Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng Pәkistannyng The News International gazetine bergen súhbaty...

– Qazaqstan men Pәkistan arasyndaghy qarym-qatynasqa, әsirese, sauda-investisiyalyq yntymaqtastyqqa qanday bagha beresiz? Naqtyraq aitqanda ne kýtesiz? Keleshegi qanday?

– Qazaqstan Pәkistandy dostas el jәne halyqaralyq qoghamdastyqta bedeli biyik strategiyalyq seriktes retinde qarastyrady. 1992 jyly diplomatiyalyq qatynas ornaghan sәtten beri ortaq mýddemizge say keletin birqatar mәsele men jobalar boyynsha tabysty әreket etip kelemiz.

Memleketterimiz ShYÚ, IYÚ, AÓSShK sekildi manyzdy halyqaralyq úiymdar ayasynda tyghyz әri jemisti yqpaldastyqty jolgha qoydy. Osylaysha, biz jahandaghy beybitshilik pen túraqtylyqty nyghaytugha, sonday-aq ornyqty damugha ýles qosamyz.

Pәkistangha alghashqy memlekettik saparym seriktestik kókjiyegin keneytip, ózara baylanys tarihynyng jana kezenine bastau bolady. Sapar barysynda qol qoyylghan 60-tan astam ýkimetaralyq jәne iskerlik kelisim ekijaqty yntymaqtastyqqa zor serpin bereri sózsiz.

Kólik-logistika, auyl sharuashylyghy, ónerkәsip pen óndiris, densaulyq saqtau, bilim beru jәne basqa da sektorlar ekonomikalyq yntymaqtastyghymyzdyng basym baghyttary sanalady.

Men eki elding kompaniyalary birlesken kәsiporyndar qúryp, tiyimdi jobalardy jýzege asyra alady dep oilaymyn. Oghan mýmkindik mol.

Biz ózara sauda-sattyghymyzdy keneytuge erekshe nazar audaryp otyrmyz.

– Pәkistan men Qazaqstan yntymaqtastyghynyng basty baghyttaryna toqtala ketseniz...

– Ekonomikalyq yntymaqtastyq jәne óniraralyq baylanys ózara seriktestigimizde airyqsha mәnge iye. Biz izgi sayasy erik-jigerimizdi naqty ekonomikalyq nәtiyjege jetu ýshin júmsaghymyz keledi. Atap aitqanda, sauda-sattyq pen investisiya auqymyn keneytip, halyqtarymyz arasyndaghy baylanysty jandandyrugha niyettimiz.

– Óniraralyq baylanys ortaq kýn tәrtibindegi negizgi taqyryptyng birine ainaldy. Qazaqstan ýshin búl mәsele qanshalyqty manyzdy?

– Shyn mәninde, aimaqaralyq baylanysty damytu –  kýn tәrtibinde túrghan eng ózekti mәsele. Búl rette Qazaqstan – Týrikmenstan – Aughanstan – Pәkistan dәlizin qúru jobasyna ýles qosugha әzirmiz. Bizding oiymyzsha, búl jobanyng ónirlerdi baylanystyryp, Ontýstik Aziya naryghyna shyghu túrghysynan strategiyalyq manyzy zor.

Pәkistannyng osy strategiyalyq baghytta elimizben tyghyz yntymaqtastyq ornatugha niyetti ekeni quantady. Mýddeli taraptar kólik-tranzit jobalaryn tabysty jýzege asyrugha belsendi atsalysyp, ortaq iske júmyla kirisedi dep ýmittenemiz.

Preziydent Donalid Tramptyng ishki sayasaty

– Býginde sayasatkerlerding bәri AQSh-taghy jaghdaydy jiti baqylap otyr. Siz Amerikadaghy ahualgha, naqtyraq aitqanda, Preziydent Donalid Tramptyng ishki sayasatyna qanday bagha beresiz?

– Preziydent Tramp – óte tegeurindi әri kóregen kóshbasshy. Ol elining últtyq mýddesin әrdayym birinshi oryngha qoyady. Múny AQSh ekonomikasynyng joghary kórsetkishterinen, sonday-aq qazirgi kezde el ishinde jýrip jatqan auqymdy reformalardan, әsirese, әleumettik saladaghy ong ózgeristerden angharugha bolady.

Men onyng aqyl-parasatqa qúrylghan sayasatyn jәne zang ýstemdigin ornatugha baghyttalghan әreketin qoldaymyn. Qazaqstanda da osyghan úqsas baghdardy basshylyqqa alyp, qoghamda «Zang jәne tәrtip» qaghidatyn ornyqtyrudy maqsat etip qoydyq. Sonda ghana elimiz osynau almaghayyp zamanda irgesi myqty memleketke ainalady.

Mening oiymsha, azamattar zandy jәne qúqyq qorghau organdarynyng talaptaryn mýltiksiz saqtap, olardy qúrmetteuge tiyis.

Ibrahim kelisimderi

– Qazaqstan Ibrahim kelisimderine nelikten qosyldy?

– Qazaqstan beybitshilik, túraqtylyq jәne halyqaralyq dialog qaghidattaryn әrqashan berik ústanady. Búl ústanymnan aldaghy uaqytta da ainymaymyz.

Preziydent Donalid Tramptyng iydeyasymen jýzege asqan Ibrahim kelisimderi, shyn mәninde, bolashaqqa baghdarlanghan bastama.

Osy kelisimge qosylu arqyly biz diplomatiyanyng kýshine senetinimizdi taghy da rastadyq. Óitkeni búl kez kelgen qarama-qayshylyqty rettep, ónirde jәne jahanda úzaq merzimdi túraqtylyq ornatugha bolatyn parasatty qúral.

Qazaqstannyng Izrailimen qarym-qatynasy jaqsy. Sonymen qatar biz Palestina halqyn da qoldaymyz. Eki memleketting beybit qatar ómir sýruine negizdelgen sheshimdi dәiekti týrde qúptaymyz.

Últtyq mýdde túrghysynan qarasaq, Ibrahim kelisimderine qosylu elimizge investisiya men ozyq tehnologiyalardy tartugha, basqa da qomaqty ekonomikalyq iygilikterge keneluge berik negiz qalaydy.

Qazaqstannyng Ibrahim kelisimderine qosyluy arab pen evrey halyqtaryn qazirgiden de jaqyndastyryp, anaghúrlym keng músylman-yahudy dialogyna úlasugha septigin tiygizedi dep ýmittenemin.

Beybitshilik kenesin qúru

– Premier-ministr Shahbaz Sharifpen birge Davosta Preziydent Tramp úsynghan Beybitshilik kenesin qúru jónindegi kelisimge qol qoydynyzdar. Beybitshilik kenesin Birikken Últtar Úiymyna balama jasau әreketi retinde qabyldaghandar da bar. Siz múny qalay baghalaysyz?

– Beybitshilik kenesi – tez әri tiyimdi nәtiyjege qol jetkizu ýshin der shaghynda kóterilgen asa ózekti manyzdy bastama. Preziydent Donalid Tramptyng ózi Jarghygha qol qong rәsiminde Beybitshilik kenesi Birikken Últtar Úiymyn almastyrudy emes, oghan demeu boludy kózdeytinin ashyp aitty. Ókinishke qaray, BÚÚ qazir institusionaldyq daghdarysty bastan keshirip otyr.

Erekshe atap ótetin jayt, búl bastama Birikken Últtar Úiymy Qauipsizdik Kenesining 2803 qararyn iske asyrugha yqpal etedi. Atalghan qararda beybitshilik halyqaralyq legitimdilik, sonday-aq tiyimdi kóshbasshylyqqa arqa sýieuge tiyis ekeni anyq jazylghan.

Beybitshilik kenesi qaqtyghystardy retteuding iykemdi әri pragmatikalyq tetikterin úsynyp, әlemdegi beybitshilik pen túraqtylyqty nyghaytugha eleuli ýles qosatynyna senimdimin.

Gaza sektoryna arnalghan beybit jospar

– Gaza sektorynda úzaq merzimdi beybitshilik ornatu josparyna senesiz be?

– Arnayy ókilder Stiv Uitkoff pen Djared Kushner úsynghan jospar jaqsy oilastyrylghan. Meninshe, búl asa órshil bastama bolghanymen, ony oryndaugha әbden bolady. Jospardyng keybir aspektileri beybitshilik pen ósip-órkendeuge berik negiz qalaytyn damu jobasyna úqsaydy.

Alayda, qos halyqqa arnalghan eki memleket qúrugha sayasy erik-jiger bolmasa, qanday da bir jospardyng týbegeyli iske asa qoyy neghaybyl. Tolassyz qantógisti toqtatyp, qalypty ómirge oralugha tek osynday sheshim ghana týrtki bola alady.

Resey-Ukraina qaqtyghysy

– Resey men Ukraina arasyndaghy soghys úzaqqa sozylyp ketti. Siz ózinizdi araaghayyn retinde kóresiz be?

– Rasynda, jaghday asa kýrdeli. Búl jerdegi eng basty mәsele – territoriyalyq talas ekenin týsinemiz. Qazaqstan qaqtyghysty tek sayasi, diplomatiyalyq amaldarmen retteuge bolady dep esepteydi. Qazirgi jaghdayda beybitshilikke qol jetkizuding jalghyz joly – qaqtyghysqa qatysushy taraptardy kelissózge kelistiru. Búghan kәmil senemiz.

Qazaqstan araaghayyn rólin atqarugha úmtylmaydy. Alayda elimiz kelissózderge beytarap alang úsynyp, jan-jaqty kómektesuge dayyn.

Grenlandiyanyng bolashaghy

– Óte tәjiriybeli diplomat retinde Grenlandiya aumaghyna әskery okkupasiya jasaluy mýmkin dep oilaysyz ba? Sizding pikirinizshe, qanday ssenariy shyndyqqa jaqyn?

– Men búl mәselege basqa qyrynan qarar edim. Halyqaralyq tәjiriybede memleketter belgili bir aumaqty nemese strategiyalyq nysandy jalgha alu shartyn jasaghan mysaldar az emes. Ádette ortaq mýdde jәne ózara tiyimdi maqsatqa jetu túrghysynan osynday mәmileler jasalady.

Bir sózben aitqanda, osy ispettes kez kelgen sheshim halyqaralyq qúqyq ayasynda, sonyng ishinde BÚÚ Jarghysynda bekitilgen memleketting egemendigin qúrmetteu sekildi qaghidattardy saqtay otyryp qarastyrylugha tiyis.

Mәselen, Amerika Qúrama Shtattary men Daniyagha Grenlandiyany 120 jylgha jaldau turaly kelisim jasaugha bolar edi. Búl mәmilege sәikes, Grenlandiya zang jýzinde Daniyanyng bir bóligi bolyp qala beredi, sәikesinshe, onyng egemendik qúqyghy búzylmaydy. Al praktikalyq uaghdalastyqtar strategiyalyq mýddelerge say keledi.

Taraptar ózara dialog pen jauapkershiligi zor sayasatty basshylyqqa alyp, halyqaralyq qúqyqtan auytqymay, týpting týbinde pragmatikalyq әri eki jaqqa da tiyimdi kelisimge keledi dep ýmittenemin.

Qazaqstandaghy Konstitusiyalyq reforma

– Qazirgi kezde Qazaqstanda Konstitusiyagha engiziletin týzetuler qyzu talqylanyp jatyr. Búl ózgeristerding mәni nede?

– El tarihynda eng eleuli sayasy transformasiya ýderisi jýrip jatyr. Búl ózgerister damudyng iygiligin qoghamda әdil bóludi maqsat etedi.

Memleketting irgesin bekemdeu jolyndaghy barlyq qam-qareketimiz elimizdi janghyrtugha, shyn mәninde Ádiletti Qazaqstannyng negizin qalaugha baghyttalghan.

Qazaqstan «superpreziydenttik» modeliden bas tartyp, tejemelik әri tepe-tendik jýiesi tiyimdi júmys isteytin preziydenttik respublika ýlgisine ótti. Ol, eng aldymen, «Kýshti Preziydent – yqpaldy Parlament – esep beretin Ýkimet» tújyrymdamasyna arqa sýieydi.

Qazir biz sayasy janghyrudyng mýldem jana kezenine qadam bastyq. Konstitusiyalyq reforma ayasyndaghy eng basty ózgeristerding qatarynda bir palataly parlamentke (Qúryltay) ótu, Halyq Kenesin qúru jәne Viyse-preziydent lauazymyn engizu sekildi bastamalar bar. Adam qúqyqtary men bostandyqtary memleketting negizgi basymdyghy retinde jariyalanady. Al yntymaq pen birlik, etnosaralyq jәne konfessiyaaralyq kelisim sekildi qúndylyqtar memlekettigimizding myzghymas túghyry bolyp qala beredi.

El damuynyng basty baghdary

– Qazirgi Qazaqstannyng strategiyalyq damu vektory qanday?

– Maqsatymyz – Ádil, Qauipsiz, Taza jәne Ozyq Qazaqstan qúru. Búl rette biz «Zang jәne tәrtip» qaghidatyn bәrinen joghary qoyamyz. Al halqymyzdyng yntymaghy qasterli qúndylyq retinde qarastyrylady.

Býgingi tanda Qazaqstan Ortalyq Aziyadaghy ekonomikasy eng iri el sanalady. Byltyr joghary ekonomikalyq ósim tirkeldi. Al ishki jalpy ónim 300 milliard dollardan asty. Jan basyna shaqqandaghy ishki jalpy ónim kólemi tarihy mejege jetti.

Investisiyalyq sayasatymyz túraqty, ashyq әri týsinikti iskerlik orta qalyptastyrugha baghdarlanghan. Sonymen qatar biz tayau jyldary Qazaqstandy tolyq sifrlyq memleketke ainaldyrudy kózdeytin strategiyalyq mindetti oryndaudy qolgha aldyq. Jasandy intellekt pen basqa da ozyq tehnologiyalar belsendi engizilip jatyr.

Qazaqstandy Euraziyadaghy basty tranzit habyna ainaldyrghymyz keledi.

Búdan bólek, elimizding energetika salasyn jappay janghyrtugha kiristik. Búl orayda sheteldik investorlarmen birlesip iri jobalardy iske asyra bastadyq.

Búl qadamnyng bәri tandaghan jolymyzdyng qanday ekenin kórsetedi. Maqsatymyz – әrtaraptandyrylghan, tehnologiyalyq túrghydan ozyq әri әlemdik dengeydegi bәseke tótep bere alatyn ekonomika qúru, halqymyzdyng túrmys sapasyn jaqsartu.

Abai.kz