قازىرگى كەزدە سينكرەتيزمنىڭ، امبەباپتىقتىڭ كۇنى وتكەن. ءار نارسەگە كاسىبيلىك قاجەت! قازاقتا ءبىر ءسوز بار: «شىمشىق سويسا دا، قاساپشى سويسىن» – دەگەن. ءدال ايتىلعان ءسوز! نە ۇلكەن عالىم بول، نە ۇلكەن اقىن بول! نە اقىندىق ىزدەنىس، نە عىلىمي ىزدەنىس. بىزدە ءبارى قازىر بەساسپاپ. رەجيسسەر، اكتەر، ستسەناريست، جازۋشى، اقىن، كومپوزيتور. ەڭ وڭاي سالا – مۋزىكا بولىپ كەتتى. ەكىنىڭ ءبىرى اۋەسقوي كومپوزيتور، اقىن. سينكرەتيزم گۇلدەنىپ تۇر. ورىستار مۇندايدا: «ي شۆەتس، ي جنەتس، ي سام نا دۋدە يگرەتس» – دەيدى. اعىلشىن جازۋشىسى و. گەنريدىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى: «بوليۆار ەكى ادامدى كوتەرە المايدى» («بوليۆار نە ۆىدەرجيت دۆويح»، «Bolivar cannot carry double») دەگەن اڭگىمەسى بار. شىنىندا دا ءار نارسەگە بەساسپاپ بولا بەرۋگە مۇمكىن بە؟!

ونەرگە قاتىستى ۋاقىت قاتال دا ءادىل! ونەر ايدىنىندا كەزىندە كەۋدە قاققان تالاي تارلاندار ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرە الماي، ەسىمدەرى ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ جاتادى. پۋشكيننىڭ كەزىندە رەسەيدە مىڭداعان اۆتورلاردىڭ ولەڭدەرى باسپاسوزدە جاريالانعان. بىراق سولاردىڭ ىشىندە ەلۋ-الپىسى عانا ناعىز اقىن سانالعان. ياعني جيىرمانىڭ ىشىندە بىرەۋى عانا. مىڭداعاندى قويا تۇرىپ، الگى ەلۋ-الپىستىڭ ءوزىن قازىرگى وقىرمانداردىڭ ىشىندە كىم ءبىلىپ جاتىر.

پۋشكيننىڭ تۇسىندا جۋكوۆسكي، باتيۋشكوۆ، ۆيازەمسكي، داۆىدوۆ، كاتەنين، بوراتىنسكي، يازىكوۆ، دەلۆيك، ۆەنەۆيتينوۆ، كيۋحەلبەكەر، ودوەۆسكي، نادسون سياقتى مىقتى اقىندار ءومىر سۇرگەن. ءتىپتى جاستار اراسىندا نادسون پوەزياسى پۋشكينگە قاراعاندا وتىمدىرەك بولعان. نادسون جاستاردىڭ تالاپ-تىلەگىنەن شىعا بىلگەن «مودنىي» اقىن بولعان. ال بۇل جاعىنان پۋشكين سۋىرىلىپ العا شىعا قويماعان. بوراتىنسكيدىڭ ليريكاسىن الايىق. ول ورىستىڭ ناعىز فيلوسوفيالىق ليريكاسىنىڭ نەگىزىن سالعان. فيلوسوفيالىق ليريكادا ەپيك اقىندارىنىڭ ىشىندە ەشكىم دە ونىڭ الدىنا شىعا قويعان جوق. وسى بوراتىنسكيدى ورىس وقىرماندارانىڭ ىشىندە ىلۋدە بىرەۋى بولماسا، كوبى بىلە بەرمەيدى.

تيۋتچەۆ پەن فەت كەڭەستىك كەزەڭدە جاقسى ناسيحاتتالعاندىقتان، ەسىمدەرى وقىرمانعا جاقسى ءمالىم. ال ايتىلماعاندىقتان وقىرمانعا ەسىمى از تانىس اقىن – ورىستىڭ تاماشا دا كورنەكتى، تالانتتى اقىنى نيكولاي يازىكوۆ (1803-1846). ونىڭ شىعارماشىلىعىن كەزىندە پۋشكين، گوگول، بوراتىنسكي جانە سول كەزدەگى ورىستىڭ ءىرى سىنشىسى يۆان كيرەەۆسكي ەرەكشە جوعارى باعالاعان.

1833 جىلى ونىڭ ولەڭدەرى جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كورىپ، ونى وقىعان پۋشكين كوزىنە جاس العان. ول بىلاي دەپ جازدى: «ول نەگە بۇل كىتاپتى جاي عانا «يازىكوۆ ولەڭدەرى» دەپ اتاعان؟! ولاردى – قۇلماق (حمەل) دەۋ كەرەك ەدى! قاراپايىم ادام مۇنداي ولەڭ جازا المايدى، بۇلاي جازۋ ءۇشىن سەزىمگە ماس بولۋ كەرەك».

ال اتاقتى ءسوز زەرگەرى گوگول يازىكوۆ جايلى ءتىپتى دە اسقان تولعانىسپەن، تاڭدانىسپەن: «ءدال مۇنداي ءارى اساۋ، ءارى ءمىنسىز، ءارى ءوز يەسىنە مۇلتىكسىز باعىنعان ءتىلدى بۇرىن-سوڭدى ەشكىمنەن كورگەن ەمەسپىن. يازىكوۆ دەگەن اتى زاتىنا ساي ەكەن. ول ءوز ءتىلىن ارابتار جابايى جىلقىنى قالاي ۇيرەتسە، ءدال سولاي باعىندىرا العان. ونىمەن قويماي، تىلىنە دەگەن وكتەمدىگىمەن ماقاتانا الادى»، - دەپ جازسا، جالپى يازىكوۆ پوەزياسىنىڭ سيپاتىن: «وسى ءبىر نۇر شاشقان، قۋانىشقا تولى يازىكوۆ ولەڭى تولىعىمەن نۇردان قۇيىلعانداي، جان دۇنيەڭە كۇن ساۋلەسىندەي سىڭەدى...» – دەپ باعا بەرەدى.

سويتكەن يازىكوۆتى قازىر كىم ءبىلىپ جاتىر؟ پۋشكيندەي ۇلىنى سوزىمەن تەبىرەنتىپ، كوزىنە جاس العىزعان اسىل تالانت ۋاقىت توزاڭىنا كومىلىپ قالعان!

بۇل – ورىس ادەبيەتىندەگى جاعداي. ەندى قازاق ادەبيەتىندەگى وسىعان ۇقساس جايتتارعا توقتالا كەتسەك.

كوك پە، جەر مە،

سۋ ما، جەل مە،

الدە العان اي ما ەكەن؟

ايتشى، قايىڭ،

مەنىڭ جانىم،

ايتشى، ايتشى، قايدا ەكەن؟!

وسى كىمنىڭ ولەڭى؟ قازىرگى كوپ وقىرمان بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. بۇل ءوزىنىڭ اسەرلى، ساعىنىشتى سۇيىسپەنشىلىك سەزىم كۇيىن اق قايىڭعا مۇڭ عىپ شەرتكەن، قازاق پوەزياسىنا العاش اق قايىڭ وبرازىن اكەلگەن، حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق پوەزياسىنىڭ كوگىندە جارق ەتىپ، تاعدىر جولى ەرتە تۇيىقتالعان – بەرنياز كۇلەەۆ سياقتى جاس تالانتتىڭ «قايدا ەكەن» پوەماسىنىڭ ءتۇيىنى.

ب.كۇلەەۆ – ەرتە جانىپ، ەرتە سونگەن تالانتتارىمىزدىڭ ءبىرى. كوپ جىلدار بويى ب.كۇلەەۆ پوەزياسىنا ءداۋىر شاڭى قونىپ، جارقىراپ كورىنە الماي، كوبىنە توزاڭ باسىپ جاتتى. ءداۋىردىڭ، زاماننىڭ قىتىمىر قاباعى، ساياساتتىڭ ىزعارى ب.كۇلەەۆ پوەزياسىنىڭ ءوز سۇلۋلىعىمەن جارقىراي كورىنۋىنە ەرىك بەرمەدى.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى س.سادۋاقاسوۆ 1927 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 15-16 اقپانىنداعى ساندارىندا جارىق كورگەن، ايتىس رەتىندە بەرىلگەن «ادەبيەت اڭگىمەلەرى» دەگەن ماقالاسىندا بەرنيازعا قاتىستى مىناداي وي-پىكىر ايتادى: «وسى كۇنى كوزى جوق جازۋشىلارىمىزعا كەلەيىن، اباي، سۇلتانماحمۇت، بەرنيازدى كىم بىلەدى؟ قاي سىنشى بۇلاردىڭ تابىسىن زەرتتەپ، قورىتىندى شىعاردى؟ شىندىققا كەلسەك، بۇل ەكى اقىن دا ءىرى كىسى».

بۇل سماعۇلداي ۇلكەن ادەبيەت سىنشىسىنىڭ بەرنيازعا بەرگەن بيىك باعاسى. بەرنياز ولەڭدەرىندە زامان تىنىسىن كەمەل تۇرعىدا كوركەم كەستەلەگەن اقىن بولىپ، ءوز ءداۋىرىنىڭ، كەزەڭىنىڭ ءۇنى بولا ءبىلدى. ب.كۇلەەۆ – ءوزىنىڭ سىرلى دا سۇلۋ ليريكالارىمەن ءوز كەزىندە ۇلكەن ءىز قالدىرعان تالانت. ول – بۋىرقانعان سەزىم مەن قۇشتارلىققا تولى جىرلار جازعان رومانتيك اقىن.

ال ەندى وسى بەرنيازدىڭ سىرشىل جىرلارىنا زامانداس اقىن اعاسى، قازاق پوەزياسىنىڭ سول كەزدەگى جارىق جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى – ماعجان قاتتى تەبىرەنىپ، تالانتىن شىن مويىنداپ، جوعارى باعا بەرگەنى ەسىمىزدە.

جالپى بەرنياز پوەزياسىندا ماعجان پوەزياسىمەن ۇندەسەتىن تۇستار مولشىلىق. ەكى اقىندا دا تاقىرىپتىق جاعىنان ۇقساس جايتتار مول. اقىندىق ماشىق جولىندا ب.كۇلەەۆ، م.جۇماباەۆ سەكىلدى ورىستىڭ سيمۆوليست (بەرنەشىل) اقىندارى بريۋسوۆ، بالمونت، بلوكتارعا كوپ ەلىكتەيدى، سولاردىڭ جولىن تۇتىندى. «ماعجاننىڭ اقىندىعى تۋرالى» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «بەينەشىلدەردىڭ ولەڭ جازۋ ءادىسىن ماعجان قازاق ادەبيەتىنە كىرگىزەدى. كەي جەردە سيمۆوليستەر ولەڭنىڭ سىرتقى تۇرىنە ەلىكتەسە، كەيدە ىشكى ءمانىن دە الىپ جىبەرەدى. بالمونت 22 جاسىندا ومىردەن تورىعىپ، الەۋمەتتەن قول ءۇزىپ «الديلە ءولىم، الديلە» دەسە، ماعجان دا بالمونتشىلەپ، جاس باسىنان تورىعىپ «ءولىم شاقىرادى».

بەرنيازدا وسى سارىندا «ءومىر-ءولىم»، «ءولىم-قۇردىم، ءومىر-وزەن جاعالاپ»، «ال، جۇرەگىم، ولەيىن»، «مەن ەسىتكەن كوپ ادام»، «جانتالاس»، «الشى، ءتاڭىرىم، الشى ال؟!»، «وت جۇرەگىم كۇندە ورتەنىپ»، «بۇگىن-ەرتەڭ» ولەڭدەرىن جازدى.

جالپى ەكى اقىندا عاشىق جاردى سۋرەتتەۋدە، وعان قۇلاي بەرىلۋدەگى قۇشتارلىق سەزىمدەرىندە كوپ ۇقساستىق بار. سۇيگەن جارىنا بەرىلگەن بەرنياز:

كەلشى بەرى،

ءسۇيشى مەنى،

سۋىرىلسىن كومەيىم،

ءسۇي، قۇشاقتا،

وت قۇشاقتا،

ەسىم اۋىپ ولەيىن! - دەسە، ءدال وسىنداي سەزىم كۇيىندەگى ماعجان دا:

كەلشى، كەزىم كۇن بەتىڭدى كورەيىن،

ءسۇيشى، ساۋلەم، تۇنشىعىپ مەن ولەيىن - دەيدى.

1923 جىلى 29 قاڭتاردا اقىن ءومىرى قىسقاسىنان كۇرت ۇزىلەدى. نەبارى 24 جاسىندا ب.كۇلەەۆ ومىردەن قىرشىن كەتەدى. تاشكەنتتە شىعاتىن «اقجول» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى 22 اقپان كۇنگى سانىندا ماعجاننىڭ «بەرنيازعا» دەگەن ولەڭى جاريالانادى.

جانى جالىن، جانى جارلى جەتكىنشەك،

كۇلسىن ساعان، سوكسىن مەيلى كوك ەسەك،

مەن سوكپەيمىن، سەنى سوناۋ تولقىنمەن،

حان مايدانعا نەگە عانا كىردىڭ دەپ.

مەن كۇڭىرەنەم ۇلى ويلار كەپ باسىما،

جىرلاساڭ ەد شومىلىپ كوز جاسىڭا:

تۇڭعيىقتىڭ تۇبىندەگى تاماشا

ءوزى-اق كوشىپ كەلمەس پە ەدى قاسىڭا... - دەپ كۇيىنەدى اقىن ولىمىنە اقىن جانى. بۇل ولەڭگە ەپيگراف ەتىپ ماعجان 1922 جىلى بەرنيازدىڭ اتسالىسۋىمەن قازان قالاسىندا شىققان ءوزىنىڭ ولەڭدەر جيناعىنداعى «ۇلان» دەگەن ولەڭنىڭ سوڭعى ەكى جولى:

ۇلان ءولدى باتىپ قانعا،

تىنىشتىق تاپتى اساۋ جان دا، - دەگەن جولدارىن الادى.

مىنە، ءوزىنىڭ رومانتيكالىق قۇشتارلىققا تولى، سەزىمتال دا سىرشىل، سىرباز جىرلارىمەن ماعجان سياقتى زامانداس اقىن اعاسىن ءتانتى قىلعان، ماعجانمەن اقىندىق بولمىسى ۇندەس، تالانت دەڭگەيى قارايلاس بەرنياز سياقتى دارىننىڭ كوپشىلىككە تانىلماۋىنىڭ سىرىن قالاي تۇسىندىرسەك ەكەن؟!

ال ءبىر كەزدەرى «قازاقتىڭ چەحوۆى» اتانعان، قازاقتىڭ ساتيريك جازۋشىسى قادىر تايشىقوۆتى قازىرگى كوبىمىزدىڭ بىلە قويۋىمىز ەكىتالاي-اۋ، ءسىرا؟! ماردىمسىز.

بەيىمبەت ءمايليننىڭ زامانداسى، قالامداس ارىپتەسى قادىر تايشىقوۆ سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى (حح ع.) ساتيرا جانرىندا الدىنا جان سالماعان، ماڭدايى جارقىراعان جۇيرىك دۇلدۇلدەرىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ ەدى-اۋ، ءا؟!

وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى – جازۋشى، اۋدارماشى، سىقاقشى، مۋزىكانت قادىر تايشىقوۆ – ادەبيەتىمىزدە فەلەتون جانرىن قالىپتاستىرۋعا بارىنشا ۇلەس قوسىپ، جالپى ساتيرالىق شىعارمالاردى كوپ جازعان قالامگەر. ونىڭ شىعارمالارى «ەڭبەكشى قازاق» گەزەتىندە، «جاڭا ادەبيەت» جۋرنالىندا، رەسپۋبليكا استاناسىندا شىعاتىن تاعى باسقا گازەت-جۋرنالداردا ءجيى جاريالاناتىن بولعان. جازۋشى اڭگىمە، فەلەتوندارىنىڭ كوبىن «مالتەڭ»، «بۇيراس» ، «قابسىڭقا» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جاريالانعان.

ادەبيەتتانۋشى-عالىم، پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباي قادىر تايشىقوۆ شىعارماشىلىعى جونىندە مىناداي پىكىر بىلدىرگەن: «قادىر وتە-موتە شاعىن كولەمدى اڭگىمەگە، فەلەتونعا شەبەر ەدى. ونىڭ اڭگىمەلەرى مەن فەلەتوندارى وتە قيسىندى، وتكىر، كوركەم ءتىلدى، ءارى كەلىستى، كۇلكى-ءاجۋالى، مىسقىل-سىقاقتى بولىپ كەلەتىن. قىسقا، كۇلدىرگى، سىقاق اڭگىمە، فەلەتون جونىندە قادىردى ا.پ.چەحوۆ ستيلىندەگى، سونان ۇتىمدى ۇيرەنگەن تالانتتى كۇلكىشى. سىقاقشى دەسە بولادى. ول تالانتتى ءارى تاماشا سىقاقشى ەدى».

1927 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى ساتيرالىق شىعارمالارعا ارنايى كونكۋرس جاريالايدى. وعان 103 فەلەتون ءتۇسىپ، سونىڭ 12-سىنە بايگە بەرىلگەن ەكەن. وسى ءدۇبىرلى جارىستا باس بايگە «مۇسىلمان ۇلىنىڭ قامشىسى»، «ءۇش پارىز»، «مەرۋەرتتىڭ سىرى» اتتى تۋىندىلار ءۇشىن قادىر تايشىقوۆقا بەرلىپتى. ەكىنشى بايگەنى امانعالي سەگىزباەۆ السا، ءۇشىنشى بايگە بەيىمبەت مايلينگە بۇيىرعان ەكەن.

مىنە، ءبىر ۇلكەن تالانتتىڭ ءوز كەزەڭىندە باعالانۋى وسىنداي بولعان. وكىنىشكە وراي، ۋاقىت تابى ونىڭ ءوزىن دە، شىعارماشىلىعىن دا ءبىزدىڭ سانامىزدا ءوشىرىپ، ۇمىتتىرۋعا اينالدىرعان.

كەيىنگى داۋىرلەردە (حح عاسىردىڭ 60-70 ج.ج.) قازاق پوەزياسىندا ۇلى تالانت مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جۇلدىزى جارقىراي جاندى. سول مۇقاعالي سىندى ۇلى تالانت كەزىندە ءوزىنىڭ ارىپتەس ءىنىسى ەركىن ءىبىتانوۆتىڭ ولەڭ-جىرلارىنا ءتانتى بولىپ، باسىن يگەن. پوەزياسىن جوعارى باعالاعان. ال ەندى قازاق پوەزياسىندا ەرتە جانىپ، ەرتە سونگەن جاس تالانت تولەۋجان ىسمايىلوۆ ءوزىنىڭ العاشقى ولەڭدەرىمەن ادەبي جۇرتشىلىقتى ەرەكشە تاڭعالدىرىپ، ولاردىڭ قۇرمەت-سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن. ولار جاس اقىننىڭ پوەزياداعى سوقپاعىنان ۇلى بولاشاق كۇتكەن ەدى! جاس اقىندى تراگەديالىق تاعدىر شىرمادى. كەيىنگى ۇرپاق شىعارمالارى تۇگىل، اتىن دا بىلمەيدى. نە ىستەيسىڭ؟!

الپىسىنشى جىلدارى (حح ع.) ادەبيەتىمىزگە ۇلكەن تالانتتى شوعىر كەلدى. بۇل «جىلىمىق» كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلگەن قۋاتتى تولقىن ادەبيەتىمىزگە رۋحاني سەرپىن اكەلدى. ولاردىڭ وقىرماندارعا تانىلعانى دا بار، تانىلماعانى دا بار، قالاي ايتساق تا، تالانتتى بۋىن ەدى. تانىلعاندارى - بەلگىلى. ال ءوز شىعارمالارىمەن وقىرمان، ادەبي قاۋىمنىڭ جىلى ىقىلاسىنا، سۇيىسپەنشىلىگىنە يە بولعان، ءوز تالانت قۋاتتارىمەن ءوز توبىنان استە كەم ەمەس ءبىراز قالامگەرلەر ەسىمى سانا تۇكپىرىمىزدەن كومەسكىلەنۋدە. ولاردىڭ قاتارىندا اقان نۇرمانوۆ، توبىق جارماعامبەتوۆ، ناسرەدين سەرالين، ماعزۇم سۇندەتوۆ، زەينوللا شۇكىروۆ، ءىزتاي مامبەتوۆ، قابدىكارىم ىدىرىسوۆ، وتەجان نۇرعاليەۆ، امانجول شامكەنوۆ، ەركەش يبراھيم، ەسلام زىكىباەۆ، ءساتتار سەيىتحازين، ءجۇسىپ قىدىروۆ، قايرات جۇماعاليەۆ، دۇيسەنبەك قاناتباەۆ، مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ، تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ، ماقسۇت نەتاليەۆ، بەكەن ابدىرازاقوۆ، توقاش بەردياروۆ، جەڭىس قاشقىنوۆ، ءداۋىتالى ستامبەكوۆتاردى اتاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ بۇل تىزىمىمىزگە ەنبەي قالعان ءالى دە قانشا تالانتتار بار. قازىرگى امبەباپتىققا (ۋنيۆەرساليزم) يەك ارتقان تالانتتاردى بىلاي قويا تۇرىپ، ادەبيەتتى شىن تاعدىرىم دەپ ءبىلىپ، ءومىر جولىن تاڭداعان جاس تالانتتارعا ويلانارلىق ماسەلە از ەمەس سياقتى، ءا؟!

ءسابيت جامبەك

Abai.kz