy amaldary iske qosyldy – avtoritarly biylik ony sanaly týrde qoldap otyrdy.

Biz qanday múradan bas tartyp otyrmyz? 

Búl sózdi bayaghyda V.IY.Lenin aitqan, ony biz de qaytalaymyz. Sebebi, Qazaqstan Respublikasy osyghan deyin «memlekettik damu» formasynda neshe týrli ekspriymentterdi jasap, ózin «synaq alanyna» ainaldyrugha shaq qalghanyn jasyrudyng qajeti joq.

Ózimizding naqty oy aitatyn ekonomister men ózge oily túlghalardy býkireytip qoydyq ta, olardyng paydaly nәtiyjege әkeletin úsynystaryn, teoriyalaryn, konsepsiyalaryn «jau kóretin» jaghdaygha jettik. Óitkeni, jeke mýddege negizdelgen avtoritarly biylik jýiesi kez kelgen memlekettik qarqyndy damudyng baghyty – jappay oryn alghan korrupsiyany, sybaylasqan jýieni qiratushy jeke‑dara kýshke ainalyp ketuinen qoryqty.

Al, eger, biz «alystan arbalamay‑aq», ózimizding Alash arystarynyng dana oilaryn әuel bastan basshylyqqa alyp, ony óz ghalymdarymyzdyng úsynystarymen jalghastyra alghanda – Qazaqstan әldeqashan әlemdegi kósh bastaushy elderding qatarynda túrar ma edi, bәlkim?!.

Mine, «Alash úlaghaty» kitabyn oqyghandaghy oigha kelgen basty týiindi oy osy boldy!

Áli de kesh emes!

«Alash kósemderi bizge ruhany nәr bolatynday qanday qúndy oilar aitty, qalay jetkizdi, qanday taqyryptardy qamtydy?».

«Tәuelsizdik, el azattyghy, memleket, til, sharuashylyq, tәrbiye, tariyh, әdebiyet turaly ne aitty?».

«Elding bolashaghyn qalay elestetti, jastargha qanday senim artty?».

Búl súraqtardy «Alash úlaghaty»  kitabynyng qúrastyrushysy Amantay Isin óz alghysózinde jazyp, tasqa tanbalapty... Óte dúrys qoyylghan súraqtar... Endi, oqyrmangha tek qana Alash kósemderining tereng filosofiyasyna dendep enu ghana qalyp túr...

Osy filosofiyamen búqara sanasy qarulansa  ‑ halyq óz bolashaghynyng aidarly baghytyn anyqtap, aiqyn jolyn tabady dep ýmittenemiz. Býgingi jәne bolashaqta osy aidarmen beriletin maqalalarymyzdyng da maqsaty – «bir kitap nasihaty» emes, maqsat – qazaq júrtynyng sanasyna Alash filosofiyasynyng sәulesin qúng!

Neden bastaymyz, kimnen bastaymyz? 

Áriyne, Úly Abaydan bastaymyz:

«Birindi, qazaq, biring dos

Kórmeseng isting bәri bos».

Qazirgi qazaq Abay aitqan osy úlaghatqa jetti me? Eger, «jetti» dep senimmen aitar bolsaq, onda qazirgi Tәuelsiz unitarly Qazaqstannyng negizin qúrap otyrghan Qazaq halqyn últ bolyp tolyq qalyptasty dep auyz toltyryp aitugha bolar edi...

Biraq, ókinishke oray, biz olay aita almamyz: óitkeni, býgingi qazaq últy әli de ishtey ydyranqy kýiden ajyraghan joq. Ol neden kórinedi?

Ol – halyqtyng tildik túrghydan, mentaldik túrghydan, sayasy kózqarasy túrghydan, ónirlerding ekonomikalyq damu dengeyi túrghydan әli de biregey Últtyq dәrejege kóterile almauynan kórinedi.

Jýsipbek Aymauytov әlemdegi birynghay qalyptasqan «últshyl júrttar» qatary turaly bylay depti: «Últshyl júrttar, әne – Germaniya, Japoniya, Angliya, Týrkiya, olardyng balasy jasynan últym dep ósedi»...

Áriyne,   bizding de qazirgi jastarymyz jasynan «elim‑jerim» dep ósip keledi...  Alayda, ol bizge últ retinde qalyptasugha jetkiliksiz boluda. Nege deseniz, osyghan deyin‑aq, «qazaq últtylyghy» óz memleketinen ajyrap, ógey balanyng kýiin keship kelgeni ras. Tipten, 1986 jylghy qazaq jastarynyng Jeltoqsan Kóterilisinen keyin jastargha «últshyldar» degen aiyp ta taghyldy. Sodan beri, sanamyzgha «últshyl bolu jaqsy ma, jaman ba» degen ekúshty oy sinip,  sol oy úshqyny әli de jalghasyp jatyr...

Onymen qosa, últymyz tildik túrghydan, endeshe, onymen qatar qalyptasatyn mentaliytet, yaghni, adamnyng mәdeny qalyby túrghydan birtekti emespiz. Al, sonau toqsanynshy jyldardyng toqyrau zamanynan beri sabaqtastyghyn ýzip alghan últtyq tәrbie jýiesi de óz qalybyna kele almay, últ «ózgeni ózine sindirushi emes, ózgege sinushi» jaghdayda qalyp otyr. Jaghdaydyng osylay boluyna  «órkeniyettik tehnologiyalyq sekiris» te dem berip, «últtyghyn sezinbeytin úrpaqty» ómirge әkele bastady...

Olay bolsa, biz esh alansyz Unitarly Qazaqstan memleketiligin qúrudy memlekettik iydeologiya dengeyine kóterip, ony jan‑jaqty, qazirgi zamanmen ýilesken, janalanghan, týrlengen, jetilgen Últtyq tәrbie jýiesin taba almasaq – onda, shynynda da, Abay aitqan «isting bәri bos» bolyp qala beretini  anyq...

(Búl jerde, әriyne, Últ qalyptasuyndaghy ekonomikalyq faktordyng da orny erekshe ekenin atap ótu kerek. Ár ónirding qarqyndy damuy – Últty tez úiystyrady, Qazaq Eli statusyn ómirge әkelip, ol, óz kezeginde, elimizding әrbir azamatyn «memlekettiligin sezinuge» әkeler edi).

Al, búl, Qazaq últyn assimilyasiyalaushy, yaghni, mәdeniy‑ruhany túrghyda ózge últtardy ózine sinirushi últqa ainaluyn qamtamasyz etetin basty tetik bolady.

Biz oghan әli jete almay kelemiz. Quanatyn bir jaghday ‑  qazir osy baghyttyng tenndensiyalar anyq belgi berude... Ol ýshin halyqqa aghartushylyq qyzmetti arttyra týsu qajet – býgingi bizding maqalanyng maqsaty da osy!

Bolashaqta, «Alash úlaghaty» filosofiyasyn ózderinizben birge talqylaudy shygharmashylyq josparyma kirgizgenimdi sizderge habardar etkim keledi, qúrmetti oqyrman!..

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz