تۇركيا تاريحى – بۇل تەك ساياسي رەجيمدەردىڭ اۋىسۋى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ تەرەڭ ترانسفورماتسياسى.

وسمان يمپەرياسى كەزەڭىنەن مۇستافا كەمال اتاتۇرىك نەگىزىن قالاعان رەسپۋبليكاعا، ودان ءارى رەجەپ تايىپ ەردوعان داۋىرىنە دەيىنگى وتپەلى كەزەڭ ءدىن مەن زايىرلىلىقتىڭ، مودەرنيزاتسيا مەن ءداستۇردىڭ، دەموكراتيا مەن ورتالىقتاندىرۋدىڭ كۇردەلى ديالوگىن كورسەتەدى. تۇرىك ءترانزيتى ءبىر ماڭىزدى پارادوكستى ايقىندايدى: دەموكراتيالىق تەتىكتەر ءاردايىم ليبەرالدى جانە سەكۋليارلى وزگەرىستەرگە الىپ كەلمەيدى – ولار ءدىني بىرەگەيلىك پەن بيلىكتى شوعىرلاندىرۋدىڭ قۇرالىنا دا اينالۋى مۇمكىن.

يمپەريالىق نەگىز: ءدىن – ءتارتىپتىڭ وزەگى

وسمان ساياسي مادەنيەتى ءدىني جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ سينتەزىنە نەگىزدەلدى. سۇلتان حاليف مارتەبەسىنە يە بولىپ، يسلامدىق ءتارتىپتىڭ كەپىلى سانالدى. مەملەكەتكە دەگەن ادالدىق، ءدىني قاۋىمعا ادالدىقپەن قاتار قاراستىرىلدى. ميللەت جۇيەسى كونفەسسيالىق ارالۋاندىققا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن، يسلامنىڭ باسىمدىعىن بەكىتتى.

يمپەريالىق بىرەگەيلىك ەتنوستىق شەڭبەردەن كەڭ بولدى: مەملەكەتكە تيەسىلى بولۋ ەتنيكالىق شىعۋ تەگىنەن ماڭىزدىراق ەدى. يەرارحيا، ۇجىمشىلدىق، بيلىككە قۇرمەت جانە پاتريارحالدىق وتباسى قۇندىلىقتارى قوعامنىڭ تۇراقتى قۇرىلىمىن قالىپتاستىردى. الايدا XIX عاسىرداعى مودەرنيزاتسيالىق سىن-قاتەرلەر بۇل مودەلدى داعدارىسقا ۇشىراتىپ، تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە جول اشتى.

كەماليستىك رەۆوليۋتسيا: زايىرلىلىق ۇلت جوباسى رەتىندە

يمپەريا قۇلاعاننان كەيىن اتاتۇرىك جاڭا قۇندىلىقتىق ارحيتەكتۋرا ۇسىندى. رەسپۋبليكا زايىرلىلىق، ۇلتشىلدىق جانە حالىق ەگەمەندىگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلدى. حاليفات جويىلىپ، ءدىني ينستيتۋتتار مەملەكەت باقىلاۋىنا الىندى، ال يسلام ساياسي كەڭىستىكتەن شەتتەتىلدى.

تۇرىك ۇلگىسىندەگى زايىرلىلىق بەيتاراپتىقتان گورى ءدىننىڭ قوعامدىق كورىنىسىن شەكتەۋدى ءبىلدىردى. مەملەكەت مودەرنيزاتسيانىڭ نەگىزگى اگەنتىنە اينالدى: ءتىل، ءبىلىم، قۇقىق جانە ايەلدەر مارتەبەسىنە قاتىستى رەفورمالار يمپەريالىق وتكەنمەن بايلانىستى ۇزۋگە باعىتتالدى.

سونىمەن بىرگە كەماليزمنىڭ ىشكى قايشىلىعى دا بولدى. ول مودەرنيزاتسيالىق سيپاتتا بولعانىمەن، تولىققاندى دەموكراتيالىق جۇيە بولمادى; زايىرلى بولعانىمەن، قاتاڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋعا سۇيەندى. زايىرلى ءتارتىپتى قورعاۋشى كۇش رەتىندە اسكەر قاراستىرىلدى.

دەموكراتيالاندىرۋ جانە ءدىني كورىنىستىڭ قايتا ورالۋى

XX عاسىردىڭ سوڭى مەن XXI عاسىردىڭ باسى ەلەكتورالدىق دەموكراتيانىڭ كەڭەيۋىمەن جانە كونسەرۆاتيۆتىك كوپشىلىكتىڭ كۇشەيۋىمەن ەرەكشەلەندى. ءدال وسى كەزەڭدە نەگىزگى پارادوكس بايقالادى.

ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە حيدجاب تاعۋعا قويىلعان تىيىمنىڭ الىنۋى ازاماتتىق قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ رەتىندە ۇسىنىلدى. فورمالدى تۇرعىدان بۇل ليبەرالدى قادام بولعانىمەن، ونىڭ مادەني سالدارى الدەقايدا تەرەڭ بولدى. كەماليزم كەزەڭىندە جەكە كەڭىستىككە ىعىستىرىلعان سيمۆول قوعامدىق كەڭىستىككە قايتا ورالىپ، جاڭا الەۋمەتتىك قالىپتىڭ بەلگىسىنە اينالدى.

وسىلايشا دەموكراتيالاندىرۋ دىنشىلدىكتى السىرەتكەن جوق، كەرىسىنشە ونى قوعامدىق سالادا زاڭداستىردى. جەكە تاڭداۋ ەركىندىگىنىڭ كەڭەيۋى زايىرلى مەملەكەتتىڭ سيپاتىن وزگەرتتى.

2016 جىلعى توڭكەرىس ارەكەتى: دەموكراتيا جانە ورتالىقتاندىرۋ

2016 جىلعى اسكەري توڭكەرىس ارەكەتى قۇندىلىقتىق ەۆوليۋتسياداعى ماڭىزدى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. تاريحي تۇرعىدان العاندا، ارميا ءوزىن زايىرلى رەسپۋبليكانىڭ قورعاۋشىسى رەتىندە قابىلدادى.

ءساتسىز اياقتالعان توڭكەرىس ارەكەتى ەردوعانعا ءوزىن حالىق ەركىندىگىنىڭ قورعاۋشىسى رەتىندە كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل وقيعا ازاماتتىق بيلىكتىڭ جەڭىسى رەتىندە قابىلداندى. الايدا كەيىنگى رەفورمالار پرەزيدەنتتىك جۇيەنى كۇشەيتىپ، اتقارۋشى بيلىكتىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتتى جانە ينستيتۋتتاردىڭ دەربەستىگىن شەكتەدى. دەموكراتيالىق لەگيتيمدىلىك بيلىكتى ورتالىقتاندىرۋدىڭ رەسۋرسىنا اينالدى.

بۇل — ەكىنشى پارادوكس: اسكەري باقىلاۋدىڭ السىرەۋى دەموكراتيالىق قادام بولعانىمەن، ول بيلىكتىڭ تۇلعالىق شوعىرلانۋىمەن قاتار ءجۇردى.

ءداستۇر مەن مەملەكەتتىڭ جاڭا سينتەزى

زاماناۋي تۇركيا قاتاڭ كەماليستىك زايىرلىلىقتى ۇستانباعانىمەن، وسماندىق مودەلگە دە تولىق ورالعان جوق. كەرىسىنشە، رەسپۋبليكالىق ۇلتشىلدىق ءدىني سيمۆوليكامەن جانە يمپەريالىق تاريحي جادپەن ۇشتاسقان گيبريدتىك مودەل قالىپتاستى. مەملەكەتتىڭ ىقپالى كۇشەگەنىمەن، ونىڭ وزەگى بارعان سايىن مادەني-ءدىني بىرەگەيلىككە ارقا سۇيەۋدە.

كلاسسيكالىق مودەرنيزاتسيا تەورياسىنان ايىرماشىلىعى، تۇرىك تاجىريبەسى دەموكراتيالاندىرۋ ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى السىرەتپەي، كەرىسىنشە كۇشەيتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ كەڭەيۋى ەليتالىق سەكۋليارلىق جوبانى قايتا قاراۋعا الىپ كەلدى.

ديناميكالىق بىرەگەيلىك

تۇرىك قۇندىلىقتار جۇيەسى ءۇش ءىرى كەزەڭنەن ءوتتى: ءدىني نەگىزگە ارقا سۇيەگەن يمپەريالىق كەزەڭ، كەماليستىك زايىرلى مودەرنيزاتسيا جانە پوستكەماليستىك سينتەز. ءار كەزەڭ الدىڭعى قابات يدەيالارىن تولىق جويىپ جىبەرمەي، ونى جاڭا مازمۇندا قايتا پايىمدادى.

تۇرىك ءترانزيتىنىڭ باستى پارادوكسى – دەموكراتيالىق راسىمدەر رەسپۋبليكانىڭ تابيعاتىن وزگەرتۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى. ەلەكتورالدىق دەموكراتيانىڭ كەڭەيۋى مىندەتتى تۇردە ليبەرالدى قۇندىلىقتاردىڭ كۇشەيگەندىگىن بىلدىرمەيتىندىگىن; ەركىندىكتەردىڭ كەڭەيۋى دىنشىلدىكتىڭ ارتۋىنا كەدەرگى بولمايتىندىعىن; اسكەري ىقپالدىڭ السىرەۋى بيلىكتىڭ ورتالىقتانۋىن توقتاتپايتىندىعىن كورسەتتى.

بۇگىنگى تۇركيا زايىرلىلىق پەن دىنشىلدىكتىڭ، ۇلتشىلدىق پەن يمپەريالىق جادتىڭ، دەموكراتيا مەن كۇشتى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ىزدەنىستەگى كۇردەلى ساياسي-مادەني كەڭىستىك. ءدال وسى شيەلەنىستى تەپە-تەڭدىك ونىڭ قۇندىلىقتىق ەۆوليۋتسياسىنىڭ وزەگىن قۇرايدى.

شىڭعىس ەرگوبەك، ساياساتتانۋشى

Abai.kz