Qazaqstanda ónirlik rәmizderge (zang mәtininde – nyshan) qatysty qabyldanghan jana qaghida syrt qaraghanda tәrtipke keltirilgen, rәsimderi aiqyn, kezenderi naqty kórsetilgen qújat retinde úsynylghan. Alayda onyng ishki qúrylymyna terenirek ýnilgende mýlde ózge shyndyq bayqalady: búl – qúqyqtyq túrghydan tolyq ayaqtalmaghan, ghylymy negizdemesi әlsiz jәne terminologiyalyq túrghydan ornyqpaghan qújat. Basqasha aitqanda, búl – jýie qalyptastyrugha emes, jýiesizdikti rәsimdeuge beyimdelgen normativtik әreket.

Qazaqstan Respublikasy Ýkimetining 2023 jylghy 4 qazandaghy №866 qaulysy ayasynda qabyldanyp, Mәdeniyet jәne aqparat ministrining 2024 jylghy 30 qazandaghy №503-NQ búiryghymen bekitilgen «Ónirlik nyshan jobasyn әzirleu qaghidalary» formalidy týrde zang talaptaryna sýiengenimen, onyng mazmúndyq sapasy kýmәn tudyrady. Geralidikalyq, qúqyqtyq jәne terminologiyalyq saraptama atalmysh qújattyng birqatar erejeleri kәsiby standarttargha tolyq sәikes kelmeytinin ashyq kórsetti. Búl – jekelegen qatelik emes, jýielik kemshilik.

Mәselening ózegi bir ghana súraqqa kelip tireledi: ministrlikting geralidika salasyna jauapty sheneunikteri ónirlik rәmizdi qalay týsinedi? Eger ol tarihiy-mәdeny kod әri qúqyqtyq-úiymdastyrushylyq qúrylym retinde qarastyrylsa, onda oghan qoyylatyn talaptar da qatan, birizdi jәne ghylymy negizdelgen bolugha tiyis. Al eger ol jay ghana vizualdy belgi dengeyinde qabyldansa, onda úsynylghan qaghidalar qazirgi kýiinde-aq jetkilikti dep tanylar edi. Ókinishke qaray, qújattyng ishki logikasy ekinshi tәsilge kóbirek jaqyn ekenin anghartady.

Qaghidada konkurs ótkizu tәrtibi bar, ótinim qabyldau mehanizmi bar, qoghamdyq talqylau qarastyrylghan, saraptamalyq kenes engizilgen, sonynda mәslihat bekitedi. Barlyghy bar siyaqty. Biraq eng negizgi súraqqa jauap joq: ónirlik rәmiz degen ne? Onyng geralidikalyq tabighaty qanday? Qanday qúrylymgha sýienuge tiyis? Qanday standarttargha baghynady? Búl súraqtar jauapsyz qalghan. Al jauapsyz qalghan jerde qúqyqtyq norma emes, tek әkimshilik prosedura ghana ómir sýredi.

Eng dauly jәne eng әlsiz tús – terminologiyalyq jýie. Qújatta «rәmiz» úghymy «nyshan» sózimen almastyrylghan. Búl jay ghana leksikalyq tandau emes, búl – tútas úghymdyq jýiege negizsiz aralasu. «Rәmiz» – qúqyqtyq túrghydan ornyqqan kategoriya: onyng mazmúny, qúrylymy jәne qoldanylu ayasy naqty aiqyndalghan. Al «nyshan» – kóbine әdebiy-stilistikalyq sipattaghy, qúqyqtyq jýktemesi men normativtik ayqyndyghy bekitilmegen úghym. Múnday almastyru úghymdy naqtylaudyng ornyna, kerisinshe onyng qúqyqtyq týsinigin әlsiretip, semantikalyq shekarasyn kómeskilendiredi. Onyng saldary birizdi terminologiyalyq jýieni ydyratyp, ornyna ekiúshty, túraqsyz interpretasiyany ornyqtyrady. Osy sәtten bastap jýie ishten kýirey bastaydy. Norma әlsiregen jerde әrkim óz týsinigin engizedi. Ár ónir óz betinshe interpretasiya jasaydy: bir ónir «nyshandy» logotip retinde qabyldaydy, ekinshisi – kórkem belgi retinde, ýshinshisi – turistik nemese kommersiyalyq brend qúraly retinde qoldanady. Nәtiyjesinde birynghay geralidikalyq jýie ornyna bir-birimen baylanysy joq, maghynasy әrtýrli, sapasy әrkelki vizualdy ónimder jiyntyghy payda bolady. Búl – geralidika emes, búl – dizaynerlik improvizasiya.

Búl jerde taghy bir manyzdy mәsele bar: geralidikalyq standarttardyng tolyq eskerilmeui. Qalqan pishini, tinktura jýiesi, kompozisiyalyq iyerarhiya – búlardyng eshqaysysy qaghidada naqty bekitilmegen. Yaghny qújat geralidikany ghylym retinde moyyndamaydy, tek syrtqy beyneni qabyldaydy, erkin vizualdy sheshimderdi zandastyrugha jol ashady. Búl – kәsiby dengeyding tómendigi ghana emes, geralidikagha degen kózqarastyng ýstirttigin kórsetedi jәne «ónirlik nyshan» úghymyn qúqyqtyq kategoriyadan góri kezdeysoq grafikalyq ónim dengeyine týsiredi. Qújat qúqyqtyq rәmiz emes, vizualdy belgi óndirudi yntalandyrady. Halyqaralyq tәjiriybe búghan mýlde qarama-qarsy. Europanyng birqatar elderinde nemese Japoniyada ónirlik rәmizder – búl tek suret emes, qúqyqtyq akt dengeyinde bekitiletin tarihy kod. Onda әrbir elementting mәni bar, әrbir ózgeris qatang baqylaudan ótedi, al saraptama – mindetti kezen. Qazaqstandaghy modelide bolsa, saraptamalyq kenes tek kenes beredi, al sheshimdi әkimshilik organ qabyldaydy. Búl ghylymy saraptamany formalidy rәsimge ainaldyrady. Yaghny saraptamanyng rólin tómendetip, basqarushylyq erkindikti shamadan tys keneytedi. Aqyrynda kәsiby qorytyndy ekinshi qatargha ysyrylyp, sheshim sapasy kýmәndi bolady. Geralidikalyq jýiede múnday tәsil mýlde qabyldanbaydy, sebebi ghylymy qorytyndy – sheshushi faktor bolugha tiyis.

Qújattaghy qoldanylu ayasy da mәseleni sheshpeydi. Onda «qayda qoldanugha bolady» degen súraqqa formaldy jauap berilgenimen, «naqty ne qoldanylyp otyr» degen týiindi mәsele tolyq ashylmaghan kýide qalghan. Qúrylymdyq negizi aiqyndalmaghan jerde qúqyqtyq mәrtebe de ornyqpaydy. Múnday jaghdayda úsynylghan belgi rәmiz dengeyine kóterilmey, tek syrtqy kórinisi bar vizualdy element retinde shektelip qalady. Búl – mazmúndyq ózegi әlsiz, jýielik tútastyghy joq reglament.

Rulyq-tanbalyq elementterge qatysty tyiym da birjaqty sipat alghan. Qazaqtyng tarihy tanba mәdeniyeti tútas kýiinde nazardan tys qalyp, onyng semantikalyq jәne tarihy qabaty tolyq eskerilmegen. Al tanba úghymy – tek etnografiyalyq derek emes, últtyq jadynyn, ru-taypalyq qúrylymnyng jәne kórkemdik- rәmizdik oilaudyng manyzdy qabaty. Múnday dengeydegi múrany týgeldey shekteu – tarihy konteksti tútas elemeu bolyp sanalady. Búl tústa tengerimdi qúqyqtyq retteu qajet edi, alayda úsynylghan qaghidada onday әdistemelik ústanym bayqalmaydy. Dúrys tәsil tolyq tyiym salu emes, naqty qúqyqtyq shekteu qoi bolugha tiyis: yaghny qoghamdyq tútastyqqa, memlekettik birlikke jәne bólinushilik qaupine tikeley әser etetin belgilerdi reglamentteu. Al qalghan tarihiy-mәdeny tanbalyq jýie ghylymiy-mәdeny ainalymda saqtaluy kerek. Qazirgi qalyptaghy tәsil mәdeny sabaqtastyqty ýzip qana qoymay, tarihy rәmizdik jýiening tabighy evolusiyasyn da tejeydi.

Subektilerdi shekteu de qisynsyz. Qaghida tek oblys pen respublikalyq manyzy bar qalalardy qamtidy. Audan, qala, auyldyq okrug dengeyleri eskerilmegen. Búl – geralidikalyq iyerarhiyany búzu. Ónirlik rәmiz kópdengeyli jýie bolugha tiyis, al múnda ol jasandy týrde qysqartylghan.

Redaksiyalyq qatelikter – bólek mәsele. Qújatta grammatikalyq («eskerilerdi»), sintaksistik jәne stilistikalyq qateler jýieli týrde kezdesedi. «Qalalanyn» siyaqty orfografiyalyq qateler normativtik akt ýshin óreskel kemshilik. «Ákimi basqaratyn oblys» degen tirkes qúqyqtyq túrghydan dúrys emes – әkim oblysty emes, әkimdikti basqarady. «Alqaly atqarushy organ» degen anyqtama da dúrys emes – әkimdik alqaly organ emes.

1-tarmaq pen 9-tarmaq arasyndaghy qayshylyq erekshe nazar audarady. Bir tarmaqta әkimshilik dengeyler tolyq berilse, kelesi tarmaqta audan dengeyi týsip qalghan. Búl – jay sәikessizdik emes, qúqyqtyq iyerarhiyanyng búzyluy. Múnday qayshylyq normany ekiúshty týsindiruge әkeledi.

Terminologiyalyq búrmalaular da aiqyn. «Emblema» men «rәmiz» tenestirilgen. Búl – óreskel qate. Emblema – úiymnyng grafikalyq belgisi, al rәmiz – memlekettik-iydeyalyq kategoriya. Olardy tenestiru qúqyqtyq maghynany joyady.

Mәslihattyng róli qaghaz jýzinde sheshushi. Biraq is jýzinde ol dayyn emes, ghylymy negizsiz jobalardy bekituge mәjbýr boluy mýmkin. Sebebi onyng qarauyna úsynylatyn jobalardyng sapasy bastapqy kezende-aq kýmәndi.

Eng basty kemshilik – ataudyng bolmauy. Qaghida ónirlik rәmizding naqty týrin anyqtamaydy: gerb pe, emblema ma, logotip pe – belgisiz. Búl – qúqyqtyq vakuum. Múnday jaghdayda konkurs talaptary týsiniksiz bolady, qoldanu ayasy dauly bolady, qúqyqtyq praktika túraqsyz bolady. Saldary – qúqyqtyq belgisizdik, әkimshilik týsinbeushilik, haos.

Sheshim týbegeyli jәne keyinge qaldyrugha bolmaytyn sipatta boluy tiyis. Jartylay týzetu, kosmetikalyq redaksiya nemese termin auystyru búl jerde eshqanday nәtiyje bermeydi, sebebi mәsele mәtin dengeyinde emes, tútas normativtik logika dengeyinde jatyr.

Birinshiden, «ónirlik nyshan» úghymy qúqyqtyq ainalymnan tolyq shygharyluy qajet. Búl termin ghylymilyqtan júrday, qúqyqtyq mazmúny joq, tek beynelik sipattaghy jasandy konstruksiya. Onyng ornyna tek bir ghana naqty әri geralidikalyq túrghydan negizdelgen úghym – «ónirlik tóltanba» engizilui tiyis. Búl atau ghana emes, tútas jýiening baghytyn aiqyndaytyn konseptualdyq tandau.

Ekinshiden, geralidikalyq standarttar zang dengeyinde qatang bekitilui kerek. Qalqan qúrylymy, tinktura jýiesi, kompozisiyalyq iyerarhiya, rәmizdik kod – búlardyng eshqaysysy týsindirme dengeyinde qalmauy tiyis. Eger olar normativtik aktimen bekitilmese, jýie bolmaydy, tek vizualdy erkindik qalady. Al vizualdy erkindik qúqyqtyq rәmiz jýiesine jatpaydy.

Ýshinshiden, saraptamalyq kenesting qorytyndysy mindetti qúqyqtyq kýshke ie bolugha tiyis. Qazirgi formatta ol tek kenes berushi dengeyde qalyp otyr, yaghny ghylymy pikir sheshimge әser etpeydi. Búl – jýielik qate. Ghylymy saraptama úsynys emes, sýzgi boluy kerek. Eger ol mindetti bolmasa, onda býkil saraptama instituty formalidy dekorasiyagha ainalady.

Osy ýsh týiinning syrtynda túrghan eng manyzdy mәsele – qaghidanyng geralidikany ghylym retinde mýlde moyyndamauy. Búl kezdeysoq kemshilik emes, búl – tútas әdisnamalyq vakuum. Qúrylymdyq standart joq, terminologiyalyq birizdilik joq, ghylymy saraptama mindetti emes. Múnday jaghdayda «jýie» dep ataugha bolatyn eshtene qalmaydy. Tek әkimshilik rәsimderding jiyntyghy ghana qalady.

Búl jerde mәsele bir normativtik aktining sapasynda emes. Búl – memlekettik dengeydegi kózqarastyng daghdarysy. Eger rәmiz ghylymiy-tarihy jýie retinde emes, tek vizualdy bezendiru elementi retinde qabyldansa, onda memleket ózining eng negizgi qabatynan – tarihiy-mәdeny kodynan – birtindep ajyraydy.

Rәmiz – búl suret emes. Búl – tarihy jadynyng qúqyqtyq formasy, memleketting ózin-ózi tanu mehanizmi. Al múnday kategoriyany jenildetu, beynege ainaldyru nemese dizayn dengeyine týsiru – onyng mәnin jongmen ten. Mәn joyylghan jerde simvol da, jýie de, birizdilik te qalmaydy. Eger búl jýielik qatelikter býgin týzetilmese, erteng Qazaqstan geralidikalyq túrghydan birtútas kenistik emes, ózara baylanysy joq, maghynasy ýilespeytin, qúqyqtyq mәrtebesi kýmәndi belgilerding bytyranqy jiyntyghyna ainalady. Búl tek estetikalyq problema emes. Búl – memlekettik dengeydegi maghynalyq jәne institusionaldyq daghdarys.

Osy barlyq qayshylyqtardy biriktiretin ortaq týiin bireu ghana: jýielik oilaudyng tolyq joqtyghy. Qújatta ghylymy negiz joq, qúqyqtyq dәldik joq, terminologiyalyq tәrtip joq. Onyng ornyn rәsimdik qúrylymdar men burokratiyalyq kezender ghana basqan. Sondyqtan búl qújattaghy kemshilikterdi «olqylyq» dep atau – shynayy jaghdaydy júmsartu ghana. Naqtysynda búl – qúqyqtyq auytqulardyn, terminologiyalyq búrmalaulardyng jәne ghylymy negizden týbegeyli ajyraudyng jýielengen kórinisi. Jekelegen qatelikter turaly sóz bolyp otyrghan joq. Sóz tútas konsepsiyanyng daghdarysy turaly bolyp otyr.

Aydyn Rysbekúly, geralidist

Abai.kz