BALALAR MEN ATA-ANALARGhA ARNALGhAN ÚSYNYSTAR

Qazirgi balalar men jasóspirimder kóptegen psihologiyalyq qiyndyqtargha tap bolady: mazasyzdyq, depressiya, bulling, ekran aldynda shamadan tys uaqyt ótkizu, mektepke beyimdelu qiyndyqtary. Erte payda bolatyn belgilerdi elemeu – ýlgerimning tómendeuinen bastap әleumettik oqshaulanugha deyingi kýrdeli mәselelerge әkelui mýmkin. Balalar psihologine der kezinde qoyylghan súraqtar naqty jaghdaylardy sheshuge ghana emes, sonymen qatar auyr búzylulardyng aldyn alugha kómektesedi.

Sifrlyq orta balalar men jasóspirimderding psihologiyalyq qauipterin kýsheytetin manyzdy faktorgha ainaldy. Zertteuler kórsetkendey, media kenistiktegi minsiz beyneler jasóspirimderding ózin-ózi baghalauyna teris әser etedi. Qazaqstandaghy derekterge sәikes, 11–15 jas aralyghyndaghy jasóspirimderding 20,7%-ynda kәsiby diagnostika talap etetin depressiya belgileri tirkelgen. Áleumettik jelilerdi problemalyq dengeyde paydalanu kórsetkishi 2018 jylghy 6,9%-dan 2022 jyly 12,7%-gha deyin ósken.

Osylaysha, virtualdy orta balalar men jasóspirimderding psihologiyalyq osaldyghyn kýsheytetin manyzdy faktorgha ainaluda. Avstraliyalyq zertteushi M. Noetel-ding pikirinshe, әleumettik jelilerde kýnine eki saghattan artyq uaqyt ótkizetin jasóspirimder mazasyzdyq pen emosionaldyq túraqsyzdyqqa jii úshyraydy. Dýniyejýzilik densaulyq saqtau úiymynyng derekteri boyynsha, 15–19 jas aralyghyndaghy jasóspirimderding shamamen 18%-y mazasyzdyq pen depressiyalyq kýy keshude. Búl jaghdaylar internettegi jaghymsyz aqparatty túraqty tútynumen jәne destruktivti onlayn qauymdastyqtargha tartylumen baylanysty. Ekran aldynda úzaq uaqyt ótkizetin balalardyng 42%-ynda úiqy búzylystary bayqalghan. Sonymen qatar, balalardyng fizikalyq belsendiligining tómendeui men ekran uaqytynyng artuy mazasyzdyq pen depressiya qaupin kýsheytedi. Sifrlyq ortanyng teris әseri túlghaaralyq qatynastarda da kórinis tabady. YuNIYSEF-ting «Kazakhstan Kids Online» (2023) zertteuine sәikes, Qazaqstandaghy balalardyng 15%-y jaghymsyz kontentke tap bolsa, 21%-y kiyberbullingke úshyraghan. QR Oqu-aghartu ministrligining derekteri boyynsha, 2022 jyly mekteptegi zorlyq-zombylyqqa qatysty 2000-nan astam ótinish tirkelgen, olardyng edәuir bóligi qaytalanatyn psihologiyalyq qysymmen baylanysty.

Psihologiyalyq osaldyqtyng eng auyr kórinisterining biri — suisid saldarynan ómirden ótu jaghdaylary. 2024 jyldyng alghashqy segiz aiynda Qazaqstanda 2389 suisid faktisi tirkelgen, onyng ishinde 5–18 jas aralyghyndaghy balalar arasynda 128 jaghday oryn alghan. Dýniyejýzilik densaulyq saqtau úiymynyng 2021 jylghy esebine sәikes, Qazaqstan 10–19 jas aralyghyndaghy balalar arasyndaghy suisid kórsetkishi boyynsha әlemde 10-orynda túrghan. Al 2025 jylghy derekter búl mәselening ózektiligin rastaydy: suisid 15–29 jas aralyghyndaghy jastar arasynda ólim sebepterining ishinde ýshinshi orynda qalyp otyr.

Psihologiyalyq osaldyqtyng eng auyr kórinisterining biri — suisid saldarynan ómirden aiyrylu jaghdaylary. 2024 jyldyng alghashqy segiz aiynda Qazaqstanda 2389 suisid faktisi tirkelgen, onyng ishinde 5–18 jas aralyghyndaghy balalar arasynda 128 jaghday oryn alghan. Dýniyejýzilik densaulyq saqtau úiymynyng 2021 jylghy esebine sәikes, Qazaqstan 10–19 jas aralyghyndaghy balalar arasyndaghy suisid kórsetkishi boyynsha әlemde 10-orynda túrghan. Al 2025 jylghy derekter búl mәselening ózektiligin rastaydy: suisid 15–29 jas aralyghyndaghy jastar arasynda ólim sebepterining ishinde ýshinshi orynda qalyp otyr.

Búl alandatarlyq derekter balalar men jasóspirimderding psihologiyalyq túraqtylyghy — olardyng qauipsizdigi men densaulyghynyng negizgi faktory ekenin kórsetedi. Auyr saldardyng aldyn alugha tek jýieli sharalar arqyly ghana emes, kýndelikti qoljetimdi tәjiriybeler arqyly da bolady. Sondyqtan balalargha ózin-ózi qoldaugha jәne emosiyalyq túraqtylyqqa arnalghan qarapayym әri týsinikti qúraldardy úsynu óte manyzdy. Osy orayda «Órken» balalardyng әl-auqatyn arttyru últtyq ghylymiy-praktikalyq institutynyng agha oqytushysy, psiholog Auelibekova Nazgýl Jayyqovna balalar  men jasóspirimderge arnalghan kenesterimen bólisti.

1. Emosiya men dene belgilerin bayqa.

«Men ashulymyn», «Maghan qorqynyshty» dep sezimdi atau jәne denedegi ózgeristerdi (jýrek qaghysy, denening tyrysuyn) baqylau — emosiyalyq jaghdaydy túraqtandyrady.

2. Oiyndy jaz nemese suretpen jetkiz.

Oylar qaghazgha týskende, olar basynda ainala bermeydi. Búl mazasyzdyqty azaytyp, mәseleni syrttay baghalaugha kómektesedi.

3. Esinde bolsyn: sen – biregey túlghasyn.

«Barlyghynday bolu» mindet emes. Qatelikter — sәtsizdik emes, ýirenuding jәne kýsheye týsuding joly.

4. Qozghal jәne shygharmashylyqpen ainalys.

Sport, bi, muzyka, suret salu – emosiyany qauipsiz týrde shygharyp, ishki tepe-tendikti qalpyna keltiredi.

5. Seni mazalaytyn nәrseler turaly ait.

Jaqyn eresek adammen nemese dosynmen sóilesu – oqshaulanu sezimin azaytyp, gadjetter men әleumettik jeliler almastyra almaytyn qoldau beredi.

6. Shekarandy qorghay bil.

Saghan jaghymsyz nәrselerdi sabyrmen aitugha ýiren. Bireu qysym kórsetse nemese renjitse: «Maghan búl únamaydy» nemese «Toqtashy, búl maghan jaghymsyz» de. Múnday sózder sening shekarandy kórsetip, ózine degen qúrmetti saqtaugha kómektesedi.

7. Myqty jaqtaryna nazar audar.

Jetistiktering men maqtan etetin qasiyetterindi jazyp otyr. Búl senimdilikti arttyryp, kýmәn men depressiya qaupin azaytady. Senim – ózinning ishinde.

8. Jaqyndarynmen bólis.

Otbasy men dostardyng qoldauy — kýizelisti azaytyp, auyr oilarmen kýresuge kómektesedi. Qoldau — jalghyzdyqty jenuding jәne ishki qorghanystyng manyzdy bóligi.

Ata-analargha arnalghan úsynystar:

1. Senim atmosferasyn qalyptastyrynyz. Bala kýndelikti qoldaudy jәne qyzyghushylyqty sezingende («Kýning qalay ótti?»), ol mazasyzdyqtaryn jii bólisedi. Búl eresekterge degen senimdi nyghaytyp, mәselelerdi sheshudi jenildetedi.
2. Óz emosiyanyzdy moyyndanyz. «Maghan mazasyz», «Men sharshadym» degen shynayy sózder — emosiyalyq ashyqtyqtyng ýlgisi. Búl balagha sezimin baspay, erkin jetkizuge ýiretedi.
3. Bala emosiyasyn shektemeniz. «Jylama», «Ashulanba» degen sózder — sezimge tyiym salady. Onyng ornyna: «Sening renjigenindi kórip túrmyn, birge taldayyq» deu — emosiyany qauipsiz týrde bastan keshiruge mýmkindik beredi.
4. Alghashqy belgilerde janynda bolynyz. Bala minezindegi ózgeristerge (túiyqtalu, úiqysyzdyq, qarym-qatynastan bas tartu) nazar audaryp, ony ne mazalaytyny turaly sóilesiniz. Jyldam әreket pen psiholog kómegi — jaghdaydyng nasharlauyn boldyrmaydy.
5. Birge uaqyt ótkiziniz. Ortaq seruen, oiyn, әngime nemese shygharmashylyq — balagha qamqorlyq pen nazardy sezinuge kómektesedi. Búl senimdi nyghaytyp, mazasyzdyq dengeyin tómendetedi.
6. Sifrlyq ortany birge baqylanyz. Qauipsiz kontentti tandanyz, kórgen nәrselerdi talqylanyz. Búl ziyandy әserdi azaytyp, syny oilaudy damytady.
7. Ekran uaqyty men úiqyny qadaghalanyz. Kýnine 2 saghattan artyq emes bos ekran uaqyty jәne úiqydan bir saghat búryn «ekrandyq detoks» — mazasyzdyq pen úiqy búzylu qaupin azaytady.
8. Pozitivti balamalar úsynynyz. Seruen, ýstel oiyndary, sport, shygharmashylyq — ekran uaqytyn azaytyp qana qoymay, balagha jaghymdy emosiyalar syilaydy jәne oqshaulanu men depressiya qaupin tómendetedi.

Qazirgi balalar mazasyzdyq, bulling, ekran aldynda shamadan tys uaqyt ótkizu jәne bolashaqqa degen qorqynysh siyaqty qiyndyqtargha jii tap bolady. Eresekter balanyng signaldaryn bayqamasa nemese bәrin «jas ereksheligi» dep qabyldasa, búl mәseleler odan әri kýsheye týsedi. Psihologqa der kezinde qoyylghan súraqtar, sonday-aq ýy jaghdayynda qoldanugha bolatyn qarapayym tәsilder – tynys alu jattyghulary, ekran uaqytyn shekteu, kýndelikti әngimelesu jәne kýn tәrtibin qalyptastyru – balanyng psihikalyq densaulyghyn nyghaytyp, qauipterdi edәuir azayta alady.

Ata-analar – balanyng alghashqy «psihologtary». Sondyqtan bala kóbine eresekterding emosiyalyq kýiin beyneleytinin este saqtau manyzdy. Balanyng psihikalyq saulyghyna qamqorlyqty ózimizden bastau qajet – óz sezimderimizdi tanu, kýizelisti basqaru jәne túraqtylyq ýlgisin kórsetu arqyly. Ashyq dialog, emosiyalyq jaghdaygha nazar audaru jәne der kezinde kómek súraugha dayyn bolu – balalarda ózin-ózi retteu daghdylaryn qalyptastyryp, ýilesimdi damugha negiz qalaydy.

Abai.kz