(Týrki halyqtaryna ortaq zerde oiyny turaly ghylymy payym)

Attylar kenistigi

Toghyzqúmalaq – últtyq oiyn. Búl jóninde talas joq. Biraq «Toghyzat» she? Búl atau jay ghana tarihy forma ma, әlde týrki órkeniyetining tereng qabatyn bildiretin úghym ba?

Adamzat tarihyndaghy mankala tiptes oiyndardyng kópshiligi agrarlyq semantikagha – dәn, túqym, tas ainalymyna negizdelgen. Olar – resurs bóluding ziyatker ýlgileri. Al Úly dalada qalyptasqan núsqa mýlde basqa mazmúngha iye.

Múnda basty simvol – dәn emes, qozghalys. Al qozghalystyng ózegi – at.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

2026 jylghy 19 aqpanda Sh.Uәlihanov atyndaghy Tarih jәne etnologiya institutynyng Astana qalasyndaghy filialynda ótken «Týrki halyqtaryna ortaq toghyzat/toghyzqúmalaq oiyny: atty mәdeniyetting simvoldyq modeli» atty ghylymy simpoziumda mәsele dәl osylay qoyyldy: búl oiyn – atau ma, әlde atty mәdeniyetting intellektualdyq modeli me?

Atty órkeniyet – kóshpeli salttyn erekshe formasy

Kóshpeli mәdeniyet turaly kóp aitamyz. Biraq kóshpelilik – tek qonys auystyru emes. Ol – kenistikti iygeru tәsili. Jylqygha negizdelgen attylar mәdeniyeti – Euraziya tarihyndaghy erekshe órkeniyettik qúbylys. Týrki halyqtarynyng әleumettik qúrylymy, әskery taktikasy, kenistikti mengeru tәjiriybesi jylqymen tyghyz baylanysty boldy.

Jylqy:

– qozghalys qúraly ghana emes;
– әskery strategiyanyng ózegi;
– әleumettik mәrtebening ólshemi;
– ekonomikalyq resurs boldy.

Dalalyq soghys ónerinde qarsylasty bir soqqymen joidan góri, onyng qozghalysyn shekteu, qorshau, resursyn sarqyp baryp әlsiretu tәsili basym edi. Búl – mobildi órkeniyetting oilau jýiesi.

Endi osy logikany zerde oiyny qúrylymymen salystyryp kóreyik.

Oyyn tasy – qúmalaq pa, әlde at pa?

Toghyzqúmalaq taqtasyndaghy otaulardyng terminge ainalghan ataulary: art, tektúrmas, atótpes, atsyratar, bel, belbasar, kókmoyyn, manday, qúiryq. Múndaghy «atótpes», «atsyratar» úghymdary jay sóz emes. Olar oiyn logikasynyng ózeginde túr.

Belgili tiltanushy S.Amanjolov 1936 jylghy enbeginde oiyn barysynda tastar «at» dep atalatynyn naqty kórsetken. Toghyzqúmalaq zertteushi T.Súltanbekov te 1967 jylghy zertteuinde osyny aiqyndaghan.

Demek, oiyn materialy qúmalaq, tas, janghaq bolghanymen, úghymdyq dengeyde ol – at. Búl – sporttyq termiyn.

Atsyrau – qarsylastyng qozghalysyn toqtatu.
Atótpes – kenistiktik tosqauyl.
Atsyratar – strategiyalyq qaqpan.

Búl úghymdar mehanikalyq «kóshirudi» emes, pozisiyalyq ýstemdik pen qozghalysty basqarudy bildiredi.

Eger agrarlyq mankala oiyndarynda dәn ainalymy simvol bolsa,
týrkilik núsqada qozghalys subektisi – at ortalyqqa shyghady. Osy túrghydan qaraghanda, Toghyzat – mobildi órkeniyetting strategiyalyq modeline ainalady.

«Kóshirme» atauy neni bildiredi?

XI ghasyrdaghy Diuany lúghat at-týrk enbeginde «kóshirme oiyn» tirkesi kezdesedi. Biraq «kóshiru» әreketi mehanikalyq qozghalysty bildiredi. Al Toghyzatta basty mәsele – kóshiru emes, taratu arqyly qarsylasty strategiyalyq túrghydan әlsiretu. Eger búl oiyn tek kóshiru bolsa, onda «atsyrau», «atótpes» siyaqty úghymdar qalyptaspas edi. Demek, «kóshirme» – syrtqy sipattama ghana. Al «toghyzat» sózi basqa ataulardan góri jandy ishki qúrylymdy bildiredi. Atty mәdeniyetting simvolikalyq kodyn bayqatady.

Atau evolusiyasy jәne tarihy qabat

1874 jyly etnograf G.S. Zagryajskiy qazaqtyng zerde oiynyn «Toguz-ad» dep tirkegen. Búl – býginge belgili eng erte jazba atau

Keyin XIX–XX ghasyrlarda atau Krasnov pen Pantusov jazbalarynda  «Toguz-kumalak» formasyna auysqan.

Búdan bólek:

– «Han oiyny», «Orda» – әleumettik mәrtebelik ataular;
– «Toghyz qoy» – sharuashylyq sipattaghy atau;
– «Dokuztash» – materialdyq nominasiya;

– «Toghyz kóorgool» da sonday materialdyq atalym.

Barlyghy – belgili bir kezenning tildik kórinisi. Alayda tarihy fiksasiyadaghy «Toguz-ad» jәne oiyn ishindegi «at» konseptisi bir-birimen ýilesip túr: terminologiyalyq jýieni týzip túr. Sonda «Toghyzat» atauyn qúrylymdyq dengeyde qarastyru qisyndy emes pe?

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Toghyzat – órkeniyettik kod

Toghyz – qazaq tanymyndaghy tútastyqtyng sany. At – qozghalys. Toghyzat – toghyzdyq kenistikte úiymdasqan qozghalys subektilerining jýiesi.

Búl – resurs basqaru, qarsylasty әlsiretu, kenistikti baqylau logikasynyng yqshamdalghan modeli.

Simpozium talqylauy da osy tújyrymgha toqtady: «Toghyzat» atauyn tarihy fiksasiya men ishki terminologiyalyq jýie túrghysynan ghylymy ainalymda qarastyru oryndy.

Qorytyndy: órkeniyettik kodty tanu

Toghyzqúmalaq – últtyq oiyn. Búl – dausyz. Biraq «toghyzat» – jay ghana tarihy atau emes. Eger tarihy fiksasiyada «Toguz-ad» tirkelse,
eger oiynnyng ishki terminologiyasy «at» konseptisine qúrylsa,
eger qúrylymdyq logikasy mobildi órkeniyetting strategiyalyq oilau jýiesimen qabyssa, onda Toghyzat – atau ghana emes.

Ol – týrki әlemining kenistikti iygeru tәjiriybesining intellektualdyq kórinisi.
Ol – atty mәdeniyetting yqshamdalghan modeli.
Ol – dala órkeniyetining zerdeli kody.

Mәsele ataudy auystyruda emes. Mәsele – mәdeny qabatty tanuda.

Egemen elding basty belgisi – óz múrasyn tek saqtau emes, onyng maghynasyn tereng týsinu.

«Toghyzat» – ótkenning shany emes. Ol – órkeniyettik jadtyng belgisi. Al órkeniyettik jadyn tanu – últtyng kemeldikke qadam basuy.

Jylqy jylynda eng bolmasa óz órkeniyetimizdi tanugha, pash etuge úmtylsaq eken.

Simpozium qararynyng toqeteri:

• «Toghyzat» atauyn ghylymy ainalymda jýieli týrde qoldanu;
• Týrki halyqtarynyng mәdeny múrasy ayasynda tarihy ataudy jalpytýrkilik ghylymy dengeyde talqylau jәne nasihattau;
• «Toghyzat» atauyna qatysty ghylymy negizdelgen materialdardy tiyisti federasiyalar men uәkiletti organdardyng qarauyna úsynu;
• Atalghan mәseleni alqaly týrde, ghylymiy-saraptamalyq negizde qarastyrudy jalghastyru.

Serik Erghaliy, mәdeniyettanushy, týrkitanushy

Abai.kz