Týrkiya tarihy – búl tek sayasy rejimderding auysuy ghana emes, sonymen qatar qúndylyqtar jýiesining tereng transformasiyasy.

Osman imperiyasy kezeninen Mústafa Kemal Atatýrik negizin qalaghan respublikagha, odan әri Rejep Tayyp Erdoghan dәuirine deyingi ótpeli kezeng din men zayyrlylyqtyn, modernizasiya men dәstýrdin, demokratiya men ortalyqtandyrudyng kýrdeli dialogyn kórsetedi. Týrik tranziyti bir manyzdy paradoksty aiqyndaydy: demokratiyalyq tetikter әrdayym liyberaldy jәne sekulyarly ózgeristerge alyp kelmeydi – olar diny biregeylik pen biylikti shoghyrlandyrudyng qúralyna da ainaluy mýmkin.

Imperiyalyq negiz: din – tәrtipting ózegi

Osman sayasy mәdeniyeti diny jәne memlekettik biylikting sintezine negizdeldi. Súltan halif mәrtebesine ie bolyp, islamdyq tәrtipting kepili sanaldy. Memleketke degen adaldyq, diny qauymgha adaldyqpen qatar qarastyryldy. Millet jýiesi konfessiyalyq әraluandyqqa mýmkindik bergenimen, islamnyng basymdyghyn bekitti.

Imperiyalyq biregeylik etnostyq shenberden keng boldy: memleketke tiyesili bolu etnikalyq shyghu teginen manyzdyraq edi. IYerarhiya, újymshyldyq, biylikke qúrmet jәne patriarhaldyq otbasy qúndylyqtary qoghamnyng túraqty qúrylymyn qalyptastyrdy. Alayda XIX ghasyrdaghy modernizasiyalyq syn-qaterler búl modelidi daghdarysqa úshyratyp, týbegeyli ózgeristerge jol ashty.

Kemalistik revolusiya: zayyrlylyq últ jobasy retinde

Imperiya qúlaghannan keyin Atatýrik jana qúndylyqtyq arhiytektura úsyndy. Respublika zayyrlylyq, últshyldyq jәne halyq egemendigi qaghidattaryna negizdeldi. Halifat joyylyp, diny instituttar memleket baqylauyna alyndy, al islam sayasy kenistikten shettetildi.

Týrik ýlgisindegi zayyrlylyq beytaraptyqtan góri dinning qoghamdyq kórinisin shekteudi bildirdi. Memleket modernizasiyanyng negizgi agentine ainaldy: til, bilim, qúqyq jәne әielder mәrtebesine qatysty reformalar imperiyalyq ótkenmen baylanysty ýzuge baghyttaldy.

Sonymen birge kemalizmning ishki qayshylyghy da boldy. Ol modernizasiyalyq sipatta bolghanymen, tolyqqandy demokratiyalyq jýie bolmady; zayyrly bolghanymen, qatang memlekettik baqylaugha sýiendi. Zayyrly tәrtipti qorghaushy kýsh retinde әsker qarastyryldy.

Demokratiyalandyru jәne diny kórinisting qayta oraluy

XX ghasyrdyng sony men XXI ghasyrdyng basy elektoraldyq demokratiyanyng kenenimen jәne konservativtik kópshilikting kýshengimen erekshelendi. Dәl osy kezende negizgi paradoks bayqalady.

Uniyversiytetter men memlekettik mekemelerde hidjab taghugha qoyylghan tyiymnyng alynuy azamattyq qúqyqtardy qalpyna keltiru retinde úsynyldy. Formaldy túrghydan búl liyberaldy qadam bolghanymen, onyng mәdeny saldary әldeqayda tereng boldy. Kemalizm kezeninde jeke kenistikke yghystyrylghan simvol qoghamdyq kenistikke qayta oralyp, jana әleumettik qalyptyng belgisine ainaldy.

Osylaysha demokratiyalandyru dinshildikti әlsiretken joq, kerisinshe ony qoghamdyq salada zandastyrdy. Jeke tandau erkindigining keneni zayyrly memleketting sipatyn ózgertti.

2016 jylghy tónkeris әreketi: demokratiya jәne ortalyqtandyru

2016 jylghy әskery tónkeris әreketi qúndylyqtyq evolusiyadaghy manyzdy kezenderding biri boldy. Tarihy túrghydan alghanda, armiya ózin zayyrly respublikanyng qorghaushysy retinde qabyldady.

Sәtsiz ayaqtalghan tónkeris әreketi Erdoghangha ózin halyq erkindigining qorghaushysy retinde kórsetuge mýmkindik berdi. Búl oqigha azamattyq biylikting jenisi retinde qabyldandy. Alayda keyingi reformalar preziydenttik jýieni kýsheytip, atqarushy biylikting ókilettikterin keneytti jәne instituttardyng derbestigin shektedi. Demokratiyalyq legitimdilik biylikti ortalyqtandyrudyng resursyna ainaldy.

Búl — ekinshi paradoks: әskery baqylaudyng әlsireui demokratiyalyq qadam bolghanymen, ol biylikting túlghalyq shoghyrlanuymen qatar jýrdi.

Dәstýr men memleketting jana sintezi

Zamanauy Týrkiya qatang kemalistik zayyrlylyqty ústanbaghanymen, Osmandyq modelige de tolyq oralghan joq. Kerisinshe, respublikalyq últshyldyq diny simvolikamen jәne imperiyalyq tarihy jadpen úshtasqan gibridtik modeli qalyptasty. Memleketting yqpaly kýshegenimen, onyng ózegi barghan sayyn mәdeniy-diny biregeylikke arqa sýieude.

Klassikalyq modernizasiya teoriyasynan aiyrmashylyghy, týrik tәjiriybesi demokratiyalandyru dәstýrli qúndylyqtardy әlsiretpey, kerisinshe kýsheytui mýmkin ekenin kórsetedi. Sayasy belsendilikting keneni elitalyq sekulyarlyq jobany qayta qaraugha alyp keldi.

Dinamikalyq biregeylik

Týrik qúndylyqtar jýiesi ýsh iri kezennen ótti: diny negizge arqa sýiegen imperiyalyq kezen, kemalistik zayyrly modernizasiya jәne postkemalistik sintez. Ár kezeng aldynghy qabat iydeyalaryn tolyq joyyp jibermey, ony jana mazmúnda qayta payymdady.

Týrik tranziytining basty paradoksy – demokratiyalyq rәsimder respublikanyng tabighatyn ózgertuding qúralyna ainaldy. Elektoraldyq demokratiyanyng keneni mindetti týrde liyberaldy qúndylyqtardyng kýsheygendigin bildirmeytindigin; erkindikterding keneni dinshildikting artuyna kedergi bolmaytyndyghyn; әskery yqpaldyng әlsireui biylikting ortalyqtanuyn toqtatpaytyndyghyn kórsetti.

Býgingi Týrkiya zayyrlylyq pen dinshildiktin, últshyldyq pen imperiyalyq jadtyn, demokratiya men kýshti memleketting arasyndaghy tepe-tendikti izdenistegi kýrdeli sayasiy-mәdeny kenistik. Dәl osy shiyelenisti tepe-tendik onyng qúndylyqtyq evolusiyasynyng ózegin qúraydy.

Shynghys Ergóbek, sayasattanushy

Abai.kz