QANDASTARGhA TIL TALABY: INTEGRASIYa QÚRALY MA, ÁLDE QOSYMShA KEDERGI ME?

Songhy uaqytta shetelden tarihy Otanyna oralghan qandastardyng Qazaqstan azamattyghyn alu kezinde memlekettik tilden test tapsyruy turaly talap qoghamda keninen talqylanyp otyr. Búl talaptyng maqsaty — elge kelgen azamattardyng әleumettik beyimdeluin qamtamasyz etu jәne memlekettik tilding mәrtebesin nyghaytu ekeni týsinikti. Alayda onyng naqty ómirdegi saldary qandastar ýshin aitarlyqtay qiyndyq tughyzyp otyrghan jaghdaylar da kezdesedi.

Sheteldegi qazaq diasporasynyng tildik ahualy birkelki emes. Qytay, Týrkiya, Iran, Aughanstan jәne ózge elderdegi kóptegen qazaq qauymdastyqtarynda qazaq tilinde bilim beretin mektepter joq. Birqatar jastar túrmystyq dengeyde sóiley alghanymen, kirill әlipbiyin oqy almaydy, óitkeni olar ózge tilde, ózge jazu jýiesinde bilim alghan. Al keybirining niyeti bolghanymen, tildik orta men әleumettik jaghdaydyng әserinen ana tilin jýieli mengeruge mýmkindigi bolmaghan. Múnday jaghdayda qysqa merzimde A2 dengeyine jetip, test tapsyru — kýrdeli mindet.

Mәselening taghy bir manyzdy qyry — sheteldegi qandastardyng qazaq tilin ýirenu mýmkindigining shekteuli boluy. Kóptegen elderde qazaq tilin jýieli týrde oqytatyn oqu oryndary, kurstar jәne sapaly oqu qúraldary jetkiliksiz. Qazaqsha sózdikter, zamanauy oqulyqtar men sifrlyq platformalar qoljetimsiz nemese ónirlerding bәrin qamtymaydy. Qazaqstan tarapynan jýrgizilip jatqan bastamalar bolghanymen, olar barlyq qazaq shoghyrlanghan aimaqtargha tolyq jete bermeydi.

Memleket qúrghan «Otandastar» qory belgili bir júmystar atqaruda, alayda diaspora ókilderining pikirinshe, búl sharalar әli de jetkiliksiz. Ár elding tildik jәne әleumettik erekshelikterin eskeretin arnayy oqu qúraldarynyng tapshylyghy seziledi. Key memleketterde Qazaqstan úiymdarynyng mәdeniy-bilim beru qyzmetin erkin jýrgizuine shekteuler qoyylghan, búl da jýieli júmysty qiyndatady.

Qandastar — klassikalyq maghynadaghy immigranttar emes. Olar tarihy sebeptermen shetelde qalyp qoyghan etnikalyq qazaqtar. Qazaqstangha ekonomikalyq maqsatpen ghana emes, últtyq ortasyna qayta qosylu, úrpaghyn qazaq tilinde tәrbiyeleu niyetimen keledi. Tәjiriybe kórsetkendey, Qazaqstangha qonys audarghan jastardyng basym bóligi tildik ortagha engen song 1–2 jyl ishinde qazaq tilin mengerip ketedi. Búl til ýirenude orta faktorynyng sheshushi ról atqaratynyn dәleldeydi.

Eleuli mәselelerding biri — qújat merzimining shekteuliligi. Tildi qajetti dengeyde mengerip ýlgermegen adamnyng vizasy nemese uaqytsha mәrtebesi ayaqtalsa, ol qúqyqtyq túrghydan osal jaghdaygha týsui mýmkin. Búl tek әkimshilik mәsele emes, psihologiyalyq jәne әleumettik túrghydan da auyr saldar tughyzady. Tarihy Otanyna ýlken ýmitpen kelgen otbasylar ýshin múnday jaghday qosymsha kýizelis әkelui yqtimal.

Sonymen qatar qoghamda Qazaqstannyng óz ishindegi tildik ahualgha qatysty ótkir súraqtar da jii kóteriledi. Memlekettik tilding konstitusiyalyq mәrtebesi aiqyn bolghanymen, onyng qoghamdyq ómirdegi naqty ýstemdigi tolyq qalyptasty deuge bolama?

Tәuelsizdik alghanymyzgha otyz bes jyldan asty. Osy uaqyt ishinde qazaq tilining qoghamdaghy naqty orny qanday dengeyge kóterildi? Qazaqtildi ortada ómir sýrip jatqan óz azamattarymyzdyng barlyghy memlekettik tildi erkin mengerdi me? Memlekettik qyzmetker memlekettik tildi bilui tiyis degen talap nege naqty әri mindetti normagha ainalmay otyr?

Býginde biylik qúrylymdarynda otyrghan keybir ministrler, deputattar men joghary lauazymdy túlghalar qazaq tilinde erkin sóiley ala ma? Olar qarapayym tildik talap — A2 dengeyin bylay qoyghanda, eng tómengi A1 dengeyindegi testten óte alar ma edi? Memlekettik tildi qúrmetteu eng aldymen el basqaru jauapkershiligin moynyna alghan azamattardan bastaluy tiyis emes pe? Olardyng otbasy mýsheleri men balalary qazaq tilin qanshalyqty mengergen?

Memlekettik til turaly zang qabyldanghanyna ondaghan jyl ótse de, qazaq tilining qoghamdyq ómirdegi basymdyqqa tolyq ie boldy deu qiyn. Eger ishki til sayasaty tolyq jýzege aspay jatsa, syrttan kelgen qandastargha qoyylatyn talaptardyng әdildigi turaly súraq tuyndauy zandy. Sondyqtan «aldymen óz elimizde memlekettik tilding naqty ýstemdigin qamtamasyz etip alu kerek emes pe?» degen qoghamdyq pikirding payda boluy — tabighy qúbylys.

Degenmen halyqaralyq tәjiriybede azamattyq alu kezinde til bilu talabyn qoiy keng taralghan. Búl — elding әleumettik tútastyghyn qamtamasyz etuge baghyttalghan zandy qúral. Qazaqstannyng da jana azamattardan memlekettik tildi belgili dengeyde biludi talap etui tabighy qúbylys.

Alayda qandastardyng jaghdayy erekshe. Olar syrttan kelgen bóten etnos ókilderi emes, tarihy Otanyna oralushylar. Sondyqtan olargha beyimdelu kezenin úsynu, til ýirenuge jetkilikti uaqyt beru, kirill әlipbiyin bilmeytinder ýshin arnayy baghdarlamalar, oqulyqtar  әzirleu — әleumettik túrghydan әdiletti sheshim bolar edi.

Qandastar — Qazaqstannyng demografiyalyq, mәdeny jәne últtyq damuy ýshin manyzdy resurs. Olar elge tek qoldau súrap emes, enbek etuge, Qazaq qoghamynyng bir bóligi bolugha keledi. Osy túrghydan alghanda, memlekettik sayasattyng negizgi maqsaty olardy shettetu emes, mýmkindiginshe tez әri tiyimdi beyimdeu boluy tiyis.

Qazaq tili — últtyq biregeylikting ózegi, qoghamdy biriktiretin faktor. Sondyqtan til sayasaty da biriktiruge baghyttaluy qajet.

Eng bastysy — memleket pen qogham qandastar mәselesine týsinistikpen qarap, tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru missiyasyn úmytpauy tiyis. Qoyylatyn talaptar oryndy bolghanymen, olar tarihy Otanyna oraludy qiyndatatyn tosqauylgha ainalmauy kerek.

Otan — tek shaqyru ghana emes, qabyldau da!

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Qayrat Ghabithanúly,

A. Baytúrsynúly atyndaghy Til bilimi instituty. professor

Abai.kz