Basy: Alash filosofiyasy – últtyq damu filosofiyasy

Álihan Bókeyhanov:

«Adam balasy qylyp jýrgen is oi‑aqyl bop bastalady, sóz bolyp sóilenedi, ia, jazylady, aqyl sóz sonan song baryp iske ainalady».

Á.Bókeyhanovtyng  búl sózi filosofiya ilimining irgetasyn qúraytyn súraqtarmen tyghyz baylanysty. Filosofiya tarihyna kóz jýgirken adam múny tez angharady: 19‑ghasyrda Europalyq filosofiyada materializm jәne iydealizm degen eki lageri arasynda qyzu shayqas boldy. Onyng janghyryghy V.IY.Lenin arqyly Reseyge jetip, revolusiya patshalyq imperiyany qúlatty. Memleket basyna bolishevikter kelgen son, memlekettik iydeologiyanyng temirqazyghy retinde marksizm teoriyasy tandaldy.

Marksizm, revolusiya teoriyasy retinde, ekonomikalyq formasiyalar turaly ilimnen shyghady. Ol boyynsha, qogham qozghalysynyng negizinde antogonistik taptardyng qarama‑qayshylyghy jatady. Maqsaty – materialdyq baylyq. Yaghni, tarihta materiya ‑ birinshi, sana – ekinshi bolghandyqtan, júmysshy taby qanaushy burjuaziyany joyady. Ádiletti qoghamgha qol jetkizedi dep jariyalady. Osylay dey otyryp, markisizm Gegeliding «adamzat tarihy – iydeyanyng (sananyn) ózin‑ózi ashuy» degen iydealistik teoriyasyn teristedi.

Álihan Bókeyhanovtyng revolusiya isine aralasa bastaghan kezden osy teoriya Resey imperiyasynda nasihattala bastaghan edi. Sol sebepti, marksizm turaly Álihannyng oilanbauy mýmkin emes edi...

Biraq, onyng jogharydaghy aitqan sózi, ózge baghyttaghy, yaghni, materializmning jauy «iydealistik» oidyng kórinisi. Nege olay?

Onyng sebebi mynada:

«Materiyanyng birinshi boluy» ‑ filosofiyanyng ontologiyalyq súraqtary qatarynda túrady. Mәselen, din «bastapqyda Sóz boldy» deydi. Yaghni, «әueli iydeya payda boldy, sodan song býkil әlem jaratyldy». Al, materializm boyynsha: «materiya sheksiz, mәngilik, onyng qozghalysy sanany tudyrady» delinedi. Qayshylyq osy jerde.

IYdealister IYdeyanyng bastapqy ekenin «Qúday sanasymen» týsindiredi, yaghni, «myna sheksiz әlemdi jaratu IYdeyasy әueli Qúday sanasynda payda bolghan, ol sol sebepti retti, ózara baylanysty, bir‑birine sebep jәne t.t.».

Materialister múny evolusiya jolymen týsindiredi: Materiya jaratylmaghan, ol bar bolmys, mәngilik. Ol ózining qozghalysy barysynda sanany jәne sanaly tirishilikti tudyrady. Yaghni, materiya – bolmys, al, sana – onyng sipaty ne beynesi (kórinisi)».

Osy jerde biz Álihannyng búl filosofiyalyq súraqty ózgeshe týsindiruge tyrysqanyn bayqaymyz:

«Adam balasy – Qúday jaratylysy,  sanaly tirishilik iyesi. Endeshe, onyng is‑әreketi de Qúday bolmysyna say. Endeshe, sanaly tirishilik iyesine ainalghan sәtten bastap, adamnyng ómirinde IYdeya bastapqy roli atqarady, atqaruy tiyis. Yaghni, onyng aqylgha negizdelegen әreketi tútas adamy bolmysty qúraydy. Oghan, onyng qoghamdyq ómirining sipaty, óndirisi, qoldanystaghy zattary, ózara qarym‑qatynasy jәne t.t. bәri kiredi. Sanaly tirshilik iyesining ómirinde «bastapqy rolidi Sana atqarady» degen qorytyndy oigha keledi!

Eger, Álihannyng iydeyasyn qazirgi filosofiyamen salystyrmaly týrde alsaq, onda:

Ol, aldymen, Fenomenologiya baghytyna keledi. Yaghni, ol boyynsha Adam jәne Aqyl (aqyldy adam) – fenomen. (Býginde ony «enaktivizm» deydi). Yaghni, «jýzege asqan aqyl‑oy  fenomeni ‑ qaytalanbaytyn qúbylys.

Ekinshi variantynda, ony Postmodernizm men Konstruktivizm baghytyna jatqyzamyz: yaghni, «ózimiz kórip otyrghan shyndyq belgili bir aqyl‑oydyng nәtiyjesi».

Ýshinshi variantynda, ony Epistemologiya desek bolady: yaghni, aqyl‑oydy kýndelikti qoldanu ýshin bilimdi jýielep, әreketti ne is­‑qimyldy (tirlikti deniz) qalay bastau, qalay jalghastyru kerek ekendigin bilu kerek.

Osy aitylghandardan Álihan Bókeyhanovtyng filosofiyalyq oilary «materialistik dogmadan» da (vuligarly materializm), «iydealistik dogmadan» da (spiritualizm men solipsizm) biyik túrghanyn  kóremiz,

Áriyne, Álekenning zamanynda qogham «proletariat – revolusiyanyng qozghaushy kýshi», «materiya ‑ birinshi, sana – ekinshi», «jer –sharualargha, zauyt‑fabrika – júmysshylargha», ortaq menshik arqyly «әrkimge qajetine qaray, әrkimnen qabiletine qaray (kommunizm)» degen úrandardy jalaulatyp jýrgende ‑ oghan qarsy sóz aitudyng ózi mýmkin emes edi: bas ketedi!

Biraq, soghan qaramastan, Álihannyng qazaqy oilau jýiesi qazaqqa tәn pragmatikadan alshaq ketpeydi. Ol aqyl‑oy turaly aita  otyryp, qazaq danalyghyn, qazaqy oidy algha shygharady. Qatang ómir sýru jaghdayynda (kóshpendi mal sharuashylyghy) ómir sýrgen qazaq eli «Qúday sana bersin, bermese – ala bersin» degen formulany basshylyqqa alghan...

Ómirding mәni, tirshilikting sәni osy formulagha baghynghan! Mine, halqynyng osy danalyghyn Álihan Bókeyhanov odan әri jalghastyrghan...

Áriyne, ómir tek «fenomenologiyadan» qúralmaydy. Onda da nebir qayshylyqty jaghdaylar bolghan. Mysaly, tarihta «gitler fenomeni» degen  de termin bar!

Sol siyaqty, elimizding tәuelsizdik tarihynda da jaqyn bolashaqta «Nazarbaev fenomeni» degen terminning payda boluy ghajap emes...

Býginde Á.Bókeyhanov aitqan «oy‑aqyly» ózgeshe mәnge iye. Ol sóz «memlekettik damu» mәselesine baylanysty kóbirek aitylady. «Aqyldasyp pishken ton kelte bolmaydy» demekshi, býginde әrbir eldik mәni bar mәseleni biylik pen halyq talqysynan, oy sýzgisinen ótkize qabyldau – әlemdik demokratiyalyq prinsipterge say. Bizding halyq osy joldy qalap otyr.  Alash arysy Álihan Bókeyhanovtyng da aitpaghy osy SÓZ!

Eskertu: maqala Álihan Bókeyhanovtyng býkil shygharmashylyghyn, onyng ómir jolyn bayandap shyghudy maqsat etken joq. Múnda onyng qalamynan shyqqan oilardyng bir fragmentin «oyyp alyp», onyng filosofiyalyq maghynasyn ashudy maqsat ettik. Biraq, oqyrmangha osynyng ózi tereng filosofiyalyq konstruksiyalargha jeteleytini týsinikti shyghar dep, maqalagha nýkte qoydyq...

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz