(تۇركى حالىقتارىنا ورتاق زەردە ويىنى تۋرالى عىلىمي پايىم)

اتتىلار كەڭىستىگى

توعىزقۇمالاق – ۇلتتىق ويىن. بۇل جونىندە تالاس جوق. بىراق «توعىزات» شە؟ بۇل اتاۋ جاي عانا تاريحي فورما ما، الدە تۇركى وركەنيەتىنىڭ تەرەڭ قاباتىن بىلدىرەتىن ۇعىم با؟

ادامزات تاريحىنداعى مانكالا تيپتەس ويىنداردىڭ كوپشىلىگى اگرارلىق سەمانتيكاعا – ءدان، تۇقىم، تاس اينالىمىنا نەگىزدەلگەن. ولار – رەسۋرس ءبولۋدىڭ زياتكەر ۇلگىلەرى. ال ۇلى دالادا قالىپتاسقان نۇسقا مۇلدە باسقا مازمۇنعا يە.

مۇندا باستى سيمۆول – ءدان ەمەس، قوزعالىس. ال قوزعالىستىڭ وزەگى – ات.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

2026 جىلعى 19 اقپاندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استانا قالاسىنداعى فيليالىندا وتكەن «تۇركى حالىقتارىنا ورتاق توعىزات/توعىزقۇمالاق ويىنى: اتتى مادەنيەتتىڭ سيمۆولدىق مودەلى» اتتى عىلىمي سيمپوزيۋمدا ماسەلە ءدال وسىلاي قويىلدى: بۇل ويىن – اتاۋ ما، الدە اتتى مادەنيەتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق مودەلى مە؟

اتتى وركەنيەت – كوشپەلى سالتتىڭ ەرەكشە فورماسى

كوشپەلى مادەنيەت تۋرالى كوپ ايتامىز. بىراق كوشپەلىلىك – تەك قونىس اۋىستىرۋ ەمەس. ول – كەڭىستىكتى يگەرۋ ءتاسىلى. جىلقىعا نەگىزدەلگەن اتتىلار مادەنيەتى – ەۋرازيا تاريحىنداعى ەرەكشە وركەنيەتتىك قۇبىلىس. تۇركى حالىقتارىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمى، اسكەري تاكتيكاسى، كەڭىستىكتى مەڭگەرۋ تاجىريبەسى جىلقىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.

جىلقى:

– قوزعالىس قۇرالى عانا ەمەس;
– اسكەري ستراتەگيانىڭ وزەگى;
– الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ ولشەمى;
– ەكونوميكالىق رەسۋرس بولدى.

دالالىق سوعىس ونەرىندە قارسىلاستى ءبىر سوققىمەن جويۋدان گورى، ونىڭ قوزعالىسىن شەكتەۋ، قورشاۋ، رەسۋرسىن سارقىپ بارىپ السىرەتۋ ءتاسىلى باسىم ەدى. بۇل – ءموبيلدى وركەنيەتتىڭ ويلاۋ جۇيەسى.

ەندى وسى لوگيكانى زەردە ويىنى قۇرىلىمىمەن سالىستىرىپ كورەيىك.

ويىن تاسى – قۇمالاق پا، الدە ات پا؟

توعىزقۇمالاق تاقتاسىنداعى وتاۋلاردىڭ تەرمينگە اينالعان اتاۋلارى: ارت، تەكتۇرماس، اتوتپەس، اتسىراتار، بەل، بەلباسار، كوكمويىن، ماڭداي، قۇيرىق. مۇنداعى «اتوتپەس»، «اتسىراتار» ۇعىمدارى جاي ءسوز ەمەس. ولار ويىن لوگيكاسىنىڭ وزەگىندە تۇر.

بەلگىلى ءتىلتانۋشى س.امانجولوۆ 1936 جىلعى ەڭبەگىندە ويىن بارىسىندا تاستار «ات» دەپ اتالاتىنىن ناقتى كورسەتكەن. توعىزقۇمالاق زەرتتەۋشى ت.سۇلتانبەكوۆ تە 1967 جىلعى زەرتتەۋىندە وسىنى ايقىنداعان.

دەمەك، ويىن ماتەريالى قۇمالاق، تاس، جاڭعاق بولعانىمەن، ۇعىمدىق دەڭگەيدە ول – ات. بۇل – سپورتتىق تەرمين.

اتسىراۋ – قارسىلاستىڭ قوزعالىسىن توقتاتۋ.
اتوتپەس – كەڭىستىكتىك توسقاۋىل.
اتسىراتار – ستراتەگيالىق قاقپان.

بۇل ۇعىمدار مەحانيكالىق «كوشىرۋدى» ەمەس، پوزيتسيالىق ۇستەمدىك پەن قوزعالىستى باسقارۋدى بىلدىرەدى.

ەگەر اگرارلىق مانكالا ويىندارىندا ءدان اينالىمى سيمۆول بولسا،
تۇركىلىك نۇسقادا قوزعالىس سۋبەكتىسى – ات ورتالىققا شىعادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، توعىزات – ءموبيلدى وركەنيەتتىڭ ستراتەگيالىق مودەلىنە اينالادى.

«كوشىرمە» اتاۋى نەنى بىلدىرەدى؟

XI عاسىرداعى ديۋاني لۇعات ات-تۇرك ەڭبەگىندە «كوشىرمە ويىن» تىركەسى كەزدەسەدى. بىراق «كوشىرۋ» ارەكەتى مەحانيكالىق قوزعالىستى بىلدىرەدى. ال توعىزاتتا باستى ماسەلە – كوشىرۋ ەمەس، تاراتۋ ارقىلى قارسىلاستى ستراتەگيالىق تۇرعىدان السىرەتۋ. ەگەر بۇل ويىن تەك كوشىرۋ بولسا، وندا «اتسىراۋ»، «اتوتپەس» سياقتى ۇعىمدار قالىپتاسپاس ەدى. دەمەك، «كوشىرمە» – سىرتقى سيپاتتاما عانا. ال «توعىزات» ءسوزى باسقا اتاۋلاردان گورى جاندى ىشكى قۇرىلىمدى بىلدىرەدى. اتتى مادەنيەتتىڭ سيمۆوليكالىق كودىن بايقاتادى.

اتاۋ ەۆوليۋتسياسى جانە تاريحي قابات

1874 جىلى ەتنوگراف گ.س. زاگرياجسكي قازاقتىڭ زەردە ويىنىن «توگۋز-اد» دەپ تىركەگەن. بۇل – بۇگىنگە بەلگىلى ەڭ ەرتە جازبا اتاۋ

كەيىن XIX–XX عاسىرلاردا اتاۋ كراسنوۆ پەن پانتۋسوۆ جازبالارىندا  «توگۋز-كۋمالاك» فورماسىنا اۋىسقان.

بۇدان بولەك:

– «حان ويىنى»، «وردا» – الەۋمەتتىك مارتەبەلىك اتاۋلار;
– «توعىز قوي» – شارۋاشىلىق سيپاتتاعى اتاۋ;
– «دوكۋزتاش» – ماتەريالدىق نوميناتسيا;

– «توعىز كوورگوول» دا سونداي ماتەريالدىق اتالىم.

بارلىعى – بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ تىلدىك كورىنىسى. الايدا تاريحي فيكساتسياداعى «توگۋز-اد» جانە ويىن ىشىندەگى «ات» كونتسەپتىسى ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىپ تۇر: تەرمينولوگيالىق جۇيەنى ءتۇزىپ تۇر. سوندا «توعىزات» اتاۋىن قۇرىلىمدىق دەڭگەيدە قاراستىرۋ قيسىندى ەمەس پە؟

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

توعىزات – وركەنيەتتىك كود

توعىز – قازاق تانىمىنداعى تۇتاستىقتىڭ سانى. ات – قوزعالىس. توعىزات – توعىزدىق كەڭىستىكتە ۇيىمداسقان قوزعالىس سۋبەكتىلەرىنىڭ جۇيەسى.

بۇل – رەسۋرس باسقارۋ، قارسىلاستى السىرەتۋ، كەڭىستىكتى باقىلاۋ لوگيكاسىنىڭ ىقشامدالعان مودەلى.

سيمپوزيۋم تالقىلاۋى دا وسى تۇجىرىمعا توقتادى: «توعىزات» اتاۋىن تاريحي فيكساتسيا مەن ىشكى تەرمينولوگيالىق جۇيە تۇرعىسىنان عىلىمي اينالىمدا قاراستىرۋ ورىندى.

قورىتىندى: وركەنيەتتىك كودتى تانۋ

توعىزقۇمالاق – ۇلتتىق ويىن. بۇل – داۋسىز. بىراق «توعىزات» – جاي عانا تاريحي اتاۋ ەمەس. ەگەر تاريحي فيكساتسيادا «توگۋز-اد» تىركەلسە،
ەگەر ويىننىڭ ىشكى تەرمينولوگياسى «ات» كونتسەپتىسىنە قۇرىلسا،
ەگەر قۇرىلىمدىق لوگيكاسى ءموبيلدى وركەنيەتتىڭ ستراتەگيالىق ويلاۋ جۇيەسىمەن قابىسسا، وندا توعىزات – اتاۋ عانا ەمەس.

ول – تۇركى الەمىنىڭ كەڭىستىكتى يگەرۋ تاجىريبەسىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق كورىنىسى.
ول – اتتى مادەنيەتتىڭ ىقشامدالعان مودەلى.
ول – دالا وركەنيەتىنىڭ زەردەلى كودى.

ماسەلە اتاۋدى اۋىستىرۋدا ەمەس. ماسەلە – مادەني قاباتتى تانۋدا.

ەگەمەن ەلدىڭ باستى بەلگىسى – ءوز مۇراسىن تەك ساقتاۋ ەمەس، ونىڭ ماعىناسىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ.

«توعىزات» – وتكەننىڭ شاڭى ەمەس. ول – وركەنيەتتىك جادتىڭ بەلگىسى. ال وركەنيەتتىك جادىن تانۋ – ۇلتتىڭ كەمەلدىككە قادام باسۋى.

جىلقى جىلىندا ەڭ بولماسا ءوز وركەنيەتىمىزدى تانۋعا، پاش ەتۋگە ۇمتىلساق ەكەن.

سيمپوزيۋم قارارىنىڭ توقەتەرى:

• «توعىزات» اتاۋىن عىلىمي اينالىمدا جۇيەلى تۇردە قولدانۋ;
• تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني مۇراسى اياسىندا تاريحي اتاۋدى جالپىتۇركىلىك عىلىمي دەڭگەيدە تالقىلاۋ جانە ناسيحاتتاۋ;
• «توعىزات» اتاۋىنا قاتىستى عىلىمي نەگىزدەلگەن ماتەريالداردى ءتيىستى فەدەراتسيالار مەن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قاراۋىنا ۇسىنۋ;
• اتالعان ماسەلەنى القالى تۇردە، عىلىمي-ساراپتامالىق نەگىزدە قاراستىرۋدى جالعاستىرۋ.

سەرىك ەرعالي، مادەنيەتتانۋشى، تۇركىتانۋشى

Abai.kz