Qazaqstan Respublikasynyng Ata Zanyna engizilip jatqan týzetuler men tolyqtyrularynyng әzirlenui elding sayasy jýiesin janghyrtugha baghyttalghan auqymdy konstitusiyalyq reformanyng qisyndy jalghasy bolyp tabylady. Búl reforma Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng 2025 jylghy 8 qyrkýiektegi Qazaqstan halqyna Joldauynda jariyalanghan bir palataly Parlament qúru jónindegi bastamasynan bastau alady. Preziydent búl úsynysty jasandy intellekt dәuirindegi jahandyq syn-qaterlerge beyimdelgen, tiyimdi әri iykemdi memlekettik basqaru modelin qalyptastyru qajettiligimen negizdedi.

Reformanyng ereksheligi – onyng inkluzivti sipaty. Konstitusiyalyq ózgerister azamattyq qogham instituttaryn, sayasy partiyalardy, ghylymy jәne sarapshylyq qauymdastyqty keninen tarta otyryp әzirlendi. Alty aigha juyq uaqytqa sozylghan qoghamdyq talqylaular barysynda e-Otinish jәne eGov platformalary arqyly eki mynnan astam úsynys týsui – konstitusiyalyq ýderisting ashyqtyghy men jariyalylyghyn aiqyn kórsetedi.

2026 jylghy 21 qantarda qúrylghan Konstitusiyalyq komissiya konstitusiyalyq reformany jana sapalyq dengeyge kóterdi. Qúramyna 130 ókilding enui – Qazaqstan qoghamynyng әleumettik, ónirlik jәne kәsiby әrtýrliligin barynsha qamtugha baghyttalghan qadam. Komissiyagha Konstitusiyalyq Sot Tóraghasynyng jetekshilik etui reformanyng qúqyqtyq legitimdigin kýsheytse, Memlekettik kenesshi men Premier-Ministrding orynbasarynyng qatysuy sayasy jәne atqarushy biylik arasyndaghy ýilesimdilikti qamtamasyz etti.

Komissiya otyrystarynyng tolyq ashyq formatta ótui, tikeley efirler men BAQ-taghy keninen jariyalanuy – konstitusiyalyq reformanyng demokratiyalyq sipatyn nyghaytatyn manyzdy faktor. Nәtiyjesinde týzetuler Konstitusiya mәtinining 84 payyzyn qamtyp, jekelegen normalardy jetildiru shenberinen shyghyp, jana Konstitusiya qabyldau mәselesin kýn tәrtibine shyghardy.

Ata Zangha engizilip jatqan týzetuler men tolyqtyrularynyng basty iydeyasy – adamgha baghdarlanghan memleket qaghidatyn institusionaldyq jәne normativtik dengeyde bekitu. Búl baghyt jana Preambulada aiqyn kórinis tapqan.

Alghash ret adam qúqyqtary men bostandyqtary memleketting negizgi basymdyghy retinde jariyalanyp, býkil Konstitusiyanyng maghynalyq ózegine ainalady. Birlik, yntymaqtastyq, últaralyq jәne dinaralyq kelisim memlekettilikting irgeli negizderi retinde bekitilgen. Egemendik, tәuelsizdik, aumaqtyq tútastyq ózgermeytin qúndylyqtar sanatyna jatqyzylyp, memleketting konstitusiyalyq túraqtylyghy nyghaytylghan.

Ádilettilik, Zang men Tәrtip, tabighatqa úqypty qarau siyaqty qaghidattardyng Konstitusiya dengeyinde bekitilui – qúqyqtyq memleketti ekologiyalyq jәne әleumettik jauapkershilikpen úshtastyrugha baghyttalghan jana kózqarasty bildiredi.

Ata Zangha engizilip jatqan týzetuler men tolyqtyrularynda bilim men ghylym, mәdeniyet pen innovasiya memleketting úzaq merzimdi damuynyng basty tiregi retinde aiqyndalady. Búl – Qazaqstan damuynyng resurstyq modeliden adamy kapitalgha negizdelgen modelige týbegeyli bet búrghanyn kórsetetin strategiyalyq tújyrym.

Sonymen qatar sifrlandyru mәselesi konstitusiyalyq dengeyge kóterilip, azamattardyng qúqyqtaryn sifrlyq ortada qorghau jónindegi norma alghash ret bekitiledi. Búl qúqyqtyq jýiening tehnologiyalyq transformasiyagha beyimdeluin kórsetedi.

Din men memleketting ara-jigin naqty ajyratu, bilim beru jýiesining zayyrly sipatyn bekitu – konstitusiyalyq zayyrlylyq qaghidatyn kýsheytedi. Neke institutyna qatysty er men әielding erikti jәne teng qúqyqty odaghy turaly erejening engizilui dәstýrli qúndylyqtardy qorghaumen qatar, әiel qúqyqtarynyng konstitusiyalyq kepildigin arttyrugha baghyttalghan.

Suret: Bakdaulet Akyn facebook arnasynan alyndy.

Ata Zangha engizilip jatqan týzetuler men tolyqtyrularynyng eng iri institusionaldyq janalyghy – bir palataly, 145 deputattan túratyn jana Parlament – Qúryltaydyng qúryluy. Proporsionaldy saylau jýiesining engizilui sayasy partiyalardyng rólin kýsheytip, olardyng baghdarlamalyq jauapkershiligin arttyrugha yqpal etedi. Búl qadam partiyalyq jýiening institusionaldyq damuyna serpin beruge baghyttalghan.

Qazaqstannyng Halyq Kenesin qúru – qoghamdyq dialogtyng jana formatyn qalyptastyrugha arnalghan. Búl organ zang shygharu bastamasy qúqyghyna ie jogharghy konsulitativtik institut retinde azamattyq qogham men memleket arasyndaghy baylanysty nyghaytady.

Viyse-preziydent institutynyng engizilui atqarushy biylikting sayasiy-diplomatiyalyq jәne qoghamdyq kommunikasiyalaryn jýieleuge arnalghan jana tetik retinde baghalanuy mýmkin.

Jana Konstitusiya jobasynda advokaturagha arnalghan arnayy baptyng engizilui, ziyatkerlik menshik qúqyqtarynyng qorghaluy, kinәsizdik prezumpsiyasy men «Miranda erejesinin» bekitilui qúqyqtyq memleketting institusionaldyq negizderin edәuir nyghaytady. Sonymen qatar azamattardyng jaghdayyn nasharlatatyn zandardyng keri kýshine tyiym salu – qúqyqtyq qauipsizdikti arttyratyn manyzdy kepil.

Qazaqstan Respublikasynyng Ata Zanyna engizilip jatqan týzetuler men tolyqtyrulary – evolusiyalyq sipattaghy tereng konstitusiyalyq transformasiyanyng kórinisi. Ol adam qúqyqtaryna baghdarlanghan, ashyq, inkluzivti jәne bolashaqqa baghyttalghan qúqyqtyq memleketti qalyptastyrudy kózdeydi. Joba memlekettik qúrylymnyng sabaqtastyghyn saqtay otyryp, bilimge, ghylymgha, innovasiyagha jәne adamy kapitalgha negizdelgen jana damu paradigmasyn úsynady.

Aldaghy jalpyúlttyq referendum Ata Zangha engizilip jatqan týzetuler men tolyqtyrularynyng qoghamdyq legitimdigin aiqyndaytyn sheshushi kezeng bolmaq. Konstitusiyalyq komissiya júmysynyng jalghasuy búl qújattyng mazmúnyn odan әri jetildiruge jәne qogham súranysyna barynsha beyimdeuge mýmkindik beredi.

Ál-Faraby atyndaghy QazÚU Shyghystanu fakuliteti Qiyr Shyghys kafedrasynyng dosent mindetin atqarushy Aqyn B.Q.

Abai.kz