«ءاي جۇرەگىمنىڭ قۋاتى، بالالارىم!» سىزدەرگە ادام ۇلىنىڭ مىنەزدەرى تۋرالى ءبىراز ءسوز جازىپ ەستەلىك قالدىرايىن. ىقىلاسپەنەن وقىپ، ۇعىپ الىڭىزدار، ونىڭ  ءۇشىن ماحابباتتىڭ تولەۋى – ماحاببات.  اۋەلى ادامنىڭ ادامدىعى اقىل، عىلىم دەگەن نارسەلەرمەن. مۇنىڭ تابىلۋىنا سەبەپكەر – اۋەلى «سەزىم مۇشەلەرىنىڭ ساۋلىعى» مەن «ءتان ساۋلىعى». وسىلاردىڭ بارلىعى جاقسى اتا، جاقسى انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستازدان بولادى. تالاپ، ۇعىم ماحابباتتان شىعادى. عىلىم-ءبىلىمدى اۋەلى باستان بالا ءوزى ىزدەنىپ تاپپايدى. باسىندا ماجبۇرلەۋ ياكي الداۋمەنەن ءۇيىر قىلۋ كەرەك، ۇيرەنە كەلە ءوزى ىزدەگەندەي بولعانشا. قاشان ءبىر بالا عىلىم، ءبىلىمدى ماحابباتپەنەن كوكسەرلىك بولسا، سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى. سونان سوڭ عانا اللا تاعالانى تانۋعا، ءوزىن تانۋعا، دۇنيەنى تانۋعا، ءوز ادامدىعىن بۇزباي عانا پايداسىن ءبىلىپ، زياننان اۋلاق بولۋدى عىلىم-ءبىلىم ارقاسىندا ۇيرەنسە، بىلەر دەپ ءۇمىت قىلۋعا بولادى. بولماسا جوق، ەڭ بولماسا شالا. ول ءۇشىن كوبىنەسە بالالاردى جاسىندا اتا-انالارى قياناتشىلىققا سالىندىرىپ الادى، سوڭىنان موللاعا بەرگەن بولادى، يا ول بالالارى وزدەرى بارعان بولادى، بىراق ەشبىر پايداسى بولمايدى.

ول قياناتشىل بالالارى تالاپقا دا، عىلىمعا دا، ۇستازعا دا، ءتىپتى يمان –يلانعا دا قياناتپەنەن بولادى. بۇل قياناتشىلار – جارىم ادام، جارىم مولدا، جارىم مۇسىلمان. ولاردىڭ كەمەل ادام بولۋلارى قيىننىڭ قيىنى. سەبەبى قۇداي تاعالا ءوزى اقيقات، تۋرا جولى. قيانات – اقيقات پەن تۋرا جولدىڭ جاۋى. دۇشپانى ارقىلى شاقىرتقانعا دوس كەلە مە؟ كوڭىلدە وزگە ماحاببات تۇرعاندا حاقتى تاپپايدى. ادامنىڭ عىلىمى، ءبىلىمى اقيقاتقا، تۋراشىلدىققا قۇمار بولىپ، ارنارسەنىڭ ءتۇبىن، حيكمەتىن بىلۋگە ىنتىق بولسا تابىلادى. ول قۇدايدىڭ عىلىمى ەمەس، ءبارىن بىلە-تۇعىن عىلىمعا ىنتىقتىق، ءوزى دە ادامعا وزىندىك عىلىم بەرەدى. ونىڭ ءۇشىن ول اللانىڭ وزىنە عاشىقتىق. عىلىم – قۇدايدىڭ ءبىر سيپاتى، ول اقيقات. وعان عاشىقتىق تا حاققا ماحاببات ءارى ادامعا ماحاببات. بولماسا مال تاپپاق، ماقتان تاپپاق، ىزەت-قۇرمەت تاپپاق سەكىلدى نارسەلەردىڭ ماحاباتىمەن عىلىم-ءبىلىمنىڭ اقيقاتى تابىلمايدى.

مال، ماقتان، ىزەت-قۇرمەتتى ادامدى ءوزى ىزدەپ تاپسا، ادامدىقتى بۇزبايدى ءارى كورىك بولادى. ەگەر دە ادام ءوزى ولارعا تابىنىپ ىزدەسە، تاپسا دا، تاپپاسا دا ادامدىعى جوعالادى. ەندى اقيقات ءسۇيىپ، شىندى بىلمەك قۇمارىڭ بار بولسا، ادامدىققا لايىقتى ىقىلاستى قۇلاعىڭدى قوي. اۋەلى ءدىن يسلامنىڭ جولىنداعى پەندەلەر يماننىڭ اقيقاتى نە ءسوز ەكەنىن ءبىلسىن. يمان دەگەنىمىز ءبىر عانا ينانماقتىق ەمەس، سەن اللا تاعالانىڭ بىرلىگىنە جانە قۇران ونىڭ ءسوزى ەكەندىگىنە ءارى مۇحاممەد (س.ع.س) ونىڭ ەلشىسى ەكەندىگىنە سەندىڭ. ءجا، نە ءبىتتى؟ سەن قۇداي تاعالاعا جاراتۋشى بولعانى ءۇشىن يمان كەلتىردىڭ بە؟ الدە قۇداي تاعالاعا ءوزىڭ ءۇشىن يمان كەلتىردىڭ بە؟ سەن قۇدايعا يمان كەلتىرمەسەڭ دە، اللا تاعالاعا كەلەر ەشبىر كەمشىلىك جوق ەدى. ءوزىڭ ءۇشىن يمان كەلتىرسەڭ، ءجا يناندىڭ. ول ينانماقتىعىڭ قۇر عانا ينانماقتىقپەن قالسا، ساعان پايدا بەرمەيدى. ونىڭ ءۇشىن سەن ءوزىڭ ينانماقتىعىڭنان پايدا الا المادىڭ، پايدالانامىن دەسەڭ پايدا بەرەدى، كامىل يمان بولادى. پايدانى قالايشا الۋدى بىلمەك كەرەك.

ءسىز «مەن اللاعا، سول سياقتى ونىڭ ەسىمدەرى مەن قۇدىرەتتى سيپاتتارىنا سەنەمىن» دەدىڭىز. ول ەسىمدەردىڭ بارلىعى اللا تاعالانىڭ ۇلى ىستەرىنىڭ ۇلى اتتارى، ولاردىڭ ماعىناسىن ءبىل ءارى زاتىنداعى سەگىز سيپاتتارى نە دەگەن ءسوز كامىل ۇيرەن. ءوزىڭدى ونىڭ قۇلى ءبىلىپ، وزىڭە «ءمۇسلىم» ات قويىپ، وعان «بەرىلگەن» بولعانىڭا ساي بولاسىڭ دا، ءوز نيەتىڭدى سوعان ءوز حالىنشە ۇقساتۋدى شارت قىل. قۇداي تاعالاعا ۇقساي الام با دەپ ناداندىقپەن ول سوزدەن جيىركەنبە، ۇقساماق – ءدال بىردەيلىك مۇددەسىمەن ەمەس، سونىڭ سوڭىندا بولماق. ونىڭ ءۇشىن قۇداي تاعالانىڭ سيپاتتارى: ءومىر، عىلىم، قۇدىرەت، كورۋ، ەستۋ، قالاۋ، ءسوز، جاراتۋشىلىق. بۇل سەگىزىنەن قۇداي تاعالاداعىداي كەمەل، ۇلىق بولماسا دا پەندەسىندە دە اربىرىنەن ءوز حالىنشە بار قىلىپ جاراتىپتى. ءجا، ءبىز ءوزىمىزدىڭ بويىمىزداعى، ءبىر ۇشقىن اتتاس سيپاتىمىزدى اللا تاعالانىڭ سەگىز ۇلىق سيپاتىنان باس بۇرعىزىپ، وزگە جولعا سالماقپەنەن ءبىزدىڭ اتىمىز «ءمۇسلىم» بولا الا ما؟ بولماسا كەرەك. ءجا، ول سەگىز سيپاتىنا سيپاتىمىزدى ءارى ول اتتارىمەن بىرگە بەلگى بولعان قۇدايعا امالىمىزدى ەرتپەك نەمەنەن تابىلادى، قالايشا تابىلادى، ونى ءبىلۋ كەرەك. ول – اللا تاعالانىڭ زاتى، ەشبىر سيپاتقا مۇقتاج ەمەس، ءبىزدىڭ «اقىل» مۇقتاج، جوعارىدا جازىلمىش سيپاتتارمەن بىرگە تاني الماساق، قۇدايدى تانۋ قيىن بولادى. ءبىز قۇداي تاعالانى ءوزىنىڭ بىلىنگەنىنە دەيىن عانا بىلەمىز، بولماسا تۇگەل بىلمەك مۇمكىن ەمەس. زاتى تۇگىل، حيكمەتىنە ەشبىر حاكيم اقىل ەرىستىرە المادى. قۇداي تاعالا ءول – شەۋسىز، ءبىزدىڭ اقىلىمىز – ولشەۋلى. ولشەۋلىمەن ولشەۋسىزدى بىلۋگە بولمايدى. ءبىز قۇداي تاعالا «ءبىر» دەيمىز، «بار» دەيمىز، ول «ءبىر» دەمەكلىك تە اللا تاعالاعا لايىقتى كەلمەيدى. ونىڭ ءۇشىن مۇمكىندىكتىڭ ىشىندە نە نارسەنىڭ «بار» بولسا، ول بىرلىكتەن قۇتىلمايدى. ءاربىر حاديسكە ايتىلاتۇعىن ءبىر «قادىمگە» تۇسىنىكتەمە بولمايدى. ول «ءبىر» دەگەن ءسوز عالامنىڭ ىشىندە، عالام اللا تاعالانىڭ ىشىندە، قۇداي تاعالا كىتاپتاردا وزىنە ءتان سەگىز سيپاتقا يە جانە توقسان توعىز كوركەم جاقسى اتپەن بايان بولعان. ەسىمدەردىڭ بارلىعى قۇدايعا ءتان سيپاتتار جانە قۇداي تاعالانىڭ ىستەرىنىڭ سيپاتى. مەن سىزدەرگە بۇل جەردە تورتەۋىن تانىستىرامىن. ونىڭ ەكەۋى عىلىم، قۇدىرەت. سەگىز سيپاتتىڭ قالعان التاۋى بۇلارعا تۇسىنىكتەمە. سول التاۋىنىڭ ءبىرى – ءومىر، ياعني تىرلىك.

اللانى بار دەدىك، ءبىر دەدىك، عىلىم، قۇدىرەت سيپاتىمەن بىرگە سيپاتتادىق. بۇل بىرلىك، بارلىق عىلىم، قۇدىرەت بولا الا ما؟ بولارلىق نارسەلەر مە؟  ارينە، عىلىم قۇدىرەتى بار بولادى. ءومىر – ءمالىم، ءبىرى – قالاۋ. عىلىم بار بولسا، قالاماق تا بار. ول ەشنارسەگە ارەكەت بەرمەيدى. بار نارسەگە ارەكەت بەرەتۇعىن ءوزى. قالاۋ عىلىمنىڭ ءبىر سيپاتى ءسوز، ياعني سويلەۋشى دەگەن، ءسوز ءارىپسىز، داۋىسسىز بولۋشى ما ەدى؟ اللانىڭ ءسوزى – ءارىپسىز، داۋىسسىز. ەندى ولاي بولسا، ايتقانداي قىلىپ بىلدىرەتۇعىن قۇدىرەتى جانە كورۋ، ەستۋدە. قۇداي تاعالانىڭ كورمەگى، ەستىمەگى، ءبىز سەكىلدى كوزبەنەن، قۇلاقپەنەن ەمەس، كورگەندەي، ەستىگەندەي بىلەتۇعىن عىلىمنىڭ ءبىر سيپاتى. ءبىرى –  بار قىلۋ، جاراتۋ. ەگەر بارلىققا كەلتىرمەگى ءبىر ءوز الدىنا سيپات بولسا، قۇداي تاعالانىڭ سيپاتى وزىندەي قادىم، ماڭگى، باستاۋ مەن سوڭى جوق بولادى دا، قاشاندا بارلىققا كەلتىرۋدەن بوسانباسا، ءبىر سيپاتى ءبىر سيپاتىنان ۇلكەن نە كىشى بولۋعا جارامايدى. ولاي بولعاندا عىلىم، قۇدىرەت سيپاتتارى سەكىلدى بوسانباي، ءار ۋاقىت جاراتۋدا بولسا، ءبىر ماجبۇرلىك بولادى. ول ماجبۇرلىك قۇداي تاعالاعا لايىقتى ەمەس. ونىڭ بار نارسەنى جاراتۋى – ونىڭ قۇدىرەتىنە عانا ءبىر تۇسىنىك. بۇل عىلىم قۇدىرەتتە ەشبىر شەكسىز، عىلىمىندا اڭداۋسىزدىق بولمايدى، قۇدىرەتىندە ەپسىزدىك جانە السىزدىك جوق. جاراتۋشىنىڭ جاساعان نارسەسىنە قاراپ بىلەسىز. بۇل كوزگە كورىلگەن، كوڭىلگە سەزىلگەن عالامدى قانداي حيكمەتپەنەن جاراستىرىپ، قانداي قۇدىرەتپەنەن ورنالاستىرعان، ەشبىر ادام بالاسىنىڭ اقىلى جەتپەيدى. بىراق پەندەسىندە اقىل – ۇكىم بەرۋشى. قايرات، قۋات – قىزمەت قىلۋشى ەدى. سوعان قاراپ ويلاساڭ، اللا تاعالانىڭ سيپاتىندا سولاي بولماققا ءتيىس. بىراق اۋەلدە ايتقانىمىز عىلىم، قۇدىرەت ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزعا عانا ەكى ەسەپ بولماسا، ءبىر-اق عىلىمدى قۇدىرەت بولۋعا ءتيىس. ولاي بولماسا سيپاتتار ءوز ورتالارىندا ءبىرى – باعىنۋشى، ءبىرى – باعىندىرۋشى بولادى عوي. بۇل بولسا، قۇدايدى تانۋعا جاراسپايدى. سەگىز سيپات قىلىپ جانە ول سيپاتتار «باسقا دا ەمەس، ونىڭ ءوزى دە ەمەس» بولىپ، سوندا بۇلاردان ءبىر ءوز الدىنا ءبىر توپ شىعىپ كەتەدى. بۇل بولسا كەلىسپەيدى. ەگەردە سيپاتتاردى ءاربىرىن باسقا-باسقا دەگەندە، كوپ نارسەدەن جيىلىپ، ولاردىڭ بىرىگۋىنەن قۇداي بولعان بولادى. بۇلاي دەۋ بەكەر، ءبىر عانا قۇدىرەت پەندەدە بولعان قۋات; قۇدىرەت عىلىم اقىلدان باسقا بولاتۇعىن، اللا تاعالادا بولعان قۇدىرەت – عىلىم ءھام راقمەت. ول راقمەت سيپاتى، سەگىز سيپاتتىڭ ىشىندە جازىلماسا دا، اللا تاعالانىڭ جارىلقاۋشى، مەيىرىمدى، كەشىرۋشى، ءسۇيۋشى، قورعاۋشى، جاسىرۋشى، نەسىبە بەرۋشى، باسقارۋشى، مەيىر بەرۋشى دەگەن ەسىمدەرى نەگىزىندە ءبىر ۇلىق سيپاتىنان ەسەپتەۋگە جارايدى. بۇل سوزىمە ايتىلعان ەسىمدەرگە دالەلىم – جوعارىداعى جازىلعان اللا تاعالانىڭ ەسىمدەرى. اقىلعا جۇگىنگەن دالەلىم – قۇداي تاعالا بۇل عالامدى اقىل جەتپەيتىن كەلىسىممەن جاراتقان، ونان باسقا، بىرىنەن ءبىرى پايدا الاتۇعىن قىلىپ جاراتىپتى. جانسىز جاراتقانداردان پايدا الاتۇعىن جان يەسى ايۋانداردى جاراتىپ، جاندى ايۋانداردان پايدالاناتۇعىن اقىلدى ادامدى جاراتىپتى.

ەتى اۋىرمايتىن جانسىزداردى، جانۋالاردى اسىراۋعا، جان يەسى ايۋانداردى اقىل يەسى ادام بالاسى اسىرايتىن قىلىپ جاراتتى. جانسىزدار مەن جانۋالاردان قيامەت كۇنى ەسەپ سۇرامايتىن ەتىپ جاراتتى. ال ولاردىڭ بارلىعىنان پايدالاناتىن اقىل يەسى ادامدى قيامەت كۇنى ەسەپ سۇرايتىن ەتىپ جاراتقان. سوندىقتان قۇدايدىڭ ادامعا ادىلەتى ءارى ماحابباتى ەمەس پە؟ ادام بالاسىنا قۇرت، قۇس، وزگە ايۋاندار سەكىلدى تاماقتى ءوز باسىمەن العىزبايدى. ادامعا اۋزىنا اس العاندا، ىشكەندە ىڭعايلى بولسىن دەپ ەكى قول بەرگەن. ادامنىڭ ەكى قولى باسقا قىزمەت تە ەتەدى. اس جەگەندە نە جەگەنىن بىلمەي، ءيىسىن سەزىپ لاززات الماي قالماسىن دەپ اۋىز ۇستىنە مۇرىندى قويىپ بەرگەن. استىڭ تازالىعىن بايقاماي قالماسىن دەپ ەكى كوز بەرگەن. ول نازىك كوزدەردى زاراردان قورعاپ تۇرسىن دەپ قاباق بەرگەن. ول قاباقتاردى اشىپ-جاۋىپ تۇرعاندا قاجالماسىن دەپ كىرپىك بەرگەن. ەكى كوزىنە ماڭداي تەرى اققاندا قاعىپ تۇرسىن دەپ قاس بەرگەن. ەندى ادامنىڭ جۇزىنە كورىك بەرگەنى، توپتاسىپ ىنتىماقتاسىپ ءىس قىلماققا كۇي بەرگەنى، ءبىرىن-ءبىرى ۇعا بىلۋگە تىلىنە ءسوز بەرىپ جاراتقانى ماحاببات ەمەس پە؟ بىرەۋ ساعان جاقسىلىق قىلسا، سەن وعان جاقسىلىق قىلماساڭ قارىز ەمەس پە؟ اقىل كوزىمەن قارا: كۇن شىعىپ، تەڭىزدەن بۇلت كوتەرىلىپ، بۇلتتان جاڭبىر جاۋادى. جەر جۇزىندە نەشە ءتۇرلى داندەر وسەدى، جەمىستەر ونەدى. ولار كوزگە كورىك بولىپ، كوڭىلگە ءلاززات سىيلايدى، گۇل-بايشەشەكتەر، اعاش-جاپىراقتار، قانت قامىستاردان ونىمدەر الىنادى. نەشە ءتۇرلى وسىمدىكتەر ءوسىرىپ ايۋانداردى ساقتاپ قالادى. بۇلاقتاردى اعىزىپ وزەن بولىپ، وزەندەر اعىپ داريا بولادى. ولار ايۋاندارعا، قۇسقا، مالعا سۋسىن بولادى. بالىقتارعا قونىس مەكەن بولادى. جەر ماقتاسىن، كەندىرىن، جەمىسىن، كەنىن، گۇلدەر گۇلىن، قۇستار ءجۇنىن، ەتىن، جۇمىرتقاسىن، ايۋاندار ەتىن، ءسۇتىن، كۇشىن، كوركىن، تەرىسىن، سۋلار بالىعىن، بالىقتار ۋىلدىرىعىن، ءتىپتى ارا بالىن، بالاۋىزىن، قۇرت جىبەگىن – بارلىعى ادام بالاسىنىڭ پايداسىنا جاسالىپ، ەشبىرىندە بۇل مەنىكى دەرلىك ءبىر نارسە جوق، ءبارى ادام بالاسىنا تاۋسىلماس ازىق.

ميلليون دانالىقپەن جاسالعان ماشينا، فابريكا ادام بالاسىنىڭ راحاتى، پايداسى ءۇشىن جاسالسا، بۇل جاساۋشىنىڭ ماحاباتىمەن ادام بالاسىن سۇيگەندىگى ەمەس پە؟ كىم سەنى سۇيسە، ونى ءسۇيۋ قارىز ەمەس پە؟ ادام بالاسى قاناعاتسىز بولىپ بۇل ايۋانداردىڭ تۇقىمىن قۇرتپاسىن، الدىڭعىلار ارتقىلارعا ءجابىر قىلماسىن دەپ مالدى ادام بالاسىنىڭ ءوز قىزعانىشىنا قورعاتىپ قويعان. وزگە ايۋانداردىڭ بىرىنە ۇشقىر قانات بەرگەن، بىرىنە كۇشتى قۋات بەرگەن، بىرىنە جۇيرىك اياق بەرگەن. ءبىرىن بيىك جارتاسقا، ءبىرىن تەرەڭ تۇڭعيىققا، ءبىرىن ورمانعا قورعاتىپ، ءارى ءاربىرىن ءوسىپ-ونۋگە قۇمار قىلعان. ولاردى جاس كۇنىنەن شاپاعاتقا بولەپ، باستارىن سيقىرلاتا ءبىر-بىرىنە قامقور قىلىپ قويعانى –ادام بالاسىنا ءوسىپ-ءونىپ، تەڭدىك السىن دەپ ەمەس، بالكىم ادام بالاسىنىڭ ۇزىلمەس ۇرپاعىنا تاۋسىلماس ازىق بولسىن دەگەندىك. ءجا، بۇل دانالىق سىرىنىڭ ءبارى مەيىر، ءارى ايقىن ادىلەت. ءبىز ورتامىزدا بۇل مەيىر، ادىلەتتى يمان شارتى دەپ ەسەپ قىلمايمىز. ونىڭ ءۇشىن «ءمۇسلىم» بولعاندا، اللا تاعالاعا بەرىلىپ، ونىڭ جولىندا بولعانىمىز قايسى؟ بۇل ەكى اي مەن كۇننەن ارتىق ءمالىم تۇرعان جوق پا؟ قۇدايدىڭ ءىسىنىڭ بىرىنە دە تاباندى ەمەسپىز، وزگەلەردە بولعانىن جەك كورمەيمىز. ءوزىمىز ۇستانبايمىز، بۇل قياناتشىلدىق ەمەس پە؟ قياناتشىل بولۋعا تاباندى ادام – مۇسىلمان ەمەس، ەڭ بولماسا شالا مۇسىلمان. اللا تاعالانىڭ ادامدارعا سالعان جولى قايسى؟ ونى كوبى بىلمەيدى. «اللا تۋرالى ويلانۋ» دەگەن حاديس شارىپتە: «شىن مانىندە قۇداي ءادىل ادامداردى سۇيەدى» دەگەن. مەن ەشكىمنىڭ اياتتارعا ىقىلاسى، كوڭىلى مەنەن عىلىمى جەتىپ قۇپتاعانىن كورگەنىم جوق. «ادامدار جاقسىلىق پەن يمانشىلدىققا تابىنادى، سوڭىنان ەرەدى، ويتكەنى اللا دا جاقسىنى سۇيەدى»، «ال يمان كەلتىرىپ، يگىلىكتى ىستەر اتقارعاندارعا كەلسەك، مىنە سولار – جۇماقتىقتار، ولار ماڭگى-باقي سول جەردى مەكەندەيدى» (باقارا-82) دەگەن اياتتارمەن قۇراننىڭ ءىشى تولعان. ال «يگى ءىس» نە ەكەنىن بىلمەيمىز. «ال يمان كەلتىرىپ، يگىلىكتى ىستەر اتقارعاندار بولسا، اللا ولاردىڭ قارىمىن تولىق قايتارادى. اللا زالىمداردى جاقسى كورمەيدى» (يمران-57) اياتىنا قاراساڭ، يگى ءىس زالىمدىققا قارسى بولادى. ولاي بولعاندا ادىلەتتى جوعارى قويماعان كىمدە كىمنىڭ ادىلەتى جوق بولسا، ونىڭ ۇياتى جوق، كىمنىڭ ۇياتى جوق بولسا، ونىڭ يمانى جوق. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) حاديس شارىپىندە: «كىمدە-كىمنىڭ ۇياتى بولماسا، سونىڭ يمانى دا جوق» دەگەنى دالەل. ەندى بەلگىلى يمان قۇر ينانىشپەنەن بولمايدى، ادىلەت جانە مەيىردىلىكپەن بىرگە بولادى. يگى ءىس ادىلەتتى جانە مەيىردىلىكپەن بولادى. ءتان تۇتاستاي بەرىلىپ جاساعان قۇلشىلىعى ادىلەت پەن مەيىردى بەرمەيدى. ناماز وقۋشى، ورازا تۇتۋشى قانداي جاعدايدا ەكەنىن كۇندە كوزىڭ كورەدى، وعان دالەل كەرەك جوق. بالكىم ادىلەت بارشا ىزگىلىكتىڭ اناسى. ىنساپ، ۇيات – بۇل ادىلەتتەن شىعادى. ونىڭ ءۇشىن ادىلەتى ادامنىڭ كوڭىلىنە كەلەدى: مەن ءوز كوڭىلىمدە حالىق مەنىمەن، سونداي-مۇنداي قىلىقتارىمەن قارىم-قاتىناس قىلسا ەكەن دەپ ويلاپ تۇرىپ، ءوزىم سول حالىقتارمەن ساناسپاعانىم جارامايدى عوي دەسە، سول ءوزى ادىلەت تە جانە ىنساپ تا ەمەس پە؟ ول بارلىق جاقسىلىقتىڭ باسى ەمەس پە؟ ءجا، ولاي مىنەز بەنەن سول ويدى ويلاعان كىسى جاراتۋشىسىنا نەگە شۇكىر قىلۋدى ويلامايدى؟

عيباداتتىڭ ءبارى شۇكىر ەتۋدەن تۋادى. ەندى ساق بولىڭدار ادىلەت، شاپاعاتتان باسەڭدەمەڭدەر. ەگەر باسەڭدەسەڭ، يمان دا، ادامدىق تا ءبارى بوسانادى. سوپى اللاياردىڭ «ءبىر كىسىنىڭ كەسىرىنەن ءجۇز كىسى ىڭعايسىز جاعدايدا قالادى» دەگەنى ويىڭا كەلەدى. ەندى ءبىزدىڭ باستاعى تۇسىنىك بەرگەنىمىز بويىنشا قۇداي تاعالا عالىم، اياۋشى، ادىلەتتى، قۇدىرەتتى ەدى. سەن دە بۇل عىلىم، اياۋشىلىق، ادىلەت ءۇش سيپاتپەنەن سيپاتتانباق بولساڭ، وعان ىنتالانۋدى شارت ەتتىڭ، مۇسىلمان بولدىڭ ءارى تولىق ادامگەرشىلىگىڭ بار بولادى. بەلگىلى «جاۋانمارتتىك» ءۇش ەرەكشەلىككە يە. تۋراشىلدىق، جومارتتىق، اقىل. بۇل ۇشەۋىنىڭ تۋراشىلدىعىنان ادىلەت بولادى، جومارتتىق شاپاعات بولار. اقىل انىق عىلىمنىڭ ءبىر اتى ەكەندىگى. بۇلاردى ءار ادامنىڭ بويىندا اللا تاعالا شاماسىنا قاراپ بار قىلىپ جاراتقان. بىراق وعان ءورىس بەرىپ جايناتۋعا ادام ءوز جاعدايىنا ساي ىنتا-جىگەرىمەن كەمەلىنە جەتكىزە الادى. بۇلار ءوزىڭنىڭ ىنتاڭمەن بىرگە تازا نيەتىڭمەن ىزدەسەڭ عانا ساعان بەرىلەتىن نارسەلەر، ولاي بولماسا جوق. بۇل ايتىلعان ءۇش مىنەزدىڭ يەلەرىنىڭ الدى –  پايعامبارلار، ونان سوڭ – اۋليەلەر، ونان سوڭ –  حاكيمدەر، ەڭ اقىرى – كامىل مۇسىلماندار. بۇل ءۇش ءتۇرلى امال قۇدايعا قاراي جەتەلەيدى، ءوزىن قۇل ءبىلىپ، بۇل امالدارعا عاشىق بولىپ تۇتپاقتى پايعامبارلار اۋليەلەرگە ۇيرەتتى، اۋليەلەلەر وقىدى، عاشىق بولدى. بىراق قيامەت كۇنىنىڭ پايداسىن عانا كۇزەتتى. عاشىقتارى سول حالگە جەتتى، دۇنيەنى، دۇنيەدەگى تيەرلىك پايداسىن ۇمىتتى. بالكىم ەسەپكە المادى. حاكيمدەر دۇنيەدە تيەتىن پايداسىن سويلەدى، عيبرات كوزىمەن قاراعاندا، ەكەۋى دە بىرىنەن ءبىرى كوپ جىراق كەتپەدى. ونىڭ ءۇشىن ءاربىرىنىڭ سويلەۋى، ايتۋى باسقاشا بولسا دا، اللا تاعالانىڭ سۇننەتى «ويلانۋدى» ەكەۋى دە ايتادى. ويلانۋدىڭ سوڭى عيبرات الۋ بولسا كەرەك. بۇل اقىل، عىلىم ەكەۋى دە ءوزىن كۇشتەپ ەسەپتەتپەكتى، زالىمدىقتى، ادام وزىندەي ادامدى الداماقتى جەك كورەدى. بۇل ادىلەت، ەكەۋى دە اياۋشىلىق، شاپاعاتتى بولۋدى ايتىپ، بۇيىردى. بۇل مەيىر بولسا كەرەك. بىراق مەنىڭ ويىما كەلەدى، بۇل ەكى كوزقاراستا ءار كىسى وزدەرىنە ءبىر ءتۇرلى ءناپسىسىن پيدا ەتۋ كەرەك. ياعني پەندەلىكتەن كەمەلدىككە جەتۋ ءۇشىن اۋليەلىكپەن بولاتۇعىن بولسا، كۇللى ادام دۇنيەنى تارك ەتىپ «ھۋ» دەپ تاريقاتقا كىرسە، دۇنيە ويران بولسا كەرەك. بۇلاي بولعاندا مالدى كىم باعادى، دۇشپاندى كىم توقتاتادى، كيىمدى كىم توقيدى، استىقتى كىم ەگەدى، دۇنيەدەگى اللانىڭ پەندەلەرى ءۇشىن جاراتقان قازىنالارىن كىم ىزدەيدى؟ ارام-ادال بىلاي تۇرسىن، قۇداي تاعالانىڭ قۋاتىمەنەن، ىنتا–اقىلىڭمەن تاۋىپ، راحاتىن كورۋگە جاراتقان نىعمەتتەردىڭ بەرەتۇعىن تىنىشتىعىن سۋىق كوزبەن قاراپ، ەسكەرۋسىز تاستاپ كەتۋ اقىلعا، ادەپكە، ىنساپقا دۇرىس پا؟

نىعمەت يەسىنە شۇكىرشىلىگىڭ جوق بولسا، ادەپسىزدىكپەنەن كۇناكار بولمايسىڭ با؟ ەكىنشى – بۇل جولداعىلار قور بولىپ، دۇنيەدە جوق بولىپ كەتۋ دە قاۋپى بار جانە كاپىرلەرگە جەم بولىپ كەتۋ دە، قايسىبىر سابىرسىزى جولىنان تايىپ، سابىرمەن ءبىر شەشىمدە تۇرامىن دەگەنى بولىپ كەتسەلەر دە كەرەك. ەگەر دە بۇل جول جارىم-جارتىلارىنا عانا ايتىلعان بولسا، جارىم-جارتى حاق دۇنيەدە بولا ما؟ راس بولسا، بارلىعىنا بىردەي حاق بولسىن، الالاعان حاق بولا ما، ءارى ادىلەت بولا ما؟ ولاي بولعاندا، ول جۇرتتا عۇمىر جوق بولسا كەرەك. عۇمىر ءوزى –  اقيقات. قاي جەردە عۇمىر جوق بولسا، وندا كەمەلدەنۋ جوق. بىراق اۋليەلەردىڭ دە ءبارى بىردەي دۇنيەنى تارك ەتپەگەن ەدى، تىرشىلىگىندە جانناتپەن سۇيىنشىلەنگەن ون ساحابا يكرامنىڭ ۇشەۋى حازىرەتى وسمان، حازىرەتى ءابدىراھمان يبن ءاۋف جانە حازىرەتى سايد يبن ابدىقاس ۇشەۋى دە ۇلكەن بايلار ەدى. بۇل دۇنيەنى تارك ەتۋ: نە دۇنيە ءلاززاتىنا الدانىپ يمان جولىنداعى قۇلشىنىسىم شالا قالاما دەپ بويىندا سەنبەۋشىلىك پايدا بولادى، نە دۇنيەقۇمارلىقتان قاۋىمىنىڭ كوڭىلىن قالدىرىپ الام با دەپ رەنجۋگە سابىر ساقتاپ، ءوزىن پيدا قىلادى، مەن جانىممەن ۇرىس قىلعاندا، حالىق ەڭ بولماسا ناپسىسىمەن ۇرىس قىلىپ، اۋەستىكتەن ءناپسىسىنىڭ ءاربىر تىلەگىنەن باس تارتىپ، ادىلەت، مەيىر، ماحابباتىنا ءبىر شەشىم بولار ما ەكەن دەگەن ۇمىتپەنەن بولسا كەرەك. ولاي بولعاندا و دا جۇرتقا قىلعان ارتىق جاقسىلىعى ەسەپ بولادى. بىراق بۇل جول – بەك قيىن، بەك نازىك جول. بۇل جولدا رياسىز، جەڭىلدىكسىز ءبىر ۇستانىمدا تۇرىپ ىزدەگەن عانا كىسى ءىستىڭ كەمەلىنە جەتە الادى. بۇل زاماندا ونداي كىسى سيرەك تابىلادى، بۇعان عىلىمنىڭ دا كۇشى جەتپەيدى، تۋراشىل، قايراتتى، جاراتۋشىسىنا ماحاببات، حالىق پەن عالامعا دا زور ماحاببات كەرەك. بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر جەرگە جيىلماعى قيىننىڭ قيىنى، بالكىم بۇلىك بولار.

باسىنا ءھام ءبىر وزىنە وزگەشەلىك بەرمەك – ادام ۇلىن ءبىر بۇزاتىن ءىس. ءاربىر ناداننىڭ ءبىر تاريقاتقا كىردىك دەپ جۇرگەن ءبىز بۇزىلدىق دەگەنىمنەن ءبىر بولادى. حاكىم، عالىم اسىلىندا ءبىر ءسوز، بىراق سوپىلار باسقالار-ءدۇر. دۇنيەدە كورىنىستى عىلىم بار، ولار ايتىلعان، جازىلعاندار، ونى ايتۋشى ايتقان دەپ تە ايتادى. بۇل ايتۋشىلار اراسىنان جۇيرىكتەر عالىم اتانادى. قۇداي تاعالا ەشبىر نارسەنى سەبەپسىز جاراتپاعان. مۇنى ىزەرلەپ «اللا تۋرالى ويلانۋ» دەگەن حاديسكە سۇيەنىپ بۇل سۇننەتتى قۇدايدان ىزەرلەپ، قۇمار بولىپ عيبرات الۋشىلارعا تىيۋ جوق، بالكىم سۇننەتىنىڭ سەبەبىن بىلۋگە قۇمار بولعاندىقتان جاراتۋشىعا عاشىقتىق شىعادى. قۇداي تاعالانىڭ زاتىنا پەندەسىنىڭ اقىلى جەتپەسە، ءدال سونداي عاشىقپىن دەمەك تە ورىنسىز. عاشىق – سۇيىكتىسى مەن جاراتىلعان مەنەن جاراتۋشى ورتاسىنداعى بايلانىستا ايىرما بار. اللا تاعالانىڭ پەندەسىن ماحاببات پەن مەيىرمەن جاراتقانىن ءبىلىپ، ماحابباتتىنا ماحاببات پەنەن عانا ەلجىرەسە قۇدايعا عاشىق بولدى دەيمىز. ولاي بولعاندا ءاربىر ىزدەنۋشى ءوز حال-قادىرىنشە قۇدايدى بىلۋگە ارەكەت جاساسا وعان حاكيم دەپ ات قويدى. بۇلار حاق پەن بەكەر اراسىنداعى ايىرماسىن، سەبەپتەرىن بىلۋگە ىنتاسىنىڭ بارلىعى ادامزات ءۇشىن پايداسى بار. بۇلار ءۇشىن ويىن-كۇلكى تۇگىل، دۇنيەدەگى بۇكىل ءلاززات ەكىنشى قاتارعا قالىپ، ءبىر عانا حاقتى تابۋ ماقساتى بار، ءسويتىپ ءاربىر نارسەنىڭ سەبەبىن تابۋدان ءلاززات الادى.

اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا، دۇنيە ويران بولار ەدى. ادام ءىسىنىڭ قازىعى – وسى جاقسى حاكىمدەر، ءار نارسە دۇنيەدە بۇلاردىڭ تابۋىمەن كەڭ تارالادى. بۇلاردىڭ ءىسىنىڭ كوبى – دۇنيە ءىسى، ويتكەنى وسى حاكىمدەردىڭ جاساعان، تاراتقان ىستەرى. «دۇنيە –  اقىرەتتىڭ ەگىستىگى» دەگەندەي، اقىرەتكە ەگىستىك بولاتىن دۇنيە سول. ءاربىر عالىم – حاكىم ەمەس، ءاربىر حاكىم –  عالىم. عالىمداردىڭ ايتقاندارىنا مۇسىلمان ەلىكتەپ يماندى كاسىپ قىلادى. حاكىمدەردىڭ اقىلمەن جەتكەندەرىمەن يمان شىنايى بولادى. بۇل حاكىمدەردەن مۇرات – مۇسىلمان حاكىمدەرى. ال باسقا ءدىننىڭ حاكىمدەرى – «تالاپ قىلساڭ تاباسىڭ» دەلىنسە دە، دۇنيەنىڭ ءارى ادامزات ءومىرىنىڭ سىرىنا جەتسە دە، ءدىننىڭ حاقتى تانۋىنا جەتە الماعاندار. بۇلاردىڭ كوبى – يماننىڭ جەتى شارتىنان، ءبىر اللانى تانۋدان باسقا قالعان التاۋىنا كىمى كۇماندى، كىمى سەنىمسىز بولىپ زەرتتەي الماعاندار. ەگەر بۇلار ءدىن ۇستازىمىز ەمەس بولسا دا، دىندە باسشىمىز قۇدايدىڭ ەلشىسى پايعامبارىمىز حاديس شارىپىندە «ادامنىڭ جاقسىسى ادامعا پايدا كەلتىرگەن ادام» دەگەن. بۇل حاكىمدەر ۇيقى، تىنىشتىق، اۋەس-قىزىقتىڭ ءبارىن قويىپ، ادام بالاسىنا پايدالى ءىس اتقارىپ ءجۇر. ماسەلەن، ەلەكريانى تاۋىپ، اسپاننان جايدى بۇرىپ الىپ، دۇنيەنىڭ ءبىر شەتىنەن قازىر جاۋاپ الىپ وتىر. وت پەن سۋعا ءتاسىلىن تاۋىپ، مىڭ ادام ىستەي المايتىن ءىستى ىستەتىپ وتىر. اسىرەسە ادام بالاسىنىڭ اقىلىن ۇستارتىپ، حاق پەن بەكەر ايىرماسىن ۇيرەتكەندىگى – بارشاسى پايدالى بولعان سوڭ، ءبىزدىڭ ولارعا بورىشتى ەكەندىگىمىزگە داۋ جوق.

بۇل زاماننىڭ مولدالارى حاكىم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بىلمەستىك، بالكىم بۇزىق امال، «ادام دا اقىماق سياقتى بولادى». ولاردىڭ شاكىرتتەرىنىڭ كوبى ءبىراز اراب-پارسىدان ءتىل ۇيرەنسە، ءبىرلى-جارىم بولىمسىز ءسوز سويلەۋدى ۇيرەنسە، سوعان ءماز بولىپ، وزىنە وزگەشەلىك بەرەمىن دەپ اۋرە بولىپ، جۇرتقا پايداسى تيمەك تۇگىل، ءتۇرلى-ءتۇرلى زارارلار الىپ كەلەدى. «ھاي-ھويمەنەن»، ماقتانمەنەن قاۋىمدى اداستىرىپ بىتىرەدى. بۇلاردىڭ كوبى انشەيىن نادان تۇگىل ناداندار سياقتى تالاپ بولسا، قايدا حاق سوزدەر كەلسە، قازىر ىنساپقا قايتسىن ءارى عيبرات السىن. راس سوزگە ور قازىپ، تور جاساماق نە دەگەن ىنساپ، قۇر وزىمشىلدىك ءارى ءار وزىمشىلدىك – ادام بالاسىن بۇزاتىن امال. راستىڭ ءبىر اتى – حاق، حاقتىڭ ءبىر اتى – اللا، بۇعان قارسى قارۋ قولعا العانشا، مۇنى ۇعىپ، ادىلەتتى تۇردە زەردەلەۋ كەرەك. مۇنداي امالداردان كۇپىر قاۋپى دە بار جانە پايعامبارىمىز (س.ع.س) «اقىر زاماندا ءبىر جىلدىق ءبىر كۇن بولار» دەگەندە سۇيىكتى دوستارى «بۇل ءبىر جىلدىق ءبىر كۇندە ناماز نەشەۋ بولار» دەپ سۇراعاندا: «ونىڭ پاتۋاسىن سول زاماننىڭ عالىمدارى بىلەر» دەگەن سوزىنەن عيبرات الار بولساڭ، زامان وزگەرۋىمەن قاعيدالار وزگەرىلمەگىن بىلدىرگەنى ءمالىم بولادى. بۇل كۇندەگى ءبىلىم الۋ جۇيەسى ەسكى مەدرەسەلەر عۇرپىندا بولىپ، بۇل زامانعا پايداسى جوق بولادى. سوعان قاراي وسمان مەملەكەتىندە سوعىس مەكتەبى، جەتىلدىرۋ مەكتەبى سالىنىپ جاڭا جۇيەگە اينالعان. مۇنداعىلار ۇزاق جىلدار ءومىر وتكىزىپ، عىلىمدى پايداسىز ۇزاق بوس اڭگىمە ايتىپ كۇنىن وتكىزىپ، تىرشىلىك دۇنيەدە نادان ءبىر ەسسىز ادام بولىپ شىعادى دا، ەشبىر ءىس-ارەكەتكە لايىقسىز بولىپ قالادى. سودان ادام اۋلاۋعا، ادام الداۋعا سالىنادى. كوبىنەسە مۇنداي ەسسىزدەردىڭ ناسيحاتى دا اسەرسىز بولادى.

دۇنيەنىڭ گۇلدەنۋى ءبىر ءتۇرلى اقىلعا نۇر بەرىپ تۇراتۇعىن نارسە. جوقشىلىق ادامدى ايۋانعا اينالدىرىپ جىبەرەتىنى بار. دۇنيەنىڭ عىلىمىن بىلمەي قالۋ – ءبىر ۇلكەن زارارى نادان بولىپ قالۋ. ول قۇراندا سوگىلگەن: كىمدە كىم ماقتانىش ءۇشىن دۇنيەاۋي بايلىققا قۇشتار بولسا، ونىڭ قۇنى جوق. ال جاقسى ىستەر ءۇشىن دۇنيەاۋي بايلىققا كوڭىل بولسە، سونداي-اق باسقانىڭ بايلىعىنا دامەلەنبەۋ ءۇشىن بولسا، ول ادال كاسىپپەن تاپقان بايلىق سانالادى.

ءبىز عىلىمدى ساتىپ، مال ىزدەمەك ەمەسپىز. دۇنيەاۋي بايلىقپەن عىلىمدى كاسىپ ەتپەك ەمەسپىز. كاسىپ – ءوزى دە بايلىق، كاسىپدى ۇيرەنبەك – ءوزى دە يگىلىك. بىراق ول كاسىپ ادىلەتتەن شىقپاسىن، شاريعاتقا ساي بولسىن. ادامعا جاعدايىنا ساي ىزگىلىكتى بولۋ – قارىز ءىس. بىراق وزگەلەردىڭ يگىلىگىنە ارقا سۇيەۋ دۇرىس ەمەس. مولدالار تۇرا تۇرسىن، اسىرەسە بۇل زاماننىڭ يشان ادامداردان بەك ساق بولىڭدار. ولار – بۇلىكشى عالىم، بۇلاردان زالالدان باسقا ەشنارسە شىقپايدى. وزدەرى شاريعاتتىڭ ۇكىمىن تازا بىلمەيدى، كوبى نادان بولادى. ودان اسىپ ءوزىن-ءوزى تاريقات مۇشەسى دەپ ءبىلىپ جانە بىرەۋدى جەتىلدىرەمىن دەپ مۇددەلى بولادى. بۇل ءىس ولاردىڭ سىباعاسى ەمەس، بۇلاردىڭ جەتىلدىرۋى مۇمكىن ەمەس، بۇلار ادام ازدىرۋشىلار، ءتىپتى دىنگە دە زالالدى. بۇلاردىڭ سۇيگەنى – ناداندار. سويلەگەنى – جالعان. دالەلدەرى – تاسبيىعى مەنەن شالمالارى. ونان باسقا ەشنارسە جوق.

ەندى بىلىڭىزدەر، ەي بالالار! قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول اللا تاعالانىڭ وزىندەي شەكسىز بولادى. ونىڭ شەگىنە ەشكىم جەتپەيدى. بىراق سول جولدا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى، ول تازا مۇسىلمان، تولىق ادام دەلىنەدى. دۇنيەدە تۇپكى ماقساتىڭ ءوز پايداڭ بولسا –  ءوزىڭ شەكتەۋلىسىڭ، ول جول قۇدايدىڭ جولى ەمەس. عالامنان جيىلسىن، ماعان قۇيىلسىن، وتىرعان ورنىما اعىپ كەلە بەرسىن دەگەن ول نە دەگەن ىنساپ؟ نە ءتۇرلى بولسا دا، يا دۇنيەڭنەن، يا اقىلىڭنان، يا مالىڭنان، ادىلەت، شاپاعات سەكىلدى بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەك ماقساتىڭ بولسا، ول جول –  قۇدايدىڭ جولى. ول شەكسىز جول، سول شەكسىز جولعا اياعىڭدى بەرىك باستىڭ، شەكسىز قۇدايعا جاقىنداسىپ، ناعىز قۇلى بولۋعا ءۇمىت بار، وزگە جولدا نە ءۇمىت بار؟ كەيبىرەۋلەردىڭ بار ونەرى، ماقساتى كيىمىن تۇزەتپەك، ءجۇرىس-تۇرىسىن تۇزەتپەك بولادى دا، مۇنىسىن وزىنە بار داۋلەت بىلەدى. بۇل ىستەرىنىڭ ءبارى ءوزىن كورسەتپەك، ءوزىن-ءوزى بازارعا سالىپ، ءبىر اقىلى كوزىندەگى اقىماقتارعا «بارەكەلدى» دەگىزبەك. «وسىنداي بولار ما ەدىك» دەپ بىرەۋلەر تالاپتانار، بىرەۋلەر «وسىنداي بولا المادىق» دەپ وكىنەر، مۇنان نە پايدا شىقتى؟ سىرتقا قاسيەت بىتپەيدى، اللا تاعالا قارايتۇعىن جۇرەگىڭە، بوياماسىز ىقىلاسىڭا قاسيەت بىتەدى. بۇل ايناعا تابىنعانداردىڭ اقىلى قانشالىق وسەر دەيسىڭ؟ اقىل وسسە، ول ءتۇپسىز تەرەڭ جاقسىلىق سۇيگەندىكتەن وسەر.

قۇداي تاعالا دۇنيەنى كەمەل شەبەرلىكپەن جاراتقان ءارى ادام بالاسىن ءوسسىن-ءونسىن دەپ جاراتقان. سول ءوسىپ-ءونۋ جولىنداعى ادامنىڭ تالاپ قىلىپ ىزدەنەر قارىزدى ءىسىنىڭ الدى – اۋەلى دوس كوبەيتپەك. ول دوسىن كوبەيتۋدەگى تالابى ءوزىنىڭ وزگەلەرگە قولىنان كەلگەنشە دوستىق مارتەبەسىن كورسەتپەك. كىمگە دوستىعىڭ بولسا، دوستىق شاقىرادى. ەڭ اياعى ەشكىمگە ناعىز ساعىنىش ءارى وزىنە وزگەشىلىك بەرەمىن دەپ، ءوزىن تىلمەن نە قىلىقپەن ارتىق كورسەتۋدەن اۋلاق بولماق.

بۇل ءوزىن-ءوزى ارتىق كورسەتپەك ەكى ءتۇرلى. اۋەلگىسى – ءاربىر جامانشىلىق جاعاسىندا تۇرىپ ادامنىڭ ادامدىعىن بۇزاتىن جامانشىلىقتان بويىن اۋلاق ۇستاسا، بۇل ادامعا نۇر بولادى.

ەكىنشىسى – ءوزىن-ءوزى وزگەشىلىكپەن ارتىق كورسەتپەك ادامدىقتىڭ نۇرىن، گۇلىن بۇزادى.

ءۇشىنشىcى – قاستىق قىلماق، قور تۇتپاق، كەمىتپەك. ولار دۇشپاندىق شاقىرادى.

ءارى ءوزى وزگەشە تۇتاتىن دەمەكتىڭ ءتۇبى – ماقتان. ءاربىر ماقتان بىرەۋدەن اسامىن دەگەن كۇنشىلدىك بىتىرەدى دە، كۇنشىلدىك كۇنشىلدىكتى قوزعايدى. بۇل ءۇش ءتۇرلى ءىستىڭ جوقتىعى ادامنىڭ كوڭىلىنە تىنىشتىق بەرەدى. ءاربىر كوڭىل تىنىشتىعى كوڭىلگە تالاپ سالادى.

كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سونان قاشۋ كەرەك: اۋەلى – ناداندىق، ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك، ءۇشىنشى – زالىمدىق دەپ ءبىلسىن.

ناداندىق – ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعى، دۇنيەدە ەشبىر نارسەنى ولارسىز ءبىلىپ بولمايدى.

ەرىنشەكتىك – كۇللى دۇنيەدەگى ونەردىڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق، جىگەرسىزدىك، ۇياتسىزدىق، كەدەيلىك – ءبارى وسىدان شىعادى.

زالىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا، ادامنان بولىنەدى، ءبىر جىرتقىش ايۋان قاتارىنا قوسىلادى.

بۇلاردىڭ ەمى حالقىنا ماحاببات، حالىق عالامعا شاپقات، قايراتتى، تۇرلاۋلى، ادىلەت ءىسىنىڭ الدى-ارتىن بايقارلىق ءبىلىم، عىلىمى بولسىن... ول ءبىلىم، عىلىمى قۇدايعا باعىنىشتى بولسىن. عىلىم اۋەلى الەمدىك عىلىمعا باعىنسىن. ياعني قۇداي تاعالا بۇل عالامدى جاراتتى، ەرىنبەدى، كەلىسىممەنەن، حيكمەتپەنەن كەمەلدەنۋ جولعا سالىپ جاسادى، سىزدەردىڭ ءىسىڭىز دە ءبىر جاقسىلىق ىرگە جاساپ، ارقا سۇيەرلىك شەبەرلىكپەنەن بولسىن جانە قۇداي تاعالا ارنە جاراتتى، ءبىر ءتۇرلى پايدالى حيكمەتى بار. سەنىڭ دە ىسىڭنەن ءبىر زارار شىعىپ كەتكەندەي بولماي، كوپكە پايدا بولارلىق ءبىر ءۇمىتى بار ءىس بولسىن. بۇلارسىز ءىس ءىس ەمەس. بالكىم بۇلارسىز قۇلشىلىق قۇشىلىق تا ەمەس.

بەلگىلى، قۇداي تاعالا ەشبىر نارسەنى قۇنسىز جاراتپادى، ەشبىر نارسەگە بەكەر مىندەت جۇكتەمەدى. ءبارىنىڭ قۇنى بار، ءبارىنىڭ سەبەبى بار، ءبىزدىڭ جاي حالىق بىلاي تۇرسىن، عىلىمعا ماحابباتى بارلارعا سەبەپ، پارىزداردى بىلۋگە ىنتا-جىگەر كەرەك، سىزدەر ءاربىر امال قىلساڭىز ىزگىلىك دەپ قىلاسىز، ىزگىلىكتى مۇرات تۇتىپ نيەت ەتەسىز. نيەت ونىڭ پارىنا جاتادى، پايعامبار (س.ع.س) حاديس شارىپىندە: «شىنىندا ءار ءىس نيەتكە قارايدى» دەگەن. ەندى نيەت ەتىڭىز دارەت الۋعا، ناماز وقۋعا، ورازا ۇستاۋعا، بۇل قۇلشىلىق نيەتىڭىز كورىنگەنىنەن تۇراقتى عيباداتقا جەتپەگەنى كەمشىلىك ەمەس پە؟ ءسىزدىڭ جان دۇنيەڭىز تازا بولماعى اۋەلى يمان بولىپ، بۇل سىرتقى عيباداتتار يمانعا جۇگىنگەن كەزدە عانا پارىز بولادى. ءسىزدىڭ سىرتقى عيبادات –  ىشكى دۇنيەڭىزدەگى يماننىڭ كورىنىسى، ءارى سول يماننىڭ نۇرلانىپ تۇرۋىنا كورىك ءۇشىن بۇيىرىلعان. ونىڭ ءۇشىن عۇلامالار يمان ەكەۋ ەمەس بىرەۋ، بىراق ىزگى قۇلشىلىقپەن نۇرلانادى، قۇلشىلىق جوق بولسا كۇڭگىرتتەنەدى، بالكىم، ءسونۋ قاۋپى دە بار دەگەن. ەگەر ناداندار ول عيباداتتىڭ ىشكى سىرىن ەسكەرمەي قىلسا، سونى قىلىپ ءجۇرىپ يمانى سونەر دەگەن.

مەنىڭ ۋايىمىم بار، ولار ناعىز وسى عيبادات ەكەن، قۇدايدىڭ بىزگە بۇيىرعانى، ءبىز وسىنى قىلساق، مۇسىلماندىق كامىل بولادى دەپ ويلايدى. ول عيبادات كۇزەتشىسى ەدى. ءجا، كۇزەتشى كۇزەتكەن نارسەنىڭ اماندىعىن ويلاماي، ءبىر عانا وياۋ تۇرۋدى ماقسات ەتسە، ول نە كۇزەت؟ كۇزەتكەن نارسەسى قايدا كەتەدى؟ ماقسات كۇزەتىلگەن نارسەنىڭ اماندىعى، تازالىعى ەمەس پە؟ ءاي، نۇسقاۋدان حابارسىزدار، قارا! بۇل عيباداتتىڭ ءبىر ۇلكەنى – ناماز. نامازدان بۇرىن دارەت الۋ، ونان سوڭ ناماز وقۋدى باستاۋ، ول دارەتتىڭ الدى – جۋىنۋ ەدى. مۇنى بەرىك ويلاپ قوي. اياعى ەكى اياقتى ءشايىپ ءبىتىرۋشى ەدى، بۇلاردىڭ ءبارى بولماسا كوبى نۇسقاۋ ەدى. ۇلكەن دارەتتەن كەيىن مۇشەلەردى تولىق جۋاسىز. وسىلاي ءىشىڭنىڭ تازالىعى سەكىلدى كوزگە كورىنبەيتىن مۇشەلەردى تازارتامىن. ءسويتىپ نيەتپەن ءارى ىشكى جانە سىرتقى مۇشەلەردى تازارتىپ اللاعا عيبادات ەتەمىن دەپ دايىندالاسىز.

ەندى نامازدىڭ اتى ارابشا – سالاۋات، سالاۋات دۇعا ماعىناسىندا دەگەن: اياقتى، مويىندى سۋمەن شايۋ ول جۇمباق ەمەس، وزدەرى دە جۋلى دەپ كورسەتكەن بەلگى.

نامازدان اۋەلى قۇلاق قاقتىڭىز – ەگەر اللا تاعالانى جوعارىدا دەپ، مەكەنىن دالەلدەۋ ەمەس، بەگىرەك سوزۋ ادەپسىز بولىپ، كۇنا دارياسىنا باتتىم، ياعني دۇنيە اۋەسىنە باتىرماي قولىمنان تارت، ياعني قۇتقارۋعا جاردەمدەسۋگە يشارات.

ونان سوڭ تىك تۇرىپ قول بايلاۋ – قۇل قوجا الدىندا تۇرماق، بۇقارا پاتشا الدىندا تۇرعاننان ارتىق. اللانىڭ قۋاتتىلىعىنا ءوزىنىڭ السىزدىگىن مويىنداۋدا بەرىك تۇرعانىن كورسەتكەن بەلگى.

قۇبىلاعا قاراماق – ارينە، قۇداي تاعالاعا ەشبىر ورىن مۇمكىن ەمەس بولسا دا، زياراتىن پارىز ەتكەن ورىنعا ءجۇزىن قاراتىپ، سونداعى دۇعا قابىلدانۋىنا جاقىن بولار ما ەكەن دەگەن بەلگىسى.

نامازدىڭ سوڭعى وتىرىسى – دۇعانىڭ اقىرىندا اللاعا «سالەمدەسۋ» ودان ونىڭ جالعىزدىعىنا «كۋالىك بەرۋ»، ودان سالەم جولداۋ، پايعامبارعا (س.ع.س) ەڭ سوڭعى سالەمدى جولداۋمەن تاۋىساسىز. ياعني اللا تاعالادان نە تىلەپ دۇعا قىلدىڭىز، ول دۇعا قازىناسى كۇللى مۇسىلمانداردى ورتاقتاستىرىپ، ولارعا دا اماندىق تىلەپ ءارى مەيىر تىلەپ بىتىرەسىز.

ءجا، بۇل سوزدەن قانداي عيبرات الدىق؟

يسلام جەمەنەي

Abai.kz