Qazirgi kezende adam qúqyqtaryn qorghau jәne әleumettik tendikti qamtamasyz etu mәseleleri halyqaralyq dengeyde manyzdy baghyttardyng biri bolyp otyr. Ásirese erekshe qajettilikteri bar adamdardyng qogham ómirine tolyqqandy qatysuyna jaghday jasau kóptegen memleketterding әleumettik sayasatynyng negizgi mindetterining biri sanalady.

Inkluziya – búl qoghamdaghy barlyq adamdargha teng mýmkindik beruge baghyttalghan әleumettik qaghida. Ol adamdardyng fizikalyq nemese psihologiyalyq erekshelikterine qaramastan, olardyng qogham ómirine belsendi qatysuyn qamtamasyz etuge baghyttalghan iygilikti shara desek artyq aitqandyghymyz emes.

Erekshe qajettilikteri bar adamdar qoghamnyng ajyramas bóligi bolyp tabylady. Olar da basqa azamattar siyaqty bilim alugha, enbek etuge, mәdeny jәne qoghamdyq ómirge qatysugha tolyq qúqyqqa iye. Degenmen әleumettik ortada kezdesetin kedergiler, infraqúrylymnyng jetkiliksizdigi jәne qoghamdaghy stereotiptik kózqarastar olardyng әleuetin tolyq jýzege asyrugha kedergi keltirui mýmkin.

Sondyqtan qazirgi qazaq qoghamynda erekshe qajettilikteri bar adamdargha qatysty kózqaras ózgerip keledi. Búryn búl mәsele kóbine tek medisinalyq túrghydan qarastyrylsa, qazirgi kezde qogham jәne biylik tarapynan әleumettik jәne qúqyqtyq túrghydan qolgha alyna bastady. Osyghan baylanysty qazirgi qazaq qoghamynda inkluziya úghymy keninen qoldanyla bastady.

Osy maqalamyzda erekshe qajettilikteri bar adamdar úghymynyng ghylymy týsindirmesine toqtala ketkimiz keledi. Ghylymy әdebiyetterde erekshe qajettilikteri bar adamdar úghymy әrtýrli túrghydan qarastyrylady. Jalpy alghanda búl termin adamnyng densaulyq jaghdayyna baylanysty belgili bir shekteulerge ie bolghanymen, onyng qogham ómirine qatysu mýmkindigin tolyq joqqa shygharmaydy.

Qazirgi әlemdik jәne otandyq ghylymy kózqarastar boyynsha adamnyng mýmkindigi shekteuli boluy kóbine tek densaulyq jaghdayymen baylanysty emes. Kóp jaghdayda qoghamdaghy әleumettik kedergiler, qoljetimsiz infraqúrylym jәne aqparattyq shekteuler adamnyng qogham ómirine qatysuyna qiyndyq tughyzady.

Osyghan baylanysty qazirgi uaqytta әleumettik modeli keninen qoldanyluda. Áleumettik modeli boyynsha negizgi mәsele adamnyng densaulyghynda emes, qoghamnyng oghan beyimdelu dengeyinde jatyr. Yaghny qogham erekshe qajettilikteri bar adamdargha qolayly jaghday jasau arqyly olardyng әleuetin damytugha mýmkindik beredi.

Inkluzivti qogham – búl әrbir adamnyng qúqyqtary men mýmkindikteri teng qarastyrylatyn әleumettik orta. Múnday qoghamda adamdardyng aiyrmashylyqtary kemshilik retinde emes, tabighy erekshelik retinde qabyldanady.

Inkluziyanyng manyzy birneshe aspektiler arqyly anyqtalady.

Birinshiden, ol әleumettik әdilettilikti qamtamasyz etedi. Árbir azamat ózining mýmkindigine qaramastan qogham ómirine qatysa alady.

Ekinshiden, inkluziya qoghamdaghy әleumettik túraqtylyqty nyghaytady. Ártýrli adamdar arasyndaghy ózara týsinistik qoghamdaghy tózimdilik mәdeniyetin qalyptastyrady.

Ýshinshiden, inkluzivti qogham ekonomikalyq túrghydan da tiyimdi bolyp tabylady. Erekshe qajettilikteri bar adamdardyng enbek naryghyna qatysuy qoghamnyng ekonomikalyq damuyna ong әser etedi.

Qorytyndylay kele, erekshe qajettilikteri bar adamdardy qoldau jәne qoghamdaghy inkluziyany damytu – qazirgi zamanghy qoghamnyng manyzdy mindetterining biri. Inkluzivti qogham qúru arqyly biz әrbir adamnyng qúqyghyn qúrmetteytin, teng mýmkindikter beretin jәne әleumettik әdilettilikti qamtamasyz etetin orta qalyptastyra alamyz.

Inkluziya – tek әleumettik sayasattyng bir baghyty ghana emes, ol qoghamnyng mәdeniyeti men qúndylyqtarynyng kórsetkishi. Eger qogham әrbir adamdy qúrmettep, olardyng mýmkindikterin damytugha jaghday jasasa, onda ol qogham túraqty әri ýilesimdi damugha qol jetkize alady. Erekshe qajettilikteri bar adamdardyng әleuetin ashu arqyly qogham tek gumanistik qana emes, sonymen qatar ekonomikalyq jәne mәdeny túrghydan da damidy.

Abai.kz