Qazirgi kezde sinkretizmnin, әmbebaptyqtyng kýni ótken. Ár nәrsege kәsibiylik qajet! Qazaqta bir sóz bar: «Shymshyq soysa da, qasapshy soysyn» – degen. Dәl aitylghan sóz! Ne ýlken ghalym bol, ne ýlken aqyn bol! Ne aqyndyq izdenis, ne ghylymy izdenis. Bizde bәri qazir besaspap. Rejisser, akter, ssenarist, jazushy, aqyn, kompozitor. Eng onay sala – muzyka bolyp ketti. Ekining biri әuesqoy kompozitor, aqyn. Sinkretizm gýldenip túr. Orystar múndayda: «Y shves, y jnes, y sam na dude igres» – deydi. Aghylshyn jazushysy O. Genriyding osy mәselege qatysty: «Bolivar eki adamdy kótere almaydy» («Bolivar ne vyderjit dvoiyh», «Bolivar cannot carry double») degen әngimesi bar. Shynynda da әr nәrsege besaspap bola beruge mýmkin be?!

Ónerge qatysty uaqyt qatal da әdil! Óner aidynynda kezinde keude qaqqan talay tarlandar uaqyt synyna tótep bere almay, esimderi iz-týssiz joghalyp jatady. Pushkinning kezinde Reseyde myndaghan avtorlardyng ólenderi baspasózde jariyalanghan. Biraq solardyng ishinde elu-alpysy ghana naghyz aqyn sanalghan. Yaghny jiyrmanyng ishinde bireui ghana. Myndaghandy qoya túryp, әlgi elu-alpystyng ózin qazirgi oqyrmandardyng ishinde kim bilip jatyr.

Pushkinning túsynda Jukovskiy, Batushkov, Vyazemskiy, Davydov, Kateniyn, Boratynskiy, Yazykov, Deliviyk, Venevitinov, Kuhelibeker, Odoevskiy, Nadson siyaqty myqty aqyndar ómir sýrgen. Tipti jastar arasynda Nadson poeziyasy Pushkinge qaraghanda ótimdirek bolghan. Nadson jastardyng talap-tileginen shygha bilgen «modnyi» aqyn bolghan. Al búl jaghynan Pushkin suyrylyp algha shygha qoymaghan. Boratynskiyding lirikasyn alayyq. Ol orystyng naghyz filosofiyalyq lirikasynyng negizin salghan. Filosofiyalyq lirikada epik aqyndarynyng ishinde eshkim de onyng aldyna shygha qoyghan joq. Osy Boratynskiydi orys oqyrmandaranyng ishinde ilude bireui bolmasa, kóbi bile bermeydi.

Tutchev pen Fet kenestik kezende jaqsy nasihattalghandyqtan, esimderi oqyrmangha jaqsy mәlim. Al aitylmaghandyqtan oqyrmangha esimi az tanys aqyn – orystyng tamasha da kórnekti, talantty aqyny Nikolay Yazykov (1803-1846). Onyng shygharmashylyghyn kezinde Pushkiyn, Gogoli, Boratynskiy jәne sol kezdegi orystyng iri synshysy Ivan Kiyreevskiy erekshe joghary baghalaghan.

1833 jyly onyng ólenderi jeke kitap bolyp jaryq kórip, ony oqyghan Pushkin kózine jas alghan. Ol bylay dep jazdy: «Ol nege búl kitapty jay ghana «Yazykov ólenderi» dep ataghan?! Olardy – qúlmaq (hmeli) deu kerek edi! Qarapayym adam múnday óleng jaza almaydy, búlay jazu ýshin sezimge mas bolu kerek».

Al ataqty sóz zergeri Gogoli Yazykov jayly tipti de asqan tolghanyspen, tandanyspen: «Dәl múnday әri asau, әri minsiz, әri óz iyesine mýltiksiz baghynghan tildi búryn-sondy eshkimnen kórgen emespin. Yazykov degen aty zatyna say eken. Ol óz tilin arabtar jabayy jylqyny qalay ýiretse, dәl solay baghyndyra alghan. Onymen qoymay, tiline degen óktemdigimen maqatana alady», - dep jazsa, jalpy Yazykov poeziyasynyng sipatyn: «Osy bir núr shashqan, quanyshqa toly Yazykov óleni tolyghymen núrdan qúiylghanday, jan dýniyene kýn sәulesindey sinedi...» – dep bagha beredi.

Sóitken Yazykovty qazir kim bilip jatyr? Pushkindey úlyny sózimen tebirentip, kózine jas alghyzghan asyl talant uaqyt tozanyna kómilip qalghan!

Búl – orys әdebiyetindegi jaghday. Endi qazaq әdebiyetindegi osyghan úqsas jayttargha toqtala ketsek.

Kók pe, jer me,

Su ma, jel me,

Álde alghan ay ma eken?

Aytshy, qayyn,

Mening janym,

Aytshy, aitshy, qayda eken?!

Osy kimning óleni? Qazirgi kóp oqyrman bile bermeui de mýmkin. Búl ózining әserli, saghynyshty sýiispenshilik sezim kýiin aq qayyngha múng ghyp shertken, qazaq poeziyasyna alghash aq qayyng obrazyn әkelgen, HH ghasyrdyng basynda qazaq poeziyasynyng kóginde jarq etip, taghdyr joly erte túiyqtalghan – Berniyaz Kýleev siyaqty jas talanttyng «Qayda eken» poemasynyng týiini.

B.Kýleev – erte janyp, erte sóngen talanttarymyzdyng biri. Kóp jyldar boyy B.Kýleev poeziyasyna dәuir shany qonyp, jarqyrap kórine almay, kóbine tozang basyp jatty. Dәuirdin, zamannyng qytymyr qabaghy, sayasattyng yzghary B.Kýleev poeziyasynyng óz súlulyghymen jarqyray kórinuine erik bermedi.

Memleket jәne qogham qayratkeri, Alash arystarynyng biri S.Sәduaqasov 1927 jyly «Enbekshi qazaq» gazetining 15-16 aqpanyndaghy sandarynda jaryq kórgen, aitys retinde berilgen «Ádebiyet әngimeleri» degen maqalasynda Berniyazgha qatysty mynaday oi-pikir aitady: «Osy kýni kózi joq jazushylarymyzgha keleyin, Abay, Súltanmahmút, Berniyazdy kim biledi? Qay synshy búlardyng tabysyn zerttep, qorytyndy shyghardy? Shyndyqqa kelsek, búl eki aqyn da iri kisi».

Búl Smaghúlday ýlken әdebiyet synshysynyng Berniyazgha bergen biyik baghasy. Berniyaz ólenderinde zaman tynysyn kemel túrghyda kórkem kestelegen aqyn bolyp, óz dәuirinin, kezenining ýni bola bildi. B.Kýleev – ózining syrly da súlu lirikalarymen óz kezinde ýlken iz qaldyrghan talant. Ol – buyrqanghan sezim men qúshtarlyqqa toly jyrlar jazghan romantik aqyn.

Al endi osy Berniyazdyng syrshyl jyrlaryna zamandas aqyn aghasy, qazaq poeziyasynyng sol kezdegi jaryq júldyzdarynyng biri – Maghjan qatty tebirenip, talantyn shyn moyyndap, joghary bagha bergeni esimizde.

Jalpy Berniyaz poeziyasynda Maghjan poeziyasymen ýndesetin tústar molshylyq. Eki aqynda da taqyryptyq jaghynan úqsas jayttar mol. Aqyndyq mashyq jolynda B.Kýleev, M.Júmabaev sekildi orystyng simvolist (berneshil) aqyndary Brusov, Balimont, Bloktargha kóp elikteydi, solardyng jolyn tútyndy. «Maghjannyng aqyndyghy turaly» degen maqalasynda bylay deydi: «Beyneshilderding óleng jazu әdisin Maghjan qazaq әdebiyetine kirgizedi. Key jerde simvolister ólenning syrtqy týrine eliktese, keyde ishki mәnin de alyp jiberedi. Balimont 22 jasynda ómirden toryghyp, әleumetten qol ýzip «Áldiyle ólim, әldiyle» dese, Maghjan da balimontshilep, jas basynan toryghyp «Ólim shaqyrady».

Berniyazda osy sarynda «Ómir-ólim», «Ólim-qúrdym, ómir-ózen jaghalap», «Al, jýregim, óleyin», «Men esitken kóp adam», «Jantalas», «Alshy, tәnirim, alshy al?!», «Ot jýregim kýnde órtenip», «Býgin-erten» ólenderin jazdy.

Jalpy eki aqynda ghashyq jardy suretteude, oghan qúlay beriludegi qúshtarlyq sezimderinde kóp úqsastyq bar. Sýigen jaryna berilgen Berniyaz:

Kelshi beri,

Sýishi meni,

Suyrylsyn kómeyim,

Sýi, qúshaqta,

Ot qúshaqta,

Esim auyp óleyin! - dese, dәl osynday sezim kýiindegi Maghjan da:

Kelshi, kezim kýn betindi kóreyin,

Sýishi, sәulem, túnshyghyp men óleyin - deydi.

1923 jyly 29 qantarda aqyn ómiri qysqasynan kýrt ýziledi. Nebary 24 jasynda B.Kýleev ómirden qyrshyn ketedi. Tashkentte shyghatyn «Aqjol» gazetining 1923 jylghy 22 aqpan kýngi sanynda Maghjannyng «Berniyazgha» degen óleni jariyalanady.

Jany jalyn, jany jarly jetkinshek,

Kýlsin saghan, sóksin meyli kók esek,

Men sókpeymin, seni sonau tolqynmen,

Han maydangha nege ghana kirding dep.

Men kýnirenem úly oilar kep basyma,

Jyrlasang ed shomylyp kóz jasyna:

Túnghiyqtyng týbindegi tamasha

Ózi-aq kóship kelmes pe edi qasyna... - dep kýiinedi aqyn ólimine aqyn jany. Búl ólenge epigraf etip Maghjan 1922 jyly Berniyazdyng atsalysuymen Qazan qalasynda shyqqan ózining ólender jinaghyndaghy «Úlan» degen ólenning songhy eki joly:

Úlan óldi batyp qangha,

Tynyshtyq tapty asau jan da, - degen joldaryn alady.

Mine, ózining romantikalyq qúshtarlyqqa toly, sezimtal da syrshyl, syrbaz jyrlarymen Maghjan siyaqty zamandas aqyn aghasyn tәnti qylghan, Maghjanmen aqyndyq bolmysy ýndes, talant dengeyi qaraylas Berniyaz siyaqty darynnyng kópshilikke tanylmauynyng syryn qalay týsindirsek eken?!

Al bir kezderi «Qazaqtyng Chehovy» atanghan, qazaqtyng satirik jazushysy Qadyr Tayshyqovty qazirgi kóbimizding bile qonguymyz ekitalay-au, sirә?! Mardymsyz.

Beyimbet Maylinning zamandasy, qalamdas әriptesi Qadyr Tayshyqov sonau otyzynshy jyldary (HH gh.) satira janrynda aldyna jan salmaghan, mandayy jarqyraghan jýirik dýldýlderimizding biri bolyp edi-au, ә?!

Ótken ghasyrdyng 20-30 jyldary últtyq әdebiyetimizding bastauynda túrghan túlghalardyng biri – jazushy, audarmashy, syqaqshy, muzykant Qadyr Tayshyqov – әdebiyetimizde felieton janryn qalyptastyrugha barynsha ýles qosyp, jalpy satiralyq shygharmalardy kóp jazghan qalamger. Onyng shygharmalary «Enbekshi qazaq» gezetinde, «Jana әdebiyet» jurnalynda, respublika astanasynda shyghatyn taghy basqa gazet-jurnaldarda jii jariyalanatyn bolghan. Jazushy әngime, felietondarynyng kóbin «Mәlten», «Búiras» , «Qabsynqa» degen býrkenshik atpen jariyalanghan.

Ádebiyettanushy-ghalym, professor Beysenbay Kenjebay Qadyr Tayshyqov shygharmashylyghy jóninde mynaday pikir bildirgen: «Qadyr óte-móte shaghyn kólemdi әngimege, felietongha sheber edi. Onyng әngimeleri men felietondary óte qisyndy, ótkir, kórkem tildi, әri kelisti, kýlki-әjualy, mysqyl-syqaqty bolyp keletin. Qysqa, kýldirgi, syqaq әngime, felieton jóninde Qadyrdy A.P.Chehov stiylindegi, sonan útymdy ýirengen talantty kýlkishi. Syqaqshy dese bolady. Ol talantty әri tamasha syqaqshy edi».

1927 jyly «Enbekshi qazaq» gazeti satiralyq shygharmalargha arnayy konkurs jariyalaydy. Oghan 103 felieton týsip, sonyng 12-sine bәige berilgen eken. Osy dýbirli jarysta bas bәige «Músylman úlynyng qamshysy», «Ýsh paryz», «Meruertting syry» atty tuyndylar ýshin Qadyr Tayshyqovqa berlipti. Ekinshi bәigeni Amanghaly Segizbaev alsa, ýshinshi bәige Beyimbet Maylinge búiyrghan eken.

Mine, bir ýlken talanttyng óz kezeninde baghalanuy osynday bolghan. Ókinishke oray, uaqyt taby onyng ózin de, shygharmashylyghyn da bizding sanamyzda óshirip, úmyttyrugha ainaldyrghan.

Keyingi dәuirlerde (HH ghasyrdyng 60-70 j.j.) qazaq poeziyasynda úly talant Múqaghaly Maqataevtyng júldyzy jarqyray jandy. Sol Múqaghaly syndy úly talant kezinde ózining әriptes inisi Erkin Ibitanovtyng ólen-jyrlaryna tәnti bolyp, basyn iygen. Poeziyasyn joghary baghalaghan. Al endi qazaq poeziyasynda erte janyp, erte sóngen jas talant Tóleujan Ysmayylov ózining alghashqy ólenderimen әdeby júrtshylyqty erekshe tanghaldyryp, olardyng qúrmet-sýiispenshiligine bólengen. Olar jas aqynnyng poeziyadaghy soqpaghynan úly bolashaq kýtken edi! Jas aqyndy tragediyalyq taghdyr shyrmady. Keyingi úrpaq shygharmalary týgil, atyn da bilmeydi. Ne isteysin?!

Alpysynshy jyldary (HH gh.) әdebiyetimizge ýlken talantty shoghyr keldi. Búl «jylymyq» kezenge túspa-tús kelgen quatty tolqyn әdebiyetimizge ruhany serpin әkeldi. Olardyng oqyrmandargha tanylghany da bar, tanylmaghany da bar, qalay aitsaq ta, talantty buyn edi. Tanylghandary - belgili. Al óz shygharmalarymen oqyrman, әdeby qauymnyng jyly yqylasyna, sýiispenshiligine ie bolghan, óz talant quattarymen óz tobynan әste kem emes biraz qalamgerler esimi sana týkpirimizden kómeskilenude. Olardyng qatarynda Aqan Núrmanov, Tobyq Jarmaghambetov, Nәsredin Seraliyn, Maghzúm Sýndetov, Zeynolla Shýkirov, Iztay Mәmbetov, Qabdikәrim Ydyrysov, Ótejan Núrghaliyev, Amanjol Shәmkenov, Erkesh Ibrahiym, Eslәm Zikibaev, Sәttar Seyithaziyn, Jýsip Qydyrov, Qayrat Júmaghaliyev, Dýisenbek Qanatbaev, Mendekesh Satybaldiyev, Túrsynzada Esimjanov, Maqsút Netәliyev, Beken Ábdirazaqov, Toqash Berdiyarov, Jenis Qashqynov, Dәuitәli Stambekovtardy ataugha bolady. Bizding búl tizimimizge enbey qalghan әli de qansha talanttar bar. Qazirgi әmbebaptyqqa (uniyversalizm) iyek artqan talanttardy bylay qoya túryp, әdebiyetti shyn taghdyrym dep bilip, ómir jolyn tandaghan jas talanttargha oilanarlyq mәsele az emes siyaqty, ә?!

Sәbit Jәmbek

Abai.kz