«Halyq pen biyliktin arasyndaghy kópir – mәslihat» dep esepteymin», – deydi Borash Ardaq Rabbiymúly, Manghystau oblysy, Beyneu audanynyn mәslihat deputaty. Ol mәslihattardyn rólin kýsheytu, audandyq deputattardyn júmysyn tiyimdi úiymdastyru, konstitusiyalyq ózgeristerdi tek qana jalpyhalyqtyq referendum arqyly qabyldau, partiyalardyn kýsheni jәne deputattardyng júmysyna jasandy intellektti engizu siyaqty manyzdy mәselelerge toqtaldy. Sonymen qatar deputat eldin qauipsizdigi, ekonomikalyq damuy jәne halyq arasyndaghy birliktin manyzy turaly pikirin de bildirdi.

- Preziydent Qazaqstanda memlekettik basqaru jýiesin, ekonomikany jәne әleumettik salany teren janghyrtu bastalghanyn mәlimdedi. Búl ýderiste mәslihattargha erekshe missiya jýktelip otyr. Osy túrghyda qanday negizgi mәselelerge nazar audaru qajet?

- Mәslihattargha endi naqty erekshe jýktelip otyrghan missiya – jergilikti halyqtyng mәselelerin, yaghny onyng qalauyn atqarushy biylikting mýmkindikterimen baylanystyru. Eng basty mәsele osy bolatyn shyghar dep otyrmyn. Qazir barlyq ónirde de solay shyghar. Jalpy, kishkene qarjy jaghynan mәsele bar: artyq qarjy joq. Sondyqtan biz osy jerde erekshe, kәdimgi úqypty júmys jasauymyz kerek dep oilaymyn. Halyqtyng naqty súranysyn biluimiz kerek, sony suyryp alyp, memleketting atqarushy biyligining mýmkindigine qarap, dәl sol mәselelerdi sheshu kerek.

Búrynghyday jalpylama kýide emes, әr ónirding qanday naqty qajettilikteri bar – sol baghyttargha júmys jasau kerek. Sebebi qarjy kóbirek bolghan kezde әrtýrli ekinshi kezektegi mәselelerdi de sheshe beruge bolady, keyde solay jasaugha bolatyn edi. Al endi qarjy shekteuli uaqyttarda, meninshe, osy bir tyghyz baylanysty búrynghydan birshama kýsheytu kerek dep oilaymyn.

Halyqtyng súranysyn jasatu ýshin, sol arqyly halyqtyng memleketke degen senimin arttyratyn organ ghoy negizinde. Bylay aitqanda, kәdimgi halyq pen memleketting arasyndaghy kópir – ol jergilikti mәslihat deputattary. Sondyqtan bizding endi qarjy bólude mәselemiz sol: kishkene mәslihattargha kóbirek qúzyret berse eken.

Oblystan da, Astanadan da qarap otyrghan kezde: «Mine, myna ónirding deputattary neni ózi arqalasa eken, jauapkershilikti ózderi arqalap, halqyna mynau kerek dep kýtip otyr ghoy, bereyikshi», – degendey. Áytpese biz belgili bir baghdarlamalarmen ghana júmys isteymiz. Tura memlekettik baghdarlamalar jogharydan bastalady da, tek dәl soghan ghana qarjy bólinedi. Ol qarjyny naqty basqa salalargha búra almaymyz. Bir baghdarlamamen kelgen qarajat tek soghan ghana arnalyp qalady.

Meninshe, bizge osy mәslihattardyng osy mәseleni kóterui kerek. Ár jerding jergilikti mәselesine qaray, sol jerding mәslihaty baghdarlamalardyng ornyn kishkene auystyra alsa eken. Áriyne, ol jinalystar arqyly, mysaly, qauymdastyqtardyng jinalysy arqyly súranystaryn kóre otyryp, solardyng bәrin qújattastyryp otyryp: «Mine, biz osynday birneshe jinalys ótkizdik, bizge osy zattyng ornyna osy zatty jasasaq eken», – degen maghynada. Osynday baghytta júmys jasau kerek shyghar dep oilaymyn.

- Toqaevtyng pikirinshe, tabys eng aldymen sol tabys tabylghan ónirlerding damuyna júmys isteui tiyis. Siz búl ústanymdy qoldaysyz ba? Búl mindetti iske asyruda mәslihattargha qanday ról jýkteledi?

- IYә, búl da óte keremet úsynys. Jalpy, biz múny әuelden aityp jýr edik. Biraq tabysy az ónirler bar ghoy, mysaly audandar. Solar renjui mýmkin degen qauip bar. Degenmen onyng da bir jaqsy sheshimi bar. Mysaly, óndiristi alayyq. Ýlken kompaniyalar bar ghoy, mysaly múnay kompaniyalary. Óndirisi bir audanda ornalasqan, biraq ofiysi oblys ortalyghynda nemese Astanada otyrady. Sonyng saldarynan salyqtarynyng bәri sol jaqqa ketip qalyp túr.

Endi bizding úsynysymyz – sol kompaniyalar bizding audanda bir mekemesining filialyn nemese bir bólimshesin tirkese. Sosyn sol óndiriske baylanysty salyqtaryn osy jerge tólese. Mysaly, kólikterding salyqtary, bolmasa qyzmetkerlerding salyqtary degen siyaqty. Eger solardyng bәri jergilikti budjetke týsetin bolsa, tabys tauyp otyrghan jerine tóleytin salyq kólemi de kóbirek bolady.Áytpese, janaghy aitqanday, júmysy da, óndirisi de ónirlerde, audandarda ornalasqan, biraq salyghy basqa jaqqa ketip qalyp otyr. Al óndiristen tuyndaytyn ziyandar, ekologiyalyq әserlerding bәri sol jerge tiyedi. Biraq salyghy basqa jaqqa ketip jatyr.

Sondyqtan onyng sheshimi – tabys tapqan jerine mekemesin tirkeu dep oilaymyn. Sonyng ózi kóp tabys alyp keledi. Sosyn sonyng esebinen audannyng budjeti kóbeyedi. Budjet kóbeygenning arqasynda bizge qosymsha jana júmystar jasaugha mýmkindik ashylady.

- Memleket basshysy jergilikti biylik jýiesinde mәslihattardyng rólin kýsheytudi tapsyrdy. Osy mәselege qatysty sizding pikiriniz qanday? Preziydent atap ótken baghyttardyng qaysysyn eng manyzdy dep sanaysyz?

- Jalpy mәslihattardyng rólin kýsheytu boyynsha pikirimdi aitatyn bolsam, mәslihattardyng qúzyreti joghary ghoy. Bylay qarasaq, budjetti bekitetin de – sol. Biraq búl jerde bir mәsele bar: bizge atqarushy biylikting aldymen ong qorytyndysy kerek. Mysaly, budjetting shyghyndaryn kóbeytu kerek bolsa nemese kiris jaghyn ózgertu qajet bolsa, oghan atqarushy biylikting ong sheshimi kerek degen talap bar. Yaghny búl mәsele budjetting mýmkindigi bar ma, joq pa degenge kelip tireledi. Eger budjetting kýshi jetpese, mәslihat qansha myqty bolsa da ol mәseleni jýzege asyra almaydy. Sondyqtan barlyq mәsele qarjygha kelip tireledi. Eger qarjy kóbirek bólinetin mýmkindik bolsa, mәslihat ta soghúrlym kýshtirek bolady ghoy.

Mening aitqym keletin, búrynnan aityp jýrgen úsynystarymnyng biri – mysaly bir audanda, bizding audanda on tórt deputat bar. Sol on tórt deputattyng әrqaysysyna minimaldy bir summa berilse. Mysaly, ózining okrugi boyynsha jaqsy audandar ýshin on million bolsyn, mýmkin jiyrma million bolsyn. Eger sonday qarjy bólinse jәne soghan ózi júmys jasay alsa, júmys jasata alsa. Áriyne, bәri memlekettik satyp alu arqyly, zandy týrde jýzege asady. Biraq naqty sol deputat óz okrugi boyynsha sheshim qabylday alsa. Mysaly, osy kóshege balalar oinaytyn alang salu kerek, myna kóshege trotuar kerek, taghy bir kóshege ayaldama kerek degen siyaqty mәselelerdi naqty bólip sheshe alsa. Osynday bir qúzyret bolsa, óte jaqsy bolar edi dep oilaymyn. Sebebi saylaushylar aldynda uәde beretin de – sol deputat. Erteng sol uәdeni oryndauy kerek. Sondyqtan búl deputattyng da abyroyyn ósiredi, halyqtyng oghan degen senimin kýsheytedi. Eger osy mәseleni jýzege asyrsaq, deputattardyng qúzyreti de birshama kýsheyetin edi dep oilaymyn. Mysaly, óziniz oilap qaranyz: eger men jylyna on million nemese jiyrma million tengeni, audandyq deputat dengeyinde aityp otyrmyn ghoy, óz okrugime bóle alsam, onda naqty uәde bere alamyn. Mysaly, osy kóshege mynaday júmys jasaymyn, ana kóshege bylay isteymin degen siyaqty. Yaghny sol deputat óz okrugindegi mәselelerdi naqty sheshui kerek. Sonda keremet bolar edi. Áytpese keyde myqty deputat óz kótergen mәselesine qaray kóbirek qarjy tartyp ketedi, al әlsizdeu deputattar sәl qalyp qoyady. Osynday jaghdaylar bar. Sondyqtan sol jaghyn bir rettese degen úsynysym bar.

- Preziydentting aituynsha, ónirlerding damuy, halyqtyng ómir sýru sapasynyng artuy jәne biylikke degen senimning nyghangy tikeley mәslihattardyng júmysyna baylanysty. Búl jóninde siz ne oilaysyz?

- Jalpy búl tújyrymmen de kelisemin, óte dúrys. Jalpy ónirlerding damuy, halyqtyng senimining artuy – sol halyqpen tikeley, kýndelikti olardyng arasynda júmys jasap otyrghan mәslihat deputattaryna baylanysty ghoy. Ásirese sonyng ishinde audandyq mәslihat deputattaryna baylanysty siyaqty. Sebebi olardyng sany kóp, yaghny kóbirek salanyn, kóbirek ortanyng mýddesin aitady, estiydi. Mysaly, oblysqa deputat bolu ýshin bir audannan eki deputat baratyn bolsa, jetpis myng halqy bar audandyq mәslihatta sol jetpis myng halyqqa, mysaly, on tórt deputat bar. Yaghny on tórt deputattyng negizgi júmystary basqa ghoy, ózderining kәsipteri bar, óndiristerde júmys jasaydy. Ár salanyng adamdary bolghannan keyin әr salanyng mәselesi jan-jaqty kóteriledi. Solar úsynylady, solardyng mýddeleri eskeriledi, solardyng arasynda senimge ie bolady. Al janaghy aitqanday, jetpis myng halyqtyng mýddesin keyde eki adam tolyq bildire almay qaluy mýmkin. Sondyqtan audandyq mәslihat deputattary kóbirek halyqtyng mýddesin bildiredi dep aitqym keledi. Áriyne, oblystyq mәslihattyng manyzy az dep túrghan joqpyn. Onyng da óz ýlesi bar. Óitkeni eng birinshi qarjy oblystan bólinedi ghoy, sodan keyin jergilikti bólikterge, odan keyin audangha týsip baryp ózgeredi. Sondyqtan oblystyng da róli manyzdy. Degenmen, men ózim audandyq mәslihat deputaty bolghandyqtan shyghar, jalpy audandyq mәslihat deputattaryn kishkene kóbirek júmysqa tartu kerek siyaqty. Olardyng aitqan úsynystaryn kóbirek eskeru kerek dep oilaymyn. Sol kezde olargha degen senim de artady. Yaghni, bylay qaraghanda bes myng adamgha bir deputattan keledi. Sondyqtan olarmen aralasyp túrugha bolady, halyqtyng mýddesin tolyq bildiruge mýmkindik bar. Osyghan baylanysty audandyq deputattardyng manyzy óte zor dep oilaymyn. Soghan kóbirek mәn berse eken degen úsynysym bar.

- Memleket basshysy strategiyalyq manyzy bar mindet retinde memlekettik basqaru jýiesining barlyq salasyna ozyq tehnologiyalar men jasandy intellektti engizudi atady. Búl elge qanday mýmkindikter beredi? Sonymen qatar, qazirgi tanda deputattardyng kәsiby dengeyi men sifrlyq qúzyretterin qalay baghalaysyz?

- Búghan endi ozyq tehnologiyalardy paydalanu, jasandy intellektti paydalanu – qazirgi uaqyttyn, zamannyng talaby dep oilaymyn. Búnsyz biz eshqayda kete almaymyz, búl qajet. Ásirese mәslihattardyng júmysyna qajet dep oilaymyn. Sebebi bizde deputattar qoghamdyq negizde júmys jasaydy ghoy. Sondyqtan olardyng ózderining negizgi júmystary bar, negizgi uaqyttaryn da sol júmysyna bóledi. Sol sebepti qoghamdyq júmyspen keyde bir qatty ainalysa almaydy, tek naq ózining salasy bolmasa. Al jalpy mәseleler boyynsha keybir nәrselerdi bilmey qaluy mýmkin. Sondyqtan osynday jasandy intellekt kómekshisi óte qajet dep oilaymyn. Býgingi forumda osy mәseleni bir Iliya Sergeevich degen deputat aitty. Qay ónirden ekenin naqty úmytyp qaldym, Qostanaydiki me әlde Pavlodardiki me, Pavlodar boluy kerek. Sol ónirding mәslihat tóraghasy jaqsy aitty: jasandy intellekt kómekshisi kerek dep.

Óitkeni deputat ózining salasyn jaqsy biledi, biraq basqa salalardy tolyq bilmeui mýmkin. Al halyqtan kelip týsetin súraqtar negizinen bir tipti, birdey súraqtar bolady ghoy. Solardyng jauaptaryn rettep otyru kerek. Mysaly, naqty zandargha sýiene otyryp, aldyn ala jauaptaryn dayyndap qoygha bolady. Nemese sol deputatqa dayyndap beretindey bir platforma bolsa, deputattardyng júmysy birshama jenilder edi. Búl óte dúrys dep oilaymyn. Sebebi deputattar qoghamdyq negizde júmys jasaytyn bolghandyqtan, osynday bir kómek bolghany óte oryndy. Jәne búl jaqyn uaqytta iske asady dep oilaymyn. Sebebi qazir barlyq salada solay bolyp jatyr, barlyq jerge ozyq tehnologiyalar kirip jatyr. Búdan qashyp qútyla almaymyz. Sondyqtan ony dúrys paydalanyp, óz iygiligimizge qoldanuymyz kerek.

- Referendumgha shygharylghan Konstitusiya jobasynda jana bir palataly Parlament deputattary proporsionaldy prinsip boyynsha saylanatyny qarastyrylghanyn Qasym-Jomart Toqaev atap ótti. Búl bastamagha sizding kózqarasynyz qanday?

- Partiyalar turaly aitatyn bolsaq, búl partiyalardy kýsheytu maqsatynda úsynylghan sheshim dep oilaymyn. Sebebi qazaqta «jalghyzdyng shany shyqpas, jalghyzdyng ýni shyqpas» degen sóz bar ghoy. Jalghyz jýrip bir mәselelerdi sheshu qiynyraq bolady. Sondyqtan partiya arqyly birigip, mәselelerdi kóterse, ol әldeqayda ótimdirek әri kәsibiylirek bolady. Yaghny bәri bir ghana adamgha baylanyp qalmaydy, jan-jaqty kózqaras bolady, kýsh te kóbeyedi, әr jerdegi filialdar arqyly qoldau tabady. Jalpy partiyalar kóp bolghany dúrys dep oilaymyn. Partiyalar kóp bolyp, belsendi bolyp, bir-birimen bәsekelestikte ósse – búl da jaqsy. Mysaly, órkeniyetti elderding tәjiriybesine qarasaq, olardyng kóbinde partiyalar óte kýshti. Sol partiyalardyng ishinen myqty kadrlar iriktelip shyghady. Qajet bolghan jaghdayda partiya ishinde auysular da bolyp túrady. Sondyqtan partiyanyng ózining artyqshylyqtary bar.

Al jergilikti dengeyde, mysaly oblystyq nemese audandyq mәslihattarda, jeke adamdar da majoritarlyq jýie arqyly, bir mandatty okrug arqyly saylana beredi. Ol jerde jeke kandidattardyng mýmkindigi bar. Óitkeni jergilikti dengeydegi okrugterding auqymy salystyrmaly týrde kishirek. Al ýlken dengeydegi júmystarda, yaghny respublikalyq dengeyde, kәsibiylik qajet dep oilaymyn. Parlament – zang shygharatyn organ ghoy, sondyqtan ol jerde kәsiby júmys isteu manyzdy. Shynyn aitqanda, respublikalyq dengeyde bir adamnyng jeke ózi kelip, ýlken mәselelerdi sheshui qiynyraq. Al partiya bolyp kelse, ony jýzege asyru mýmkindigi joghary bolady. Ýlken partiya bolsa – ýlken júmystardy atqara alady, kishi partiya bolsa da belgili bir baghyttaghy mәselelerdi kótere alady. Sondyqtan búl sheshim partiyalardy kýsheytu maqsatynda jasalyp otyrghan qadam dep oilaymyn. Óz basym búl úsynysty dúrys dep sanaymyn. Partiya arqyly kelgen jýiening de artyqshylyqtary bar.

- Preziydent referendumda azamattar úsynylghan Negizgi zang jobasyn qoldasa, elding sayasy jýiesi týbegeyli ózgeriske úshyraytynyn aitty. Jana konstitusiyalyq modelige kóshu turaly sizding pikiriniz qanday? Búl jýie proporsionaldy jәne majoritarlyq saylau jýielerining arasyndaghy tepe-tendikti qalay qamtamasyz etedi?

- Endi tepe-tendik balansy búzylmaydy dep oilaymyn. Sebebi Mәjiliske endi mәslihattar qatysyp otyr ghoy. Al proporsional jýie janaghy aitqanday tek qana partiyalyq tizim arqyly saylanugha qatysty bolady. Al oblystyq mәslihatta eluge elu boluy mýmkin dep oilap otyrmyn. Al audan dengeyinde qazirgidey jýz payyz majoritarlyq jýie bolghany dúrys dep oilaymyn. Sebebi audan – kishi birlik qoy. Kishi birlik bolghannan keyin azghantay halyqtyng ishinde naqty saylap, adamdy tanugha mýmkindik kóbirek bolady.

Al endi oblys siyaqty ýlken dengeyde bir adam saylanatyn bolsa, qazirgidey majoritarlyq jýiemen, onda ol adamdy býkil oblys tolyq tanuy qiyndau bolady. Áriyne, aty-jónin syrttay tanyghanmen, shyn mәninde bәri birdey jaqsy bile bermeydi. Sondyqtan onday jaghdayda partiya arqyly jiberip, partiya ózining eng myqtysyn iriktep úsynghany dúrys dep oilaymyn. Al audan dengeyinde jaghday basqasha. Mysaly, bes myng adamgha bir deputattan keletin bolsa, ol adamdy halyq jaqsy tanidy. Qanday adam ekenin, nemen ainalysatynyn, qayda júmys isteytinin, qanday kәsippen jýrgenin – bәrin biluge mýmkindik bar. Al birlik ýlkeygen sayyn, yaghny halyq sany kóbeygen sayyn, naqty bir adamdy jaqynnan tanyp-bilu qiynday týsedi. Sondyqtan osynday jýie tepe-tendikti saqtaydy dep oilaymyn: mәslihattar – majoritarlyq jýie arqyly, al Mәjilis – proporsional jýie arqyly.

- Qazaqstannyng damuy men respublikanyng halyqaralyq arenadaghy bedelin arttyru ýshin Negizgi zangha engizilui mýmkin qanday ózgeristerdi eng manyzdy dep sanaysyz?

- Osy jalpy ózgeristerding ishindegi eng irilerining biri, әsirese bizding halyqaralyq arenadaghy abyroyymyzdy kóteretin ózgeristerding biri – Konstitusiyagha ózgeris tek qana jalpyhalyqtyq referendum arqyly jýzege asuy dep oilaymyn. Búl óte dúrys. Qazirgi zanymyz boyynsha onyng eki joly bar ghoy: birinshisi – Parlamentting qarauyna beru, ekinshisi – referendum arqyly qabyldau. Biraq Konstitusiyany Parlamentting qarauyna berip, sol arqyly ózgerte beru dúrys emes dep oilaymyn.

Sebebi Parlament – Konstitusiya shygharatyn organ emes, ol zang shygharatyn organ. Yaghny ol Konstitusiyagha qayshy kelmeytin zandardy qabyldaytyn organ negizinde. Al býkil halyqtyng taghdyryn, memleketting býkil damu baghytyn aiqyndaytyn negizgi zandy býkil halyq bolyp qabyldaghany dúrys. Sondyqtan Konstitusiyagha ózgeristerding jalpyhalyqtyq referendum arqyly qabyldanuy – eng ýlken әri manyzdy ózgeristerding biri dep oilaymyn. Óitkeni býkil halyqtyng qatysuymen qabyldanghan Konstitusiyanyng qúzyreti de biyik bolady. Sonymen qatar onyng myzghymastyghy da kýsheyedi. Sebebi ony azghantay adamnyng kelisimimen ózgertuge jol berilmeydi. Sondyqtan búl óte dúrys sheshim dep esepteymin.

- Preziydent memleket qauipsizdigin qorghau ýshin sayasiy-diplomatiyalyq qúraldardy barynsha paydalanatynyn aitty. Memleket basshysynyng múnday ústanymy neni bildiredi dep oilaysyz?

- Ózgeristerding biri, bizding halyqaralyq arenada abyroyymyzdy kóteretin qadamdardyng biri – Konstitusiyagha advokattyq qyzmetting enui dep oilaymyn. Yaghny qazirgi Konstitusiyamyzda tek sot tóreligi men prokuratura ghana kórsetilgen edi. Al endi solarmen bir dengeyde advokattyq qyzmet te Konstitusiyagha engizilip otyr.

Búl – adam qúqyqtaryn qorghau salasynda óte manyzdy qadam, jaqsy ilgerileu dep sanaymyn. Sebebi advokattyq qyzmetting konstitusiyalyq dengeyde tanyluy azamattardyng qúqyqtaryn qorghaudyng manyzyn arttyrady. Sonymen qatar jana «meyramdy erejesi» de engizilip otyr. Ózderiniz bilesizder, órkeniyetti elderding kópshiliginde osynday normalar bar. Sondyqtan onyng bizding Konstitusiyagha da engizilui – qúptarlyq is. Búl ózgerister elimizding qúqyqtyq jýiesin nyghaytyp, halyqaralyq dengeydegi bedelimizdi arttyrady dep tolyq senimmen aita alamyn.

- Toqaevtyng pikirinshe, Qazaqstannyng tabysty damuynyng basty faktorlary — birlik pen túraqtylyq. Búl faktorlardyng manyzy qanshalyqty joghary?

- Endi jalpy memleketimizding qauipsizdigin qamtamasyz etu ýshin sayasi, diplomatiyalyq qúraldardy paydalanu – óte dúrys dep oilaymyn. Óitkeni búl sol salanyng kәsibi, osy baghytta mol tәjiriybesi bar. Ol jaghynan bizge, qazaqsha aitqanda, povezlo. Sebebi ol kisining Birikken Últtar Úiymynda júmys jasaghan tәjiriybesi bar. Sol tәjiriybesining bәrin paydalanyp, memleketting qauipsizdigi ýshin bar kýshin salamyn dep otyr ghoy. Búl óte dúrys. Jalpy eng birinshi mәsele – qauipsizdik mәselesi. Sonyng ishinde memleketting qauipsizdigi asa manyzdy. Biz beybitshilik sayasatyn ústanyp, sol baghytta júmys jasay beruimiz kerek. Osy uaqytqa deyin búl baghytta aitarlyqtay syn aitatynday jaghday joq dep oilaymyn. Biz shyghystaghy kórshilermen de, soltýstiktegi kórshimizben de, batys elderimen de, AQSh-pen de jaqsy qarym-qatynasta otyrmyz. Sonyng arqasynda qazirgi almaghayyp zamanda tynyshtyqta ómir sýrip otyrmyz, qúdaygha shýkir. Óitkeni bilesizder, tabighy resurstargha bay memleketterge qauip te kóp bolady. Osynday jaghdayda dúrys sheshim tauyp, qiynnan qiystyryp, tepe-teng sayasat jýrgizip otyrghany – óte dúrys. Búl onyng sayasy kәsibiyligining nәtiyjesi dep oilaymyn. Aldaghy uaqytta da osy baghyttaghy sayasat jalghasa beredi dep senemin.

- Preziydentting aituynsha, ótken jyldyng qorytyndysy boyynsha Qazaqstannyng JIÓ kólemi 306 mlrd dollardy qúrady. Búl — TMD elderi arasyndaghy ekinshi kórsetkish jәne aimaqtaghy eng joghary nәtiyje. Qazaqstannyng biyl әlemdegi eng iri 50 ekonomikanyng qataryna enuine qanday faktorlar әser etti dep oilaysyz?

- Birlik pen tatulyq – bizding osy kýnge deyin damuymyzdyng basty sebepterining biri dep aitugha bolady. Árqashan osy mәseleni aldynghy kezekke qoyyp, birlikting arqasynda tynysh zamanda birqalypty damyp keldik dep aitugha bolady. Ásirese memlekettik isterde populizmge beriluge bolmaydy. Birlikte, sabyrmen, jýieli týrde mәselelerdi sheshu qajet.

Biz әrdayym tútastyghymyzdy, birligimizdi oilaugha tiyispiz. Sebebi biz úlanghayyr territoriyada túratyn azghantay halyqpyz. Eger birlik ketip qalsa, qauipter kóbeye týsetini belgili. Sondyqtan halyq sany alpys jetpis milliongha jetkenshe de, odan keyin de birlikte bolu – basty prioriytet bolyp qaluy kerek. Bizde birlikti búzugha jol joq. Jana jobada da búl jaqsy kórsetilgen – kirispede «Biz birtútas Qazaqstan halqy» dep bastalady. Búl óte keremet. Qazirgishe «taghdyr biriktirgen Qazaqstan halqy» dep emes, biz ózimizding birtútas halyq ekenimizdi kórsetuimiz kerek, ózimizdi solay sanauymyz qajet. Basqa últ dep eshkimdi keudesinen iytermey, әrbir azamatty – keng qúqyly, ózimizben ten, osy el ýshin baryn salyp enbek etetin adam dep sanauymyz kerek. Sol arqyly biz birtútas últ bolyp qalyptasamyz. Búl óte dúrys jәne manyzdy qadam dep oilaymyn.

- Memleket bastamashy bolghan asa manyzdy infraqúrylymdy janghyrtu baghytyndaghy búryn-sondy bolmaghan auqymdy júmystardy qalay baghalaysyz?

- IYә, jalpy búl nәrse shetelge shyqqanda aiqyn kórinedi. Shetelden shyqqan adamgha, jaqyn nemese alys shetelderge barghanda, bizding jalpy ishki ónimimizding joghary ekenin bayqaugha bolady. Kósheden, kólikterden, salynghan ýilerden, tipti auyldarymyzgha deyin qarasan, búl bizding ekonomikamyzdyng óskenining kórinisi. Búl eng birinshi kezekte elimizde tynyshtyq pen birlik bolghandyqtan, túraqtylyq bolghandyqtan mýmkin boldy. Sol sebepten biz barymyzdy úqypty paydalanyp, damytyp otyrmyz. Qúdaygha shýkir, qazaqtyng úlanghayyr jeri, qoynauy qazynagha toly. Ony retimen ýilestirip, óz paydamyzgha jaratu arqyly ishki ónimimiz әlde de ósip otyrady. Sonymen qatar, biz geografiyalyq ornalasuymyzdy tiyimdi paydalanyp, shyghysty batysqa, soltýstikti ontýstikke baylanystyratyn mýmkindikterimiz bar. Sol mýmkindikterdi de paydalanghanymyz jón. Jalpy, Qazaqstan myqty memleket bolyp qala beredi dep oilaymyn. Basymyzda beybitshilik, zamanymyz tynysh bolghan jaghdayda ghana túraqtylyq saqtalady jәne biz әrdayym óse beremiz dep tolyq senimmen aita alamyn. Ol ýshin barlyq mýmkindikterimizdi tiyimdi paydalanu qajet.

Abai.kz