1930 jyldardyng sonynda KSRO-nyng slavyan emes halyqtarynyng kóptegen tilderi kirillisagha auystyryldy (Gruziya men Armeniyadan basqa). Biraq Baltyq jaghalauynda – Latviyada, Litvada jәne Estoniyada búl prosess bolghan joq. Olardyng әlipbii latyn әlipbiyinde qaldy, al Kenes ýkimeti qysym kórsetu mýmkindigine qaramastan, oghan aralasqan joq.

Búl Mәskeuding «úmytshaqtyghy» nemese Baltyq mәdeniyetterine degen erekshe sýiispenshiligining kórinisi emes. Sebebi әldeqayda qarapayym jәne sonymen birge kýrdelirek: respublikalardyng KSRO-gha kesh qosyluy, basqa halyqaralyq kontekst, búrynnan qalyptasqan jazbasha dәstýr, basqaru pragmatikasy jәne kenestik últtar sayasatynyng ishki qayshylyqtary. Qújattar men zertteulerge kóz jýgirtsek, Baltyq jaghalauynda kirillisa әlipbiyin engizu rejimdi nyghaytu emes, qarsylyqtyng erkin generatory boluy mýmkin ekenin kórsetedi.

Kenestik әlipby sayasaty

1920 jyldary Kenes ýkimeti «kirillisa missioneri» retinde әreket etken joq. Kerisinshe, jergilikti halyqtargha tildi damytu sayasatynyng bóligi retinde KSRO halyqtarynyng jazulary belsendi týrde jasaldy, al keybir jaghdaylarda latyn әlipbiyine basa nazar audaryldy.

Búl ózgeris týrki tilderine qatysty erekshe bayqaldy: 1920 jәne 1930 jyldardaghy latyndandyru iri memlekettik jobagha ainaldy. Sodan keyin baghyt kýrt ózgerdi. 1930 jyldardyng sonynda kirillisalandyru jýrdi: KSRO-nyng kóptegen tilderi kirillisa әlipbiyine auystyryldy. Tarihshylar búl keri ketudi әdette Stalin dәuirining sayasy ahualynyng ózgeruimen, ortalyqtandyrudyng kýshengimen jәne orys tili arqyly әkimshilik jәne mәdeny integrasiyany jenildetuge degen úmtylyspen baylanystyrady.

Biraq kirillisalandyru kezeninde de sheshim eshqashan «bir el, bir әlipbiyge» baylanysty bolmaghanyn atap ótu manyzdy. KSRO qatal boludy bilgenimen, pragmatikalyq boludy odan da jaqsy bilgen. Orys tili is jýzinde «qúrylym» rólin atqardy — mektepter, armiya, nomenklatura, uniyversiytetter jәne partiya apparaty arqyly. Álipby bir tútqa boldy, biraq jalghyz emes. Latviya, Litva jәne Estoniya 1940 jyly KSRO qúramyna kirdi. Búl manyzdy kýn: osy uaqytqa deyin respublikalar ózderining mektep jýieleri, baspasózi, burokratiyasy jәne túraqty әdeby normalary bar últtyq memleketter qúrghan bolatyn.

Olardyng latyn әlipbiyindegi jazba dәstýrleri 1920 jyldardaghy KSRO-nyng kóptegen janadan jazylghan tilderi siyaqty «tәjiriybe» emes, olardyng últtyq biregeyligi men europalyq mәdeny baghdarynyng organikalyq bóligi boldy.

Búl mәdeny belgi boldy: «Biz shyghys shetki aimaq emespiz, biz Europamyz». Al 1940 nemese 1950 jyldary әlipbiydi auystyru әreketi orfografiyagha emes, jeke basymyzgha soqqy bolar edi. Mәskeu ýshin búl sayasy dau tudyratynyna kepildik beretin is bolar edi. Baltyq últtyq qozghalystarynyng tarihshylary simvolikalyq sharalar - til, bilim beru, este saqtau - ekonomikalyq sharalargha qaraghanda qarsylyq ýshin kóbirek otyn beretinin birneshe ret atap ótti. Álipby de sol siyaqty.

Soghys jәne soghystan keyingi tәrtip

Baltyq jaghalauy Ekinshi dýniyejýzilik soghys qarsanynda KSRO qúramyna qosyldy. Odan keyin nemis okkupasiyasy, sodan keyin Kenes ókimetining oraluy boldy. Soghystan keyingi jyldary aimaq adaldyq túrghysynan kýrdeli bolyp qaldy: Qaruly keneske qarsy qarsylyq («orman bauyrlary» dep atalatyndar), әsirese Litva men Latviyada naqty faktor boldy jәne birden basylmady.

Osy jaghdayda iyelikten shygharudy kýsheytetin kez kelgen sayasat qauipti bolyp kórindi. Kenes ortalyghy ýshin basqarudy túraqtandyru manyzdyraq boldy: ónerkәsip pen infraqúrylymdy qalpyna keltiru, partiyalyq jәne qauipsizdik qúrylymdaryn baqylaugha alu jәne «basqa jerdegidey» әli jýzege asyrylmaghan jerlerde újymdastyrudy jýzege asyru.

Osyghan baylanysty alfavit ýshin soghys qajetsiz maydan bolyp kórindi. Sonymen qatar, Baltyq jaghalauy mәselesining syrtqy sayasy ólshemi boldy. KSRO Baltyq jaghalauynyng anneksiyasyn birqatar batys memleketteri de-ire moyyndamaghanyn jәne búl qyrghy qabaq soghysta titirkendirgish bolyp qala bergenin jaqsy bildi. Kórsetkishtik «kirillizasiya» Batys ýgit-nasihatynyng taghy bir kozyryna ainaluy mýmkin edi: qaranyzshy, olar europalyq mәdeniyetti joyyp, ony provinsiyagha ainaldyryp jatyr. Kenes diplomatiyasy ýnemi aiyptaularmen júmys istep keldi; tendeuge simvolikalyq mәsele qosudyng qajeti joq edi.

Qarapayym әkimshilik shyndyq bar: KSRO orystandyru әserine alfavit arqyly emes, әleumettik mobilidilik arqyly qol jetkizdi. JOO, armiya, partiyalyq mansap, iri ónerkәsip - bәri orys tilin qajet etti. Al qonys audaru jәne migrasiya (әsirese Latviya men Estoniyada) qalalardyng tildik ortasyn ózgertti.

Mektepter mindetti týrde orys tilin oqytyp, respublikalardy býkilodaqtyq bilim beru jýiesine biriktirdi. Basqasha aitqanda, Mәskeu últtyq jazulardy búzbay, ózining negizgi maqsatyna - orys tilining funksionaldyq ýstemdigine qol jetkize aldy. Kirillisa orys tilining mansap pen memleket tili retinde júmys isteui ýshin mindetti shart bolghan joq.

Sonymen qatar, alfavitti ózgertu kýndelikti basqarudy qiyndatar edi: múghalimderdi qayta dayarlau, oqulyqtardy qayta basyp shygharu, qaripterdi, kitaphana kolleksiyalaryn, qújattamany, belgilerdi, kartalardy jәne múraghattardy ózgertu qajet bolar edi. Múnyng bәri sauattylyq pen baspa mәdeniyeti joghary, al qogham múnday aralasulargha sezimtal bolghan aimaqta. Joba qymbatqa týser edi, al әseri sayasy túrghydan uly bolar edi.

Litva – katolik dәstýri jәne Batyspen baylanys

Baltyq jaghalauy respublikalarynyng arasynda Litvada erekshe aiqyn konfessiyalyq sәikestik boldy: kenestik jyldarda mәdeny qarsylyqtyng tirekterining birine ainalghan kýshti katolik dәstýri. Múnday ortada til men jazu diny rәmizdermen, memlekettilik jadymen jәne «ózindik» úghymymen tyghyz baylanysty boldy.

Mәskeu ýshin búl basqasha maghyna berdi: Eger olar әlipbiydi búza bastasa, qarsylyq tek últtyq qana emes, sonymen qatar diny sipattaghy simvolikalyq motivke ie bolar edi. Kenes ýkimeti dinmen jýieli týrde kýresti, biraq keyingi onjyldyqtarda ol múny abaylap jasady, birden barlyq týrlerindegi «joyyp tastau soghysynyn» ornyna baqylau men shekteudi jón kórdi. Nelikten kirillisa Ortalyq Aziyada engizildi, biraq Baltyq jaghalauynda engizilmedi?

Eng manyzdy salystyru - kirillisalandyru is jýzinde jýzege asyrylghan aimaqtarmen. 1920-1930 jyldary Ortalyq Aziyada jәne KSRO-nyng basqa da birneshe bóliginde memleket jana әdeby normalardy jasaumen, jappay mektepter jelisin qúrumen jәne sauatsyzdyqpen kýresumen ainalysty. Ol jerde әlipbiydi janghyrtu paketining bóligi retinde qabyldaugha bolady: memleket mektepterdi, baspahanalardy, standarttaudy jәne olarmen birge jana jazudy engizdi.

Baltyq jaghalauynda jaghday kerisinshe boldy: mektepter men baspahanalar ózderining últtyq týrinde búrynnan bar edi, sauattylyq joghary boldy, al latyn әlipbii tanys jәne zandy boldy. Kirillisa múnda janghyrtu retinde emes, tek sayasy baghynyshtylyqtyng belgisi retinde qarastyrylushy edi. Al Kenes ýkimeti, paradoksaldy týrde, baqylaudy basqa joldarmen jýzege asyru mýmkin bolsa, kóbinese «otarshyldyq belgige» úqsaytyn qadamdardan aulaq boldy.

Kerimsal Júbatqanov,

S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq ghylymiy-zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz