Bankter ýshin negizgi jәne iri qarjy kózderining biri – depoziyt. Basqasha aitsaq, búl – bankte uaqytsha saqtalyp túrghan aqsha. Onyng negizgi ýsh kózi bar: halyq, kompaniyalar jәne memlekettik úiymdar.

Halyq qalay bank depoziytining kózi bolyp otyr? Jeke óziniz depozit ashpaghan bolsanyz da, tanystarynyzdan Kaspi, Freedom nemese Halyk bankte depozit ústap otyrghanyn estigen bolarsyz. Biri pәterge aqsha jinap jýr, biri balasynyng oquyna saqtap jýr, endi biri «aqsha bos jatpasyn, payyz týssin» dep bankke qoyghan. Bankirler aitatyn «halyqtyng depoziyti» degen – osy.

Ekinshi kóz – kompaniyalar. Qazaqstandaghy iri jәne orta biznes kýn sayyn milliardtaghan tenge ainaldyrady. Mysaly, dýkender jelisi bir kýnde jýzdegen million tengening tauaryn satady. Biraq búl aqsha birden týgel júmsalmaydy. Jalaqy men salyq tóleuge, jetkizushilermen esep aiyrysugha deyin ol qarajat bank shottarynda saqtalady. Búl da – bankting resursy.

Ýshinshi kóz – memleketke tiyesili úiymdar men últtyq kompaniyalar. Mysaly, múnay-gaz, temirjol, energetika, baylanys salasyndaghy últtyq kompaniyalardyng ainalymy trillion tengemen esepteledi. Búl qarajattyng bir bóligi bank jýiesinde saqtalady. Memlekettik mekemeler men týrli operatorlardyng qarajaty da bankterde jatady.

Demek, bankterdegi aqsha – býkil ekonomikanyng aqshasy: halyqtyng jalaqysy, kompaniyalardyng ainalym qarajaty, últtyq kompaniyalardyng tabysy jәne memlekettik úiymdardyng uaqytsha bos qarajaty.

Bank ol aqshany jay ghana seyfte saqtap otyrmaydy, ainalymgha jiberedi. Qarapayymdap aitsaq, bir adamnyng depoziyti ekinshi adamnyng tútynu nesiyesine ainalady. Bir kompaniyanyng shotyndaghy aqsha kәsipkerding biznes nesiyesine ainalady. Últtyq kompaniyanyng bank shotyndaghy qarajaty ipotekagha berilgen nesie bolyp týrlenui mýmkin. Osylaysha bank ekonomikanyng әrtýrli bólikterindegi aqshany qayta bóledi.

Qazaqstan úzaq uaqyt boyy bankke sýiengen qarjy modelimen ómir sýrdi. Endi sol modeliding negizin saqtay otyryp, ony birtindep ashyq әri bәsekeli jýiege ainaldyru kezenin bastap ketti.

Sonymen, bankter tayau arada nesiyeni arzandatpaydy, óitkeni:

inflyasiya joghary

bazalyq stavka joghary

depozit qymbat

tәuekel joghary

naryq oligopoliyalyq

úzaq merzimdi arzan aqsha joq.

Sondyqtan bankterding tabysy ósip jatqanyna qaramastan, nesie payyzy avtomatty týrde tómendey almaydy. Nesie arzandauy ýshin eng aldymen inflyasiya túraqty týrde tómendeui, bazalyq mólsherleme tómendeui jәne qarjy naryghynda bәseke kýsheii kerek. Búl – bir kýnde nemese bir sheshimmen ózgeretin jaghday emes. Nesie payyzynyng tómendeui inflyasiyanyng túraqty bәsendeuine, bazalyq mólsherlemening tómendeuine jәne qarjy naryghyndaghy bәsekening naqty kýshengine tikeley baylanysty, yaghny mәsele jeke bankterding sheshiminde emes, býkil qarjy jýiesining qúrylymynda jatyr.

Abai.kz