«Áy jýregimning quaty, balalarym!» sizderge adam úlynyng minezderi turaly biraz sóz jazyp estelik qaldyrayyn. Yqylaspenen oqyp, úghyp alynyzdar, onyn  ýshin mahabbattyng tóleui – mahabbat.  Áueli adamnyng adamdyghy aqyl, ghylym degen nәrselermen. Múnyng tabyluyna sebepker – әueli «sezim mýshelerining saulyghy» men «tәn saulyghy». Osylardyng barlyghy jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qúrby, jaqsy ústazdan bolady. Talap, úghym mahabbattan shyghady. Ghylym-bilimdi әueli bastan bala ózi izdenip tappaydy. Basynda mәjbýrleu yaky aldaumenen ýiir qylu kerek, ýirene kele ózi izdegendey bolghansha. Qashan bir bala ghylym, bilimdi mahabbatpenen kókserlik bolsa, sonda ghana onyng aty adam bolady. Sonan song ghana Alla Taghalany tanugha, ózin tanugha, dýniyeni tanugha, óz adamdyghyn búzbay ghana paydasyn bilip, ziyannan aulaq boludy ghylym-bilim arqasynda ýirense, biler dep ýmit qylugha bolady. Bolmasa joq, eng bolmasa shala. Ol ýshin kóbinese balalardy jasynda ata-analary qiyanatshylyqqa salyndyryp alady, sonynan mollagha bergen bolady, ya ol balalary ózderi barghan bolady, biraq eshbir paydasy bolmaydy.

Ol qiyanatshyl balalary talapqa da, ghylymgha da, ústazgha da, tipti iman –ilangha da qiyanatpenen bolady. Búl qiyanatshylar – jarym adam, jarym molda, jarym músylman. Olardyng kemel adam bolulary qiynnyng qiyny. Sebebi Qúday Taghala ózi aqiqat, tura joly. Qiyanat – aqiqat pen tura joldyng jauy. Dúshpany arqyly shaqyrtqangha dos kele me? Kónilde ózge mahabbat túrghanda haqty tappaydy. Adamnyng ghylymy, bilimi aqiqatqa, turashyldyqqa qúmar bolyp, әrnәrsening týbin, hikmetin biluge yntyq bolsa tabylady. Ol Qúdaydyng ghylymy emes, bәrin bile-túghyn ghylymgha yntyqtyq, ózi de adamgha ózindik ghylym beredi. Onyng ýshin ol Allanyng ózine ghashyqtyq. Ghylym – Qúdaydyng bir sipaty, ol aqiqat. Oghan ghashyqtyq ta haqqa mahabbat әri adamgha mahabbat. Bolmasa mal tappaq, maqtan tappaq, izet-qúrmet tappaq sekildi nәrselerding mahabatymen ghylym-bilimning aqiqaty tabylmaydy.

Mal, maqtan, izet-qúrmetti adamdy ózi izdep tapsa, adamdyqty búzbaydy әri kórik bolady. Eger de adam ózi olargha tabynyp izdese, tapsa da, tappasa da adamdyghy joghalady. Endi aqiqat sýiip, shyndy bilmek qúmaryng bar bolsa, adamdyqqa layyqty yqylasty qúlaghyndy qoy. Áueli din islamnyng jolyndaghy pendeler imannyng aqiqaty ne sóz ekenin bilsin. Iman degenimiz bir ghana inanmaqtyq emes, sen Alla Taghalanyng birligine jәne qúran onyng sózi ekendigine әri Múhammed (s.gh.s) onyng elshisi ekendigine sendin. Jә, ne bitti? Sen Qúday Taghalagha jaratushy bolghany ýshin iman keltirding be? Álde Qúday Taghalagha ózing ýshin iman keltirding be? Sen Qúdaygha iman keltirmeseng de, Alla Taghalagha keler eshbir kemshilik joq edi. Ózing ýshin iman keltirsen, jә inandyn. Ol inanmaqtyghyng qúr ghana inanmaqtyqpen qalsa, saghan payda bermeydi. Onyng ýshin sen ózing inanmaqtyghynnan payda ala almadyn, paydalanamyn deseng payda beredi, kәmil iman bolady. Paydany qalaysha aludy bilmek kerek.

Siz «Men Allagha, sol siyaqty onyng esimderi men qúdiretti sipattaryna senemin» dediniz. Ol esimderding barlyghy Alla Taghalanyng úly isterining úly attary, olardyng maghynasyn bil әri zatyndaghy segiz sipattary ne degen sóz kәmil ýiren. Ózindi onyng qúly bilip, ózine «mýslim» at qoyyp, oghan «berilgen» bolghanyna say bolasyng da, óz niyetindi soghan óz halinshe úqsatudy shart qyl. Qúday Taghalagha úqsay alam ba dep nadandyqpen ol sózden jiyirkenbe, úqsamaq – dәl birdeylik mýddesimen emes, sonyng sonynda bolmaq. Onyng ýshin Qúday Taghalanyng sipattary: ómir, ghylym, qúdiret, kóru, estu, qalau, sóz, jaratushylyq. Búl segizinen Qúday Taghaladaghyday kemel, úlyq bolmasa da pendesinde de әrbirinen óz halinshe bar qylyp jaratypty. Jә, biz ózimizding boyymyzdaghy, bir úshqyn attas sipatymyzdy Alla Taghalanyng segiz úlyq sipatynan bas búrghyzyp, ózge jolgha salmaqpenen bizding atymyz «mýslim» bola ala ma? Bolmasa kerek. Jә, ol segiz sipatyna sipatymyzdy әri ol attarymen birge belgi bolghan Qúdaygha amalymyzdy ertpek nemenen tabylady, qalaysha tabylady, ony bilu kerek. Ol – Alla Taghalanyng zaty, eshbir sipatqa múqtaj emes, bizding «aqyl» múqtaj, jogharyda jazylmysh sipattarmen birge tany almasaq, Qúdaydy tanu qiyn bolady. Biz Qúday Taghalany ózining bilingenine deyin ghana bilemiz, bolmasa týgel bilmek mýmkin emes. Zaty týgil, hikmetine eshbir hakim aqyl eristire almady. Qúday Taghala ól – sheusiz, bizding aqylymyz – ólsheuli. Ólsheulimen ólsheusizdi biluge bolmaydy. Biz Qúday Taghala «bir» deymiz, «bar» deymiz, ol «bir» demeklik te Alla Taghalagha layyqty kelmeydi. Onyng ýshin mýmkindikting ishinde ne nәrsening «bar» bolsa, ol birlikten qútylmaydy. Árbir hadiske aitylatúghyn bir «qadimge» týsinikteme bolmaydy. Ol «bir» degen sóz ghalamnyng ishinde, ghalam Alla Taghalanyng ishinde, Qúday Taghala kitaptarda ózine tәn segiz sipatqa ie jәne toqsan toghyz kórkem jaqsy atpen bayan bolghan. Esimderding barlyghy Qúdaygha tәn sipattar jәne Qúday Taghalanyng isterining sipaty. Men sizderge búl jerde tórteuin tanystyramyn. Onyng ekeui ghylym, qúdiret. Segiz sipattyng qalghan altauy búlargha týsinikteme. Sol altauynyng biri – ómir, yaghny tirlik.

Allany bar dedik, bir dedik, ghylym, qúdiret sipatymen birge sipattadyq. Búl birlik, barlyq ghylym, qúdiret bola ala ma? Bolarlyq nәrseler me?  Áriyne, ghylym qúdireti bar bolady. Ómir – mәlim, biri – qalau. Ghylym bar bolsa, qalamaq ta bar. Ol eshnәrsege әreket bermeydi. Bar nәrsege әreket beretúghyn ózi. Qalau ghylymnyng bir sipaty sóz, yaghny sóileushi degen, sóz әripsiz, dauyssyz bolushy ma edi? Allanyng sózi – әripsiz, dauyssyz. Endi olay bolsa, aitqanday qylyp bildiretúghyn qúdireti jәne kóru, estude. Qúday Taghalanyng kórmegi, estimegi, biz sekildi kózbenen, qúlaqpenen emes, kórgendey, estigendey biletúghyn ghylymnyng bir sipaty. Biri –  bar qylu, jaratu. Eger barlyqqa keltirmegi bir óz aldyna sipat bolsa, Qúday Taghalanyng sipaty ózindey qadim, mәngi, bastau men sony joq bolady da, qashanda barlyqqa keltiruden bosanbasa, bir sipaty bir sipatynan ýlken ne kishi bolugha jaramaydy. Olay bolghanda ghylym, qúdiret sipattary sekildi bosanbay, әr uaqyt jaratuda bolsa, bir mәjbýrlik bolady. Ol mәjbýrlik Qúday Taghalagha layyqty emes. Onyng bar nәrseni jaratuy – onyng qúdiretine ghana bir týsinik. Búl ghylym qúdirette eshbir sheksiz, ghylymynda andausyzdyq bolmaydy, qúdiretinde epsizdik jәne әlsizdik joq. Jaratushynyng jasaghan nәrsesine qarap bilesiz. Búl kózge kórilgen, kónilge sezilgen ghalamdy qanday hikmetpenen jarastyryp, qanday qúdiretpenen ornalastyrghan, eshbir adam balasynyng aqyly jetpeydi. Biraq pendesinde aqyl – ýkim berushi. Qayrat, quat – qyzmet qylushy edi. Soghan qarap oilasan, Alla Taghalanyng sipatynda solay bolmaqqa tiyis. Biraq әuelde aitqanymyz ghylym, qúdiret bizding úghymymyzgha ghana eki esep bolmasa, bir-aq ghylymdy qúdiret bolugha tiyis. Olay bolmasa sipattar óz ortalarynda biri – baghynushy, biri – baghyndyrushy bolady ghoy. Búl bolsa, Qúdaydy tanugha jaraspaydy. Segiz sipat qylyp jәne ol sipattar «basqa da emes, onyng ózi de emes» bolyp, sonda búlardan bir óz aldyna bir top shyghyp ketedi. Búl bolsa kelispeydi. Egerde sipattardy әrbirin basqa-basqa degende, kóp nәrseden jiylyp, olardyng biriguinen Qúday bolghan bolady. Búlay deu beker, bir ghana qúdiret pendede bolghan quat; qúdiret ghylym aqyldan basqa bolatúghyn, Alla Taghalada bolghan qúdiret – ghylym hәm raqmet. Ol raqmet sipaty, segiz sipattyng ishinde jazylmasa da, Alla Taghalanyng jarylqaushy, meyirimdi, keshirushi, sýyshi, qorghaushy, jasyrushy, nesibe berushi, basqarushy, meyir berushi degen esimderi negizinde bir úlyq sipatynan esepteuge jaraydy. Búl sózime aitylghan esimderge dәlelim – jogharydaghy jazylghan Alla Taghalanyng esimderi. Aqylgha jýgingen dәlelim – Qúday Taghala búl ghalamdy aqyl jetpeytin kelisimmen jaratqan, onan basqa, birinen biri payda alatúghyn qylyp jaratypty. Jansyz jaratqandardan payda alatúghyn jan iyesi aiuandardy jaratyp, jandy aiuandardan paydalanatúghyn aqyldy adamdy jaratypty.

Eti auyrmaytyn jansyzdardy, janualardy asyraugha, jan iyesi aiuandardy aqyl iyesi adam balasy asyraytyn qylyp jaratty. Jansyzdar men janualardan qiyamet kýni esep súramaytyn etip jaratty. Al olardyng barlyghynan paydalanatyn aqyl iyesi adamdy qiyamet kýni esep súraytyn etip jaratqan. Sondyqtan Qúdaydyng adamgha әdileti әri mahabbaty emes pe? Adam balasyna qúrt, qús, ózge aiuandar sekildi tamaqty óz basymen alghyzbaydy. Adamgha auzyna as alghanda, ishkende ynghayly bolsyn dep eki qol bergen. Adamnyng eki qoly basqa qyzmet te etedi. As jegende ne jegenin bilmey, iyisin sezip lazzat almay qalmasyn dep auyz ýstine múryndy qoyyp bergen. Astyng tazalyghyn bayqamay qalmasyn dep eki kóz bergen. Ol nәzik kózderdi zarardan qorghap túrsyn dep qabaq bergen. Ol qabaqtardy ashyp-jauyp túrghanda qajalmasyn dep kirpik bergen. Eki kózine manday teri aqqanda qaghyp túrsyn dep qas bergen. Endi adamnyng jýzine kórik bergeni, toptasyp yntymaqtasyp is qylmaqqa kýy bergeni, birin-biri úgha biluge tiline sóz berip jaratqany mahabbat emes pe? Bireu saghan jaqsylyq qylsa, sen oghan jaqsylyq qylmasang qaryz emes pe? Aqyl kózimen qara: kýn shyghyp, tenizden búlt kóterilip, búlttan janbyr jauady. Jer jýzinde neshe týrli dәnder ósedi, jemister ónedi. Olar kózge kórik bolyp, kónilge lәzzat syilaydy, gýl-bәisheshekter, aghash-japyraqtar, qant qamystardan ónimder alynady. Neshe týrli ósimdikter ósirip aiuandardy saqtap qalady. Búlaqtardy aghyzyp ózen bolyp, ózender aghyp dariya bolady. Olar aiuandargha, qúsqa, malgha susyn bolady. Balyqtargha qonys meken bolady. Jer maqtasyn, kendirin, jemisin, kenin, gýlder gýlin, qústar jýnin, etin, júmyrtqasyn, aiuandar etin, sýtin, kýshin, kórkin, terisin, sular balyghyn, balyqtar uyldyryghyn, tipti ara balyn, balauyzyn, qúrt jibegin – barlyghy adam balasynyng paydasyna jasalyp, eshbirinde búl meniki derlik bir nәrse joq, bәri adam balasyna tausylmas azyq.

Million danalyqpen jasalghan mashina, fabrika adam balasynyng rahaty, paydasy ýshin jasalsa, búl jasaushynyng mahabatymen adam balasyn sýigendigi emes pe? Kim seni sýise, ony sýi qaryz emes pe? Adam balasy qanaghatsyz bolyp búl aiuandardyng túqymyn qúrtpasyn, aldynghylar artqylargha jәbir qylmasyn dep maldy adam balasynyng óz qyzghanyshyna qorghatyp qoyghan. Ózge aiuandardyng birine úshqyr qanat bergen, birine kýshti quat bergen, birine jýirik ayaq bergen. Birin biyik jartasqa, birin tereng túnghiyqqa, birin ormangha qorghatyp, әri әrbirin ósip-ónuge qúmar qylghan. Olardy jas kýninen shapaghatqa bólep, bastaryn siqyrlata bir-birine qamqor qylyp qoyghany –adam balasyna ósip-ónip, tendik alsyn dep emes, bәlkim adam balasynyng ýzilmes úrpaghyna tausylmas azyq bolsyn degendik. Jә, búl danalyq syrynyng bәri meyir, әri aiqyn әdilet. Biz ortamyzda búl meyir, әdiletti iman sharty dep esep qylmaymyz. Onyng ýshin «mýslim» bolghanda, Alla Taghalagha berilip, onyng jolynda bolghanymyz qaysy? Búl eki ay men kýnnen artyq mәlim túrghan joq pa? Qúdaydyng isining birine de tabandy emespiz, ózgelerde bolghanyn jek kórmeymiz. Ózimiz ústanbaymyz, búl qiyanatshyldyq emes pe? Qiyanatshyl bolugha tabandy adam – músylman emes, eng bolmasa shala músylman. Alla Taghalanyng adamdargha salghan joly qaysy? Ony kóbi bilmeydi. «Alla turaly oilanu» degen hadis shәripte: «shyn mәninde Qúday әdil adamdardy sýiedi» degen. Men eshkimning ayattargha yqylasy, kónili menen ghylymy jetip qúptaghanyn kórgenim joq. «Adamdar jaqsylyq pen imanshyldyqqa tabynady, sonynan eredi, óitkeni Alla da jaqsyny sýiedi», «Al iman keltirip, iygilikti ister atqarghandargha kelsek, mine solar – júmaqtyqtar, olar mәngi-baqy sol jerdi mekendeydi» (Baqara-82) degen ayattarmen qúrannyng ishi tolghan. Al «iygi is» ne ekenin bilmeymiz. «Al iman keltirip, iygilikti ister atqarghandar bolsa, Alla olardyng qarymyn tolyq qaytarady. Alla zalymdardy jaqsy kórmeydi» (Imran-57) ayatyna qarasan, iygi is zalymdyqqa qarsy bolady. Olay bolghanda әdiletti joghary qoymaghan kimde kimning әdileti joq bolsa, onyng úyaty joq, kimning úyaty joq bolsa, onyng imany joq. Payghambarymyzdyng (s.gh.s) hadis shәripinde: «kimde-kimning úyaty bolmasa, sonyng imany da joq» degeni dәlel. Endi belgili iman qúr inanyshpenen bolmaydy, әdilet jәne meyirdilikpen birge bolady. IYgi is әdiletti jәne meyirdilikpen bolady. Tәn tútastay berilip jasaghan qúlshylyghy әdilet pen meyirdi bermeydi. Namaz oqushy, oraza tútushy qanday jaghdayda ekenin kýnde kózing kóredi, oghan dәlel kerek joq. Bәlkim әdilet barsha izgilikting anasy. Ynsap, úyat – búl әdiletten shyghady. Onyng ýshin әdileti adamnyng kóniline keledi: men óz kónilimde halyq menimen, sonday-múnday qylyqtarymen qarym-qatynas qylsa eken dep oilap túryp, ózim sol halyqtarmen sanaspaghanym jaramaydy ghoy dese, sol ózi әdilet te jәne ynsap ta emes pe? Ol barlyq jaqsylyqtyng basy emes pe? Jә, olay minez benen sol oidy oilaghan kisi jaratushysyna nege shýkir qyludy oilamaydy?

Ghibadattyng bәri shýkir etuden tuady. Endi saq bolyndar әdilet, shapaghattan bәsendemender. Eger bәsendesen, iman da, adamdyq ta bәri bosanady. Sopy Allayardyng «Bir kisining kesirinen jýz kisi ynghaysyz jaghdayda qalady» degeni oiyna keledi. Endi bizding bastaghy týsinik bergenimiz boyynsha Qúday Taghala ghalym, ayaushy, әdiletti, qúdiretti edi. Sen de búl ghylym, ayaushylyq, әdilet ýsh sipatpenen sipattanbaq bolsan, oghan yntalanudy shart ettin, músylman boldyng әri tolyq adamgershiliging bar bolady. Belgili «jәuanmәrttik» ýsh erekshelikke iye. Turashyldyq, jomarttyq, aqyl. Búl ýsheuining turashyldyghynan әdilet bolady, jomarttyq shapaghat bolar. Aqyl anyq ghylymnyng bir aty ekendigi. Búlardy әr adamnyng boyynda alla Taghala shamasyna qarap bar qylyp jaratqan. Biraq oghan óris berip jaynatugha adam óz jaghdayyna say ynta-jigerimen kemeline jetkize alady. Búlar ózinning yntanmen birge taza niyetinmen izdeseng ghana saghan beriletin nәrseler, olay bolmasa joq. Búl aitylghan ýsh minezding iyelerining aldy –  payghambarlar, onan song – әuliyeler, onan song –  hakimder, eng aqyry – kәmil músylmandar. Búl ýsh týrli amal Qúdaygha qaray jeteleydi, ózin qúl bilip, búl amaldargha ghashyq bolyp tútpaqty payghambarlar әuliyelerge ýiretti, әuliyeleler oqydy, ghashyq boldy. Biraq qiyamet kýnining paydasyn ghana kýzetti. Ghashyqtary sol halge jetti, dýniyeni, dýniyedegi tiyerlik paydasyn úmytty. Bәlkim esepke almady. Hakimder dýniyede tiyetin paydasyn sóiledi, ghibrat kózimen qaraghanda, ekeui de birinen biri kóp jyraq ketpedi. Onyng ýshin әrbirining sóileui, aituy basqasha bolsa da, Alla Taghalanyng sýnneti «oylanudy» ekeui de aitady. Oilanudyng sony ghibrat alu bolsa kerek. Búl aqyl, ghylym ekeui de ózin kýshtep eseptetpekti, zalymdyqty, adam ózindey adamdy aldamaqty jek kóredi. Búl әdilet, ekeui de ayaushylyq, shapaghatty boludy aityp, búiyrdy. Búl meyir bolsa kerek. Biraq mening oiyma keledi, búl eki kózqarasta әr kisi ózderine bir týrli nәpsisin pida etu kerek. Yaghny pendelikten kemeldikke jetu ýshin әuliyelikpen bolatúghyn bolsa, kýlli adam dýniyeni tәrk etip «hu» dep tariqatqa kirse, dýnie oiran bolsa kerek. Búlay bolghanda maldy kim baghady, dúshpandy kim toqtatady, kiyimdi kim toqidy, astyqty kim egedi, dýniyedegi allanyng pendeleri ýshin jaratqan qazynalaryn kim izdeydi? Aram-adal bylay túrsyn, Qúday Taghalanyng quatymenen, ynta–aqylynmen tauyp, rahatyn kóruge jaratqan nyghmetterding beretúghyn tynyshtyghyn suyq kózben qarap, eskerusiz tastap ketu aqylgha, әdepke, ynsapqa dúrys pa?

Nyghmet iyesine shýkirshiliging joq bolsa, әdepsizdikpenen kýnәkәr bolmaysyng ba? Ekinshi – búl joldaghylar qor bolyp, dýniyede joq bolyp ketu de qaupi bar jәne kәpirlerge jem bolyp ketu de, qaysybir sabyrsyzy jolynan tayyp, sabyrmen bir sheshimde túramyn degeni bolyp ketseler de kerek. Eger de búl jol jarym-jartylaryna ghana aitylghan bolsa, jarym-jarty haq dýniyede bola ma? Ras bolsa, barlyghyna birdey haq bolsyn, alalaghan haq bola ma, әri әdilet bola ma? Olay bolghanda, ol júrtta ghúmyr joq bolsa kerek. Ghúmyr ózi –  aqiqat. Qay jerde ghúmyr joq bolsa, onda kemeldenu joq. Biraq әuliyelerding de bәri birdey dýniyeni tәrk etpegen edi, Tirshiliginde jәnnatpen sýiinshilengen on sahaba ikramnyng ýsheui hәzireti Osman, hazireti Ábdirahman ibn Áuf jәne hәzireti Said ibn Ábdiqas ýsheui de ýlken baylar edi. Búl dýniyeni tәrk etu: ne dýnie lәzzatyna aldanyp iman jolyndaghy qúlshynysym shala qalama dep boyynda senbeushilik payda bolady, ne dýniyeqúmarlyqtan qauymynyng kónilin qaldyryp alam ba dep renjuge sabyr saqtap, ózin pida qylady, men janymmen úrys qylghanda, halyq eng bolmasa nәpsisimen úrys qylyp, әuestikten nәpsisining әrbir tileginen bas tartyp, әdilet, meyir, mahabbatyna bir sheshim bolar ma eken degen ýmitpenen bolsa kerek. Olay bolghanda o da júrtqa qylghan artyq jaqsylyghy esep bolady. Biraq búl jol – bek qiyn, bek nәzik jol. Búl jolda riyasyz, jenildiksiz bir ústanymda túryp izdegen ghana kisi isting kemeline jete alady. Búl zamanda onday kisi siyrek tabylady, búghan ghylymnyng da kýshi jetpeydi, turashyl, qayratty, jaratushysyna mahabbat, halyq pen ghalamgha da zor mahabbat kerek. Búlardyng bәri bir jerge jiylmaghy qiynnyng qiyny, bәlkim býlik bolar.

Basyna hәm bir ózine ózgeshelik bermek – adam úlyn bir búzatyn is. Árbir nadannyng bir tariqatqa kirdik dep jýrgen biz búzyldyq degenimnen bir bolady. Hakim, ghalym asylynda bir sóz, biraq sopylar basqalar-dýr. Dýniyede kórinisti ghylym bar, olar aitylghan, jazylghandar, ony aitushy aitqan dep te aitady. Búl aitushylar arasynan jýirikter ghalym atanady. Qúday Taghala eshbir nәrseni sebepsiz jaratpaghan. Múny izerlep «Alla turaly oilanu» degen hadiske sýienip búl sýnnetti Qúdaydan izerlep, qúmar bolyp ghibrat alushylargha tyi joq, bәlkim sýnnetining sebebin biluge qúmar bolghandyqtan jaratushygha ghashyqtyq shyghady. Qúday Taghalanyng zatyna pendesining aqyly jetpese, dәl sonday ghashyqpyn demek te orynsyz. Ghashyq – sýiiktisi men jaratylghan menen jaratushy ortasyndaghy baylanysta aiyrma bar. Alla Taghalanyng pendesin mahabbat pen meyirmen jaratqanyn bilip, mahabbattyna mahabbat penen ghana eljirese Qúdaygha ghashyq boldy deymiz. Olay bolghanda әrbir izdenushi óz hal-qadirinshe Qúdaydy biluge әreket jasasa oghan hakim dep at qoydy. Búlar haq pen beker arasyndaghy aiyrmasyn, sebepterin biluge yntasynyng barlyghy adamzat ýshin paydasy bar. Búlar ýshin oiyn-kýlki týgil, dýniyedegi býkil lәzzat ekinshi qatargha qalyp, bir ghana haqty tabu maqsaty bar, sóitip әrbir nәrsening sebebin tabudan lәzzat alady.

Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dýnie oiran bolar edi. Adam isining qazyghy – osy jaqsy hakimder, әr nәrse dýniyede búlardyng tabuymen keng taralady. Búlardyng isining kóbi – dýnie isi, óitkeni osy hakimderding jasaghan, taratqan isteri. «Dýnie –  aqyrettyng egistigi» degendey, aqyretke egistik bolatyn dýnie sol. Árbir ghalym – hakim emes, әrbir hakim –  ghalym. Ghalymdardyng aitqandaryna músylman eliktep imandy kәsip qylady. Hakimderding aqylmen jetkenderimen iman shynayy bolady. Búl hakimderden múrat – músylman hakimderi. Al basqa dinning hakimderi – «talap qylsang tabasyn» delinse de, dýniyening әri adamzat ómirining syryna jetse de, dinning haqty tanuyna jete almaghandar. Búlardyng kóbi – imannyng jeti shartynan, bir Allany tanudan basqa qalghan altauyna kimi kýmәndi, kimi senimsiz bolyp zerttey almaghandar. Eger búlar din ústazymyz emes bolsa da, dinde basshymyz Qúdaydyng elshisi payghambarymyz hadis shәripinde «adamnyng jaqsysy adamgha payda keltirgen adam» degen. Búl hakimder úiqy, tynyshtyq, әues-qyzyqtyng bәrin qoyyp, adam balasyna paydaly is atqaryp jýr. Mәselen, elekriyany tauyp, aspannan jaydy búryp alyp, dýniyening bir shetinen qazir jauap alyp otyr. Ot pen sugha tәsilin tauyp, myng adam istey almaytyn isti istetip otyr. Ásirese adam balasynyng aqylyn ústartyp, haq pen beker aiyrmasyn ýiretkendigi – barshasy paydaly bolghan son, bizding olargha boryshty ekendigimizge dau joq.

Búl zamannyng moldalary hakim atyna dúshpan bolady. Búlary bilmestik, bәlkim búzyq amal, «adam da aqymaq siyaqty bolady». Olardyng shәkirtterining kóbi biraz arab-parsydan til ýirense, birli-jarym bolymsyz sóz sóileudi ýirense, soghan mәz bolyp, ózine ózgeshelik beremin dep әure bolyp, júrtqa paydasy tiymek týgil, týrli-týrli zararlar alyp keledi. «hay-hoymenen», maqtanmenen qauymdy adastyryp bitiredi. Búlardyng kóbi әnsheyin nadan týgil nadandar siyaqty talap bolsa, qayda haq sózder kelse, qazir ynsapqa qaytsyn әri ghibrat alsyn. Ras sózge or qazyp, tor jasamaq ne degen ynsap, qúr ózimshildik әri әr ózimshildik – adam balasyn búzatyn amal. Rastyng bir aty – haq, haqtyng bir aty – Alla, búghan qarsy qaru qolgha alghansha, múny úghyp, әdiletti týrde zerdeleu kerek. Múnday amaldardan kýpir qaupi de bar jәne payghambarymyz (s.gh.s) «aqyr zamanda bir jyldyq bir kýn bolar» degende sýiikti dostary «búl bir jyldyq bir kýnde namaz nesheu bolar» dep súraghanda: «onyng patuasyn sol zamannyng ghalymdary biler» degen sózinen ghibrat alar bolsan, zaman ózgeruimen qaghidalar ózgerilmegin bildirgeni mәlim bolady. Búl kýndegi bilim alu jýiesi eski medreseler ghúrpynda bolyp, búl zamangha paydasy joq bolady. Soghan qaray Osman memleketinde soghys mektebi, jetildiru mektebi salynyp jana jýiege ainalghan. Múndaghylar úzaq jyldar ómir ótkizip, ghylymdy paydasyz úzaq bos әngime aityp kýnin ótkizip, tirshilik dýniyede nadan bir essiz adam bolyp shyghady da, eshbir is-әreketke layyqsyz bolyp qalady. Sodan adam aulaugha, adam aldaugha salynady. Kóbinese múnday essizderding nasihaty da әsersiz bolady.

Dýniyening gýldenui bir týrli aqylgha núr berip túratúghyn nәrse. Joqshylyq adamdy aiuangha ainaldyryp jiberetini bar. Dýniyening ghylymyn bilmey qalu – bir ýlken zarary nadan bolyp qalu. Ol qúranda sógilgen: kimde kim maqtanysh ýshin dýniyeәuy baylyqqa qúshtar bolsa, onyng qúny joq. Al jaqsy ister ýshin dýniyeәuy baylyqqa kónil bólse, sonday-aq basqanyng baylyghyna dәmelenbeu ýshin bolsa, ol adal kәsippen tapqan baylyq sanalady.

Biz ghylymdy satyp, mal izdemek emespiz. Dýniyeәuy baylyqpen ghylymdy kәsip etpek emespiz. Kәsip – ózi de baylyq, kәsipdi ýirenbek – ózi de iygilik. Biraq ol kәsip әdiletten shyqpasyn, sharighatqa say bolsyn. Adamgha jaghdayyna say izgilikti bolu – qaryz is. Biraq ózgelerding iygiligine arqa sýieu dúrys emes. Moldalar túra túrsyn, әsirese búl zamannyng ishan adamdardan bek saq bolyndar. Olar – býlikshi ghalym, búlardan zalaldan basqa eshnәrse shyqpaydy. Ózderi sharighattyng ýkimin taza bilmeydi, kóbi nadan bolady. Odan asyp ózin-ózi tariqat mýshesi dep bilip jәne bireudi jetildiremin dep mýddeli bolady. Búl is olardyng sybaghasy emes, búlardyng jetildirui mýmkin emes, búlar adam azdyrushylar, tipti dinge de zalaldy. Búlardyng sýigeni – nadandar. Sóilegeni – jalghan. Dәlelderi – tasbiyghy menen shalmalary. Onan basqa eshnәrse joq.

Endi bilinizder, ey balalar! Qúday Taghalanyng joly degen jol Alla Taghalanyng ózindey sheksiz bolady. Onyng shegine eshkim jetpeydi. Biraq sol jolda jýrudi ózine shart qylyp kim qadam basty, ol taza músylman, tolyq adam delinedi. Dýniyede týpki maqsatyng óz paydang bolsa –  ózing shekteulisin, ol jol Qúdaydyng joly emes. Ghalamnan jiylsyn, maghan qúiylsyn, otyrghan ornyma aghyp kele bersin degen ol ne degen ynsap? Ne týrli bolsa da, ya dýniyennen, ya aqylynnan, ya malynnan, әdilet, shapaghat sekildi bireulerge jaqsylyq tiygizbek maqsatyng bolsa, ol jol –  Qúdaydyng joly. Ol sheksiz jol, sol sheksiz jolgha ayaghyndy berik bastyn, sheksiz Qúdaygha jaqyndasyp, naghyz qúly bolugha ýmit bar, ózge jolda ne ýmit bar? Keybireulerding bar óneri, maqsaty kiyimin týzetpek, jýris-túrysyn týzetpek bolady da, múnysyn ózine bar dәulet biledi. Búl isterining bәri ózin kórsetpek, ózin-ózi bazargha salyp, bir aqyly kózindegi aqymaqtargha «bәrekeldi» degizbek. «Osynday bolar ma edik» dep bireuler talaptanar, bireuler «osynday bola almadyq» dep ókiner, múnan ne payda shyqty? Syrtqa qasiyet bitpeydi, Alla Taghala qaraytúghyn jýregine, boyamasyz yqylasyna qasiyet bitedi. Búl ainagha tabynghandardyng aqyly qanshalyq óser deysin? Aqyl ósse, ol týpsiz tereng jaqsylyq sýigendikten óser.

Qúday Taghala dýniyeni kemel sheberlikpen jaratqan әri adam balasyn óssin-ónsin dep jaratqan. Sol ósip-ónu jolyndaghy adamnyng talap qylyp izdener qaryzdy isining aldy – әueli dos kóbeytpek. Ol dosyn kóbeytudegi talaby ózining ózgelerge qolynan kelgenshe dostyq mәrtebesin kórsetpek. Kimge dostyghyng bolsa, dostyq shaqyrady. Eng ayaghy eshkimge naghyz saghynysh әri ózine ózgeshilik beremin dep, ózin tilmen ne qylyqpen artyq kórsetuden aulaq bolmaq.

Búl ózin-ózi artyq kórsetpek eki týrli. Áuelgisi – әrbir jamanshylyq jaghasynda túryp adamnyng adamdyghyn búzatyn jamanshylyqtan boyyn aulaq ústasa, búl adamgha núr bolady.

Ekinshisi – ózin-ózi ózgeshilikpen artyq kórsetpek adamdyqtyng núryn, gýlin búzady.

Ýshinshici – qastyq qylmaq, qor tútpaq, kemitpek. Olar dúshpandyq shaqyrady.

Ári ózi ózgeshe tútatyn demekting týbi – maqtan. Árbir maqtan bireuden asamyn degen kýnshildik bitiredi de, kýnshildik kýnshildikti qozghaydy. Búl ýsh týrli isting joqtyghy adamnyng kóniline tynyshtyq beredi. Árbir kónil tynyshtyghy kónilge talap salady.

Kýlli adam balasyn qor qylatyn ýsh nәrse bar. Sonan qashu kerek: Áueli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, ýshinshi – zalymdyq dep bilsin.

Nadandyq – bilim-ghylymnyng joqtyghy, dýniyede eshbir nәrseni olarsyz bilip bolmaydy.

Erinshektik – kýlli dýniyedegi ónerding dúshpany. Talapsyzdyq, jigersizdik, úyatsyzdyq, kedeylik – bәri osydan shyghady.

Zalymdyq – adam balasynyng dúshpany. Adam balasyna dúshpan bolsa, adamnan bólinedi, bir jyrtqysh aiuan qataryna qosylady.

Búlardyng emi halqyna mahabbat, halyq ghalamgha shapqat, qayratty, túrlauly, әdilet isining aldy-artyn bayqarlyq bilim, ghylymy bolsyn... Ol bilim, ghylymy Qúdaygha baghynyshty bolsyn. Ghylym әueli әlemdik ghylymgha baghynsyn. Yaghny Qúday Taghala búl ghalamdy jaratty, erinbedi, kelisimmenen, hikmetpenen kemeldenu jolgha salyp jasady, sizderding isiniz de bir jaqsylyq irge jasap, arqa sýierlik sheberlikpenen bolsyn jәne Qúday Taghala әrne jaratty, bir týrli paydaly hikmeti bar. Sening de isinnen bir zarar shyghyp ketkendey bolmay, kópke payda bolarlyq bir ýmiti bar is bolsyn. Búlarsyz is is emes. Bәlkim búlarsyz qúlshylyq qúshylyq ta emes.

Belgili, Qúday Taghala eshbir nәrseni qúnsyz jaratpady, eshbir nәrsege beker mindet jýktemedi. Bәrining qúny bar, bәrining sebebi bar, bizding jay halyq bylay túrsyn, ghylymgha mahabbaty barlargha sebep, paryzdardy biluge ynta-jiger kerek, sizder әrbir amal qylsanyz izgilik dep qylasyz, izgilikti múrat tútyp niyet etesiz. Niyet onyng paryna jatady, payghambar (s.gh.s) hadis shәripinde: «shynynda әr is niyetke qaraydy» degen. Endi niyet etiniz dәret alugha, namaz oqugha, oraza ústaugha, búl qúlshylyq niyetiniz kóringeninen túraqty ghibadatqa jetpegeni kemshilik emes pe? Sizding jan dýniyeniz taza bolmaghy әueli iman bolyp, búl syrtqy ghibadattar imangha jýgingen kezde ghana paryz bolady. Sizding syrtqy ghibadat –  ishki dýniyenizdegi imannyng kórinisi, әri sol imannyng núrlanyp túruyna kórik ýshin búiyrylghan. Onyng ýshin ghúlamalar iman ekeu emes bireu, biraq izgi qúlshylyqpen núrlanady, qúlshylyq joq bolsa kýngirttenedi, bәlkim, sónu qaupi de bar degen. Eger nadandar ol ghibadattyng ishki syryn eskermey qylsa, sony qylyp jýrip imany sóner degen.

Mening uayymym bar, olar naghyz osy ghibadat eken, Qúdaydyng bizge búiyrghany, biz osyny qylsaq, músylmandyq kәmil bolady dep oilaydy. Ol ghibadat kýzetshisi edi. Jә, kýzetshi kýzetken nәrsening amandyghyn oilamay, bir ghana oyau túrudy maqsat etse, ol ne kýzet? Kýzetken nәrsesi qayda ketedi? Maqsat kýzetilgen nәrsening amandyghy, tazalyghy emes pe? Áy, núsqaudan habarsyzdar, qara! Búl ghibadattyng bir ýlkeni – namaz. Namazdan búryn dәret alu, onan song namaz oqudy bastau, ol dәretting aldy – juynu edi. Múny berik oilap qoy. Ayaghy eki ayaqty shәiip bitirushi edi, búlardyng bәri bolmasa kóbi núsqau edi. Ýlken dәretten keyin mýshelerdi tolyq juasyz. Osylay ishinning tazalyghy sekildi kózge kórinbeytin mýshelerdi tazartamyn. Sóitip niyetpen әri ishki jәne syrtqy mýshelerdi tazartyp Allagha ghibadat etemin dep dayyndalasyz.

Endi namazdyng aty arabsha – salauat, salauat dúgha maghynasynda degen: ayaqty, moyyndy sumen shay ol júmbaq emes, ózderi de juuly dep kórsetken belgi.

Namazdan әueli qúlaq qaqtynyz – eger Alla Taghalany jogharyda dep, mekenin dәleldeu emes, begirek sozu әdepsiz bolyp, kýnә dariyasyna battym, yaghny dýnie әuesine batyrmay qolymnan tart, yaghny qútqarugha jәrdemdesuge isharat.

Onan song tik túryp qol baylau – qúl qoja aldynda túrmaq, búqara patsha aldynda túrghannan artyq. Allanyng quattylyghyna ózining әlsizdigin moyyndauda berik túrghanyn kórsetken belgi.

Qúbylagha qaramaq – әriyne, Qúday Taghalagha eshbir oryn mýmkin emes bolsa da, ziyaratyn paryz etken oryngha jýzin qaratyp, sondaghy dúgha qabyldanuyna jaqyn bolar ma eken degen belgisi.

Namazdyng songhy otyrysy – dúghanyng aqyrynda Allagha «sәlemdesu» odan onyng jalghyzdyghyna «kuәlik beru», odan sәlem joldau, payghambargha (s.gh.s) eng songhy sәlemdi joldaumen tauysasyz. Yaghny Alla Taghaladan ne tilep dúgha qyldynyz, ol dúgha qazynasy kýlli músylmandardy ortaqtastyryp, olargha da amandyq tilep әri meyir tilep bitiresiz.

Jә, búl sózden qanday ghibrat aldyq?

Islam Jemeney

Abai.kz