Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng «Atam jónýndó bayan» kitabynan tughan oi

Dana babalarymyz mәngilik múra etkendey, «Tóskeyde maly, tósekte basy qosylghan» bauyrlas qyrghyz-qazaq halyqtarynyng taghdyrlary san ghasyrlardan beri tel aghystay qatar jalghasyp, ómir órnekteri ajyraghysyz bite órilip keledi. Bizding tarihy teren, múrasy bay, úlaghaty kemel qos júrtymyz eldik mәrtebelerin ornatyp, ony kózding qarashyghynday saqtap, qanatyn jaydyng úzaq ta syndarly saparynda «tóbeti may jemegen» mamyrajay kezenderdi de «auyzdyqpen su ishken» qily zamandardy da basynan birge ótkerdi. Eki úlystyng úzyna shejiresinde atamekenning túghyryn qúlatpaudyng temirqazyq  múratynan ajyramay, jan alysyp jan berisken aiqas pen kýres eshqashan tolastamady. Býgingi úrpaq әigili babalarynyng jýrip ótken erlik pen enbek jolyn әlemge әigili Aykól Manas jyrynan, qazaq halqynyng alyp múhittay auyz әdebiyetining jauhar tuyndylarynan jaqsy biledi. Úrpaqtar ýndestigi halyqtarymyzdyng sarqylmas quatyna úlasyp, asqaq armany men ayaly  ýmitindey Tәuelsizdigimizge qol jetkizdik. Áriyne, bizding elderimizding osynau úly saparda baquatty bayandy shaqtarymen qatar, er basyna kýn tughan qily kezenderi keyingi buyndardyng eshqashan jadynan shyqpauy tiyis.

IYә, jas ta jasampaz elderimiz tarih múhitynyng asau tolqyndary men dýley dauyldaryna qanshama ret tap bolsa da, әdilet jolynan taymay, adaspay egemendikting ensesin tikteu maqsatynda, qazany búrq-sarq qaynaghan halyqaralyq qoghamdastyqtyng derbes mýsheleri retinde údayy algha basuda. Memleketterimizding jýrip ótken joldaryn, agha úrpaqtyng keshken taghdyr-talayyn tereng bilip, údayy esimizde saqtaudyng mәni joghary. Búl orayda aituly zetteushi ghalymdar, kәsiby mamandardyng jankeshti júmystaryn әrdayym joghary baghalay otyryp, sonymen birge әlem moyyndaghan belgili sayasatshylardyn, qogham qayratkerlerinin, әsirese memleket basshylarynyng enbekteri aiyryshqa oryn alatyndyghyn aiqanymyz abzal.

Osy orayda, ordaly Osh shaarynda 2025 jylghy 25 qarashada   Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevtyng qyrghyz tilinde jaryq kórgen «Atam jónýndó bayan» («Áke turaly oi-tolghau») kitabynyng resmy tanystyrylymynyng ótui bauyrlas eki elding qoghamdyq, ruhany ómirindegi manyzdy oqigha bolghandyghyn biregey is-sharanyng tikeley qatysushysy retinde arnayy atap ótkim keledi. Qazaqstannyng Osh qalasyndaghy Bas konsuldyghynyn, jetekshisi M.Kәribaydyng úiymdastyruymen jýzege asqan jәne eki memleketting joghary lauazymdy ókilderi, ziyaly qauym men student jastar belsendi qatysqan osynau taghylymdy is-sharada QR Mәdeniyet jәne aqparat ministri Aida Ghalymqyzy Balaevanyng keninen tanystyruymen qolymyzgha tiygen erekshe kitap ýlken qyzyghushylyqpen oqyghan dýniyemizge ainaldy. Áke ómirinen, әulet shejiresinen boyamasyz syr shertetin derekti kitap oqighasynyng sonshalyq auyr, dese de tereng taghlymdy oqighalary qyrghyz elimen, astanamyz qazirgi Bishkek, búrynghy Frunze qalasymen tikeley baylanysty ekendigi búghan deyin rasynda kópshilik qauymgha beymәlim-túghyn. Zamanymyzdyng múnday ótkir shyndyghy da ótken kezenderde qalyptasqan tәrtipten tuyndauda. KSRO jýiesinde odaq qúramyna kirgen respublikalarda tam-túmdap bolsa әrbir elding óz tarihy, negizinen kenes odaghynyng tarihy, birinshi synyptan bastap orys tili men әdebiyeti terendep oqytylyp, al bir aimaqta ornalasqan kórshiles, bauyrlas, demek taghdyrlas  elderding ne tarihy,  tili men әdebiyeti mýlde oqytylmady. Sonyng saldarynan birneshe buyn Nauai, Toqtoghúl men Abaydy, Maqtymqúly men Firdousiydi, Hamza men Maghjandy, tipti qazirgi zamanghy iri qogham jәne memleket qayratkerlerin, ziyaly qauym ókilderin bile qoymaydy. Olay bolsa, osynau orasan kemshilikti týzep, ortalyqaziyalyq memleketterding arnayy mektepteri men iriktelgen joghary oqu oryndarynda bauyrlas elderding tilin, tarihyn, әdebiyeti men mәdeniyetin terendep oqytu baghdarlamalaryn jýzege asyru býgingi kýn tәrtibindegi barynsha ózekti mәselelerding bir ekendigi anyq. Joghary dengeydegi kezdesulerde ejelden kele jatqan ózara bauyrlastyq baylanystardy odan әri terendetu jóninde  eki el basshylary Sadyr Japarov pen Qasym-Jomart Toqaev údayy mәlimdep otyrghany, sәikesinshe kóptegen ilkimdi isterding qolgha alynghany quantady.

Osh memlekettik uniyversiyteti men L.N. Gumiylev atyndaghy Euraziya últtyq uniyversiyteti arasyndaghy Qos diplom baghdarlamasynyng engizilui, atalghan uniyversitting filialynyng ashyluy osynau manyzdy baghyttaghy naqty qadamdardyng biri deuimizge negiz bar. Býginde aimaq elderining aldynda әleumettik-ekonomikalyq ósu, mәdeni, ruhany jaqyndasu men janghyru, qauipsizdik pen túraqtylyqty, últaralyq kelisimdi saqtau, keybir teris ýrdisterge qarsy birlesken әreket tәrizdi kýrdeli mәseleler túrghany kópshilikke mәlim. Olay bolsa, ótkenge orala otyryp, elderimizding joghary әleuetin tiyimdi paydalanu, órkeniyettik negizdegi ózara qarym-qatynastarymyzdy jasampazdyqpen jalghastyru qazirgi zaman talabyna qapysyz say kelmek.

Ortaq tarihymyzdaghy ótken ghasyrdyng otyzynshy jyldary kenestik biylikting kollektivizasiya turaly solaqay, anyghynda asa keng auqymdaghy qylmystyq sheshimi ghasyrlar boyy mal sharuashylyghymen ainalysyp kele jatqan kóshpeli elderge, әsirese qazaq halqyna sheksiz auyr zardap әkelgeni keyingi jyldary ghana aityluda. Bir mezette qolynda barynan aiyrylghan halyq orasan ashtyqqa úshyrap, sol bir qasiretti kezende qazaq últy jartysyna juyghynan aiyryldy. Qoldan qastandyqpen jasalghan qiyanat últtyng genofondyna, endeshe aldaghy úzaq jyldargha orny tolmas ziyan әkeldi. Tughan halqy ýshin talay paydaly isterdi jýzege asyratyn myndaghan adamdardyng kózi ayausyz joyyldy. Olardyng ishinde Qasym-Jomart Kemelúlynyng әkesi Kemel Toqaevtyng da jaqyn-juyqtary bar edi. Tirshilik kózinen aiyrylghan elding basym bóligi Qytay aumaghyna qonys audarsa, Toqa aqsaqal tughan jerden qol ýzudin, aghayynnan ajyraudyng búlynghyr keleshegin oilay kele, kesapatty kezeng ótkenshe ólmeuding qamyn jasap, otbasyn alyp Frunze qalasyna baryp tirlik etuge toqtaghan eken. Frunzege deyingi úzaq ta auyr joldyng azabynan ótken jandar aqyrynda qalagha aman-esen taban tiregen. Alayda, barsha últ basyna tóngen úly qasiret, adam boyyndaghy ómirding ózegin, tirshilikting tamyryn әlsiretken joyqyn azaptyng saldary ainalyp kelgende osynau shaghyn әuletti bәribir ainalyp ótpeydi. Pende basyna bermesin dep tilegendey auyr tragediya oryn alyp, aqyrynda býtindey bir әuletten eki jas bala, aghayyndy Qasym men Kemel ghana tiri qalghan. Kóp úzamay bastalghan otan soghysyna aldymen Qasym attanyp, qan maydanda qaza tapqan. Keyin súrapyl soghysqa Frunze jayau әsker uchiliyshesin bitirgen Kemel de jiberilip, Stalingrad maydanyna kelip kirgen. Jastyghyna qaramay erlikpen shayqasqan qazaq soldaty auyr jaralanyp, bir ayaghyn kesu qaupi tónip túrghan jerinen әigili, biraq ol kezde jas doktor Illizarovtyng kómegimen emdeuge sheshim qabyldanady. Nәtiyjesi ong bolyp, jaraly jas soldat aqyrynda tughan jerine oraldy. Alayda qasiyetti atamekeninde soghys otynan әzer aman qylghan, tәni de, jany da jaraly jigitti qúshaghyn ashyp aldynan kýtip alghan eshkim joq edi. Keshe ghana alapat ashtyqtan әupirimdep aman qalghan halyqtyng kónili jabyrqau, ol azday, er-azamat ataulysy endigi qan maydannyng qasapqanasyna jóneltilgen. Mineki, sol bir súrqiya zamanda eki lagerige bólingen totalitarlyq jýienin, tipti jekelegen zúlym pendelerding aqtausyz qylmysy saldarynan adamzat balasy ekinshi dýniyejýzilik soghystyng qisapsyz qyrghynyna úshyrady. Sonyng ishinde maydan dalasynan alysta jatqan bizding elderimiz de orasan qayghy-qasiretti bastan ótkerdi. Býgingi úrpaq soghys qasiretin derekti qújattardan, anyghynda ony ómirding ózinen alyp ajyraghysyz beynelegen kórkem shygharmalardan anyq biledi. Qyrghyz jazushysy, әigili Shynghys Aytmatovtyng «Ana – Jer Ana» povesindegi bayandalatyn oqigha, súrapyl soghystan  Tolghanay anamyzdyng jarynan, ýsh birdey úlynan aiyrylatyn orny tolmas qasireti, qúrylysy jol ortada toqtaghan qara shanyraqtyng salynbay qaluy aityla bermeytin ashy shyndyqty úghynuymyzgha bastaydy. Adam balasynyng qayghysyn qazaq halqynyng úly aqyny Múqaghaly Maqataevtyng «Ómir jayly bilging kelse, qartqa bar, Qan maydannan jalghyz úly kelmegen. Jesir kelin, bir nәreste kórmegen, Jetim shaldy bala ornyna terbegen» deytin bir ghana shumaghynda túrghany da qapysyz. Ótken kezenderding qúpiya qatparlary endi ghana ashyla bastaghan derekterge sýiensek, kenestik jýiening negizinen syrttan kelgen әskery komissariattary soghystyng toyymsyz apanyna odaq qúramyndaghy halyqtardy ayausyz jibergeni, tipti bir әuletten tym bolmaghanda bir er balany qaldyru tәrizdi el keleshegi ýshin ózekti adamgershilik, gumanistik kózqarastan mýldem júrday bolghandyghyna kózimiz jetude. Sondyqtan HH ghasyrdaghy bir emes, birneshe qaytalanghan qasap-qyrghynnyng qasireti keyingi jýzdegen jyldargha deyin sezilip kele jatqandyghy jasyryn emes.

Mineki, bir basynan ótken osynsha qisapsyz qiyndyqtargha qaramastan, jas ómirining joydasyz auyrtpalyqtaryn jene bilgen qaysar jigit Kemel endigi ghúmyryn bilim men enbek jolyna arnap uniyversiytetke týsuge sheshim qabyldaydy. Qabyldau komissiyasy omyrauy ordender men medalidargha toly baldaqqa sýiengen qazaq jigitin 1945 jyly S.M.Kirov atyndaghy Qazaq memlekettik uniyversiytetine qabyldau emtihandarynsyz qabyldaydy. Últtyq kadrlerding tal besigine ainalghan әigili oqu ornynda qazaq әdebiyetining klassiygi, ghúlama ghalym, akademik Múhtar Áuezovting leksiyalaryn tyndau baqytynyng búiyruy talapty jastyng oquy men odan keyingi ómirine aspandaghy Sholpan júldyzynday mәngilik óshpes sәule men baghyt bergeni kәmil. Oquyn ayaqtaghan song Kemel Toqaev “Qazaqstan pioneri”, “Leninshil jas”, “Sosialistik Qazaqstan” gazetterining redaksiyalarynda jornalshy-tilshiden bastap bas redaktorgha deyingi enbek joldarynan ótken, keyingi jyldary Qazaq KSR Jogharghy Kenesining Prezidiumy Apparatynda joghary lauazymdy hәm jauapty qyzmetter atqarghan tanymal túlgha. Jurnalistik, memlekettik qyzmetimen qatar jastayynan armandaghan shygharmashylyq jolynan bir sәtke ainymaghan talantty qalamgerding әr jyldary jaryq kórgen sol kezdegi býkil Odaqqa tanymal tuyndylary «Songhy soqqy», «Soldat soghysqa ketti», «Úyasynan bezgen qús», «Kómeski iz», «Tanbaly altyn», «Týnde atylghan oq», «Sarghabanda bolghan oqigha» syndy kitaptary qyrghyzstandyq oqyrmandardyn, bizding studenttik kezimizde qolymyzdan týspegen qyzyqty shygharmalar bolatyn. Ásirese detektiv tәrizdi oqighalary qym-qighash, kýrdeli tyng janrgha alghash qalam tartqan qalamger Kemel Toqaev qazaq әdebiyetinde detektiv janrynyng negizin qalaushy retinde әdil baghasyn aldy. Bishkek qalasynda oqyghan mektebine, búrynghy әskery uchiliyshege ardager-qalamgerding aty berildi.

«Atam jónýndó bayan» kitabynyng ýlken bólimi avtordyng asyl anasy Túrar Shabarbayqyzyna arnalghan. Erekshe saghynyshpen, jýrekti tebirenter jylylyqpen jazylghan esteliginde avtor bir әuletting úiytqysy bolghan ayauly ananyng shuaqty beynesin әserli bayandaghan. Búl orayda, әrbir ata-ananyng aq tilegi perzent ómirinde qanshalyqty shyndyqpen oryndaluynyng jarqyn belgisi retinde qolymyzdaghy kitaptan  shaghyn ýzindi keltirudi jón kórdim: «Áke-sheshemning maghan degen kónilining erekshe bolghanyna  myna bir dәlel de kóz jetkizedi.  60-jyldardyng ayaghynda Almatygha, Qazaqstangha jyly sezimmen qaraytyny belgili,  KSRO OK Bas Hatshysy Leonid Brejnev keldi. Jazdyn  jaymashuaq kýni biz, әke-sheshem ýsheumiz  Lenin danghylynda túrdyq. Danghyl boyyn milisiya qorshap túrdy- ýkimettik avtomashinalardyng kortejining taugha ótui kýtilude edi. Aqyry MAIY-dyng jol bastaushy avtomobiyli kórindi, ile-shala kenes jetekshisi otyrghan “Chayka” ýlken  jyldamdyqpen aghyzyp ótti.  Barlyq qalalyqtar ýshin búl ýlken oqigha boldy – bir sәtte bolsa qúdayday kóretin L.Brejnevting jýzin kórip qaldy. Mashinalar kózden tasa bolghan song anam әkeme “Men osynday baqyt bizding Jomartty da ainalyp ótpesin dep tilek tiledim” dedi. Ákem shesheme razylyqpen qarap, sonan song janaryn  maghan audaryp “Alla búiyrtsyn” dedi.

Kórshiles, bauyrlas qazaq elining basshysy, býginde jahan júrtyna tanymal belgili sayasatker, diplomat, qalamger Qasym-Jomart Kemelúlynyng «Atam jónýndó bayan» kitaby óz әuletining shejiresin, әkesi Kemel Toqaevtyng taghdyr-talayynan syr shertken bir ghúmyr beynesi arqyly býtindey dәuir shyndyghyn beynelegen, endeshe adamzattyq auqymdaghy aqiqatty aldymyzgha tartatyn biregey bayan demekpin.

Qúdayberdi Qojobekov,

Qyrghyz Respublikasy Osh memlekettik uniyversiytetining rektory, Ghylym doktory, professor

Abai.kz