«Халық пен биліктің арасындағы көпір – мәслихат» деп есептеймін», – дейді Бораш Ардақ Раббимұлы, Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданының мәслихат депутаты. Ол мәслихаттардың рөлін күшейту, аудандық депутаттардың жұмысын тиімді ұйымдастыру, конституциялық өзгерістерді тек қана жалпыхалықтық референдум арқылы қабылдау, партиялардың күшеюі және депутаттардың жұмысына жасанды интеллектті енгізу сияқты маңызды мәселелерге тоқталды. Сонымен қатар депутат елдің қауіпсіздігі, экономикалық дамуы және халық арасындағы бірліктің маңызы туралы пікірін де білдірді.

- Президент Қазақстанда мемлекеттік басқару жүйесін, экономиканы және әлеуметтік саланы терең жаңғырту басталғанын мәлімдеді. Бұл үдерісте мәслихаттарға ерекше миссия жүктеліп отыр. Осы тұрғыда қандай негізгі мәселелерге назар аудару қажет?

- Мәслихаттарға енді нақты ерекше жүктеліп отырған миссия – жергілікті халықтың мәселелерін, яғни оның қалауын атқарушы биліктің мүмкіндіктерімен байланыстыру. Ең басты мәселе осы болатын шығар деп отырмын. Қазір барлық өңірде де солай шығар. Жалпы, кішкене қаржы жағынан мәселе бар: артық қаржы жоқ. Сондықтан біз осы жерде ерекше, кәдімгі ұқыпты жұмыс жасауымыз керек деп ойлаймын. Халықтың нақты сұранысын білуіміз керек, соны суырып алып, мемлекеттің атқарушы билігінің мүмкіндігіне қарап, дәл сол мәселелерді шешу керек.

Бұрынғыдай жалпылама күйде емес, әр өңірдің қандай нақты қажеттіліктері бар – сол бағыттарға жұмыс жасау керек. Себебі қаржы көбірек болған кезде әртүрлі екінші кезектегі мәселелерді де шеше беруге болады, кейде солай жасауға болатын еді. Ал енді қаржы шектеулі уақыттарда, меніңше, осы бір тығыз байланысты бұрынғыдан біршама күшейту керек деп ойлаймын.

Халықтың сұранысын жасату үшін, сол арқылы халықтың мемлекетке деген сенімін арттыратын орган ғой негізінде. Былай айтқанда, кәдімгі халық пен мемлекеттің арасындағы көпір – ол жергілікті мәслихат депутаттары. Сондықтан біздің енді қаржы бөлуде мәселеміз сол: кішкене мәслихаттарға көбірек құзырет берсе екен.

Облыстан да, Астанадан да қарап отырған кезде: «Міне, мына өңірдің депутаттары нені өзі арқаласа екен, жауапкершілікті өздері арқалап, халқына мынау керек деп күтіп отыр ғой, берейікші», – дегендей. Әйтпесе біз белгілі бір бағдарламалармен ғана жұмыс істейміз. Тура мемлекеттік бағдарламалар жоғарыдан басталады да, тек дәл соған ғана қаржы бөлінеді. Ол қаржыны нақты басқа салаларға бұра алмаймыз. Бір бағдарламамен келген қаражат тек соған ғана арналып қалады.

Меніңше, бізге осы мәслихаттардың осы мәселені көтеруі керек. Әр жердің жергілікті мәселесіне қарай, сол жердің мәслихаты бағдарламалардың орнын кішкене ауыстыра алса екен. Әрине, ол жиналыстар арқылы, мысалы, қауымдастықтардың жиналысы арқылы сұраныстарын көре отырып, солардың бәрін құжаттастырып отырып: «Міне, біз осындай бірнеше жиналыс өткіздік, бізге осы заттың орнына осы затты жасасақ екен», – деген мағынада. Осындай бағытта жұмыс жасау керек шығар деп ойлаймын.

- Тоқаевтың пікірінше, табыс ең алдымен сол табыс табылған өңірлердің дамуына жұмыс істеуі тиіс. Сіз бұл ұстанымды қолдайсыз ба? Бұл міндетті іске асыруда мәслихаттарға қандай рөл жүктеледі?

- Иә, бұл да өте керемет ұсыныс. Жалпы, біз мұны әуелден айтып жүр едік. Бірақ табысы аз өңірлер бар ғой, мысалы аудандар. Солар ренжуі мүмкін деген қауіп бар. Дегенмен оның да бір жақсы шешімі бар. Мысалы, өндірісті алайық. Үлкен компаниялар бар ғой, мысалы мұнай компаниялары. Өндірісі бір ауданда орналасқан, бірақ офисі облыс орталығында немесе Астанада отырады. Соның салдарынан салықтарының бәрі сол жаққа кетіп қалып тұр.

Енді біздің ұсынысымыз – сол компаниялар біздің ауданда бір мекемесінің филиалын немесе бір бөлімшесін тіркесе. Сосын сол өндіріске байланысты салықтарын осы жерге төлесе. Мысалы, көліктердің салықтары, болмаса қызметкерлердің салықтары деген сияқты. Егер солардың бәрі жергілікті бюджетке түсетін болса, табыс тауып отырған жеріне төлейтін салық көлемі де көбірек болады.Әйтпесе, жаңағы айтқандай, жұмысы да, өндірісі де өңірлерде, аудандарда орналасқан, бірақ салығы басқа жаққа кетіп қалып отыр. Ал өндірістен туындайтын зияндар, экологиялық әсерлердің бәрі сол жерге тиеді. Бірақ салығы басқа жаққа кетіп жатыр.

Сондықтан оның шешімі – табыс тапқан жеріне мекемесін тіркеу деп ойлаймын. Соның өзі көп табыс алып келеді. Сосын соның есебінен ауданның бюджеті көбейеді. Бюджет көбейгеннің арқасында бізге қосымша жаңа жұмыстар жасауға мүмкіндік ашылады.

- Мемлекет басшысы жергілікті билік жүйесінде мәслихаттардың рөлін күшейтуді тапсырды. Осы мәселеге қатысты сіздің пікіріңіз қандай? Президент атап өткен бағыттардың қайсысын ең маңызды деп санайсыз?

- Жалпы мәслихаттардың рөлін күшейту бойынша пікірімді айтатын болсам, мәслихаттардың құзыреті жоғары ғой. Былай қарасақ, бюджетті бекітетін де – сол. Бірақ бұл жерде бір мәселе бар: бізге атқарушы биліктің алдымен оң қорытындысы керек. Мысалы, бюджеттің шығындарын көбейту керек болса немесе кіріс жағын өзгерту қажет болса, оған атқарушы биліктің оң шешімі керек деген талап бар. Яғни бұл мәселе бюджеттің мүмкіндігі бар ма, жоқ па дегенге келіп тіреледі. Егер бюджеттің күші жетпесе, мәслихат қанша мықты болса да ол мәселені жүзеге асыра алмайды. Сондықтан барлық мәселе қаржыға келіп тіреледі. Егер қаржы көбірек бөлінетін мүмкіндік болса, мәслихат та соғұрлым күштірек болады ғой.

Менің айтқым келетін, бұрыннан айтып жүрген ұсыныстарымның бірі – мысалы бір ауданда, біздің ауданда он төрт депутат бар. Сол он төрт депутаттың әрқайсысына минималды бір сумма берілсе. Мысалы, өзінің округі бойынша жақсы аудандар үшін он миллион болсын, мүмкін жиырма миллион болсын. Егер сондай қаржы бөлінсе және соған өзі жұмыс жасай алса, жұмыс жасата алса. Әрине, бәрі мемлекеттік сатып алу арқылы, заңды түрде жүзеге асады. Бірақ нақты сол депутат өз округі бойынша шешім қабылдай алса. Мысалы, осы көшеге балалар ойнайтын алаң салу керек, мына көшеге тротуар керек, тағы бір көшеге аялдама керек деген сияқты мәселелерді нақты бөліп шеше алса. Осындай бір құзырет болса, өте жақсы болар еді деп ойлаймын. Себебі сайлаушылар алдында уәде беретін де – сол депутат. Ертең сол уәдені орындауы керек. Сондықтан бұл депутаттың да абыройын өсіреді, халықтың оған деген сенімін күшейтеді. Егер осы мәселені жүзеге асырсақ, депутаттардың құзыреті де біршама күшейетін еді деп ойлаймын. Мысалы, өзіңіз ойлап қараңыз: егер мен жылына он миллион немесе жиырма миллион теңгені, аудандық депутат деңгейінде айтып отырмын ғой, өз округіме бөле алсам, онда нақты уәде бере аламын. Мысалы, осы көшеге мынадай жұмыс жасаймын, ана көшеге былай істеймін деген сияқты. Яғни сол депутат өз округіндегі мәселелерді нақты шешуі керек. Сонда керемет болар еді. Әйтпесе кейде мықты депутат өз көтерген мәселесіне қарай көбірек қаржы тартып кетеді, ал әлсіздеу депутаттар сәл қалып қояды. Осындай жағдайлар бар. Сондықтан сол жағын бір реттесе деген ұсынысым бар.

- Президенттің айтуынша, өңірлердің дамуы, халықтың өмір сүру сапасының артуы және билікке деген сенімнің нығаюы тікелей мәслихаттардың жұмысына байланысты. Бұл жөнінде сіз не ойлайсыз?

- Жалпы бұл тұжырыммен де келісемін, өте дұрыс. Жалпы өңірлердің дамуы, халықтың сенімінің артуы – сол халықпен тікелей, күнделікті олардың арасында жұмыс жасап отырған мәслихат депутаттарына байланысты ғой. Әсіресе соның ішінде аудандық мәслихат депутаттарына байланысты сияқты. Себебі олардың саны көп, яғни көбірек саланың, көбірек ортаның мүддесін айтады, естиді. Мысалы, облысқа депутат болу үшін бір ауданнан екі депутат баратын болса, жетпіс мың халқы бар аудандық мәслихатта сол жетпіс мың халыққа, мысалы, он төрт депутат бар. Яғни он төрт депутаттың негізгі жұмыстары басқа ғой, өздерінің кәсіптері бар, өндірістерде жұмыс жасайды. Әр саланың адамдары болғаннан кейін әр саланың мәселесі жан-жақты көтеріледі. Солар ұсынылады, солардың мүдделері ескеріледі, солардың арасында сенімге ие болады. Ал жаңағы айтқандай, жетпіс мың халықтың мүддесін кейде екі адам толық білдіре алмай қалуы мүмкін. Сондықтан аудандық мәслихат депутаттары көбірек халықтың мүддесін білдіреді деп айтқым келеді. Әрине, облыстық мәслихаттың маңызы аз деп тұрған жоқпын. Оның да өз үлесі бар. Өйткені ең бірінші қаржы облыстан бөлінеді ғой, содан кейін жергілікті бөліктерге, одан кейін ауданға түсіп барып өзгереді. Сондықтан облыстың да рөлі маңызды. Дегенмен, мен өзім аудандық мәслихат депутаты болғандықтан шығар, жалпы аудандық мәслихат депутаттарын кішкене көбірек жұмысқа тарту керек сияқты. Олардың айтқан ұсыныстарын көбірек ескеру керек деп ойлаймын. Сол кезде оларға деген сенім де артады. Яғни, былай қарағанда бес мың адамға бір депутаттан келеді. Сондықтан олармен араласып тұруға болады, халықтың мүддесін толық білдіруге мүмкіндік бар. Осыған байланысты аудандық депутаттардың маңызы өте зор деп ойлаймын. Соған көбірек мән берсе екен деген ұсынысым бар.

- Мемлекет басшысы стратегиялық маңызы бар міндет ретінде мемлекеттік басқару жүйесінің барлық саласына озық технологиялар мен жасанды интеллектті енгізуді атады. Бұл елге қандай мүмкіндіктер береді? Сонымен қатар, қазіргі таңда депутаттардың кәсіби деңгейі мен цифрлық құзыреттерін қалай бағалайсыз?

- Бұған енді озық технологияларды пайдалану, жасанды интеллектті пайдалану – қазіргі уақыттың, заманның талабы деп ойлаймын. Бұнсыз біз ешқайда кете алмаймыз, бұл қажет. Әсіресе мәслихаттардың жұмысына қажет деп ойлаймын. Себебі бізде депутаттар қоғамдық негізде жұмыс жасайды ғой. Сондықтан олардың өздерінің негізгі жұмыстары бар, негізгі уақыттарын да сол жұмысына бөледі. Сол себепті қоғамдық жұмыспен кейде бір қатты айналыса алмайды, тек нақ өзінің саласы болмаса. Ал жалпы мәселелер бойынша кейбір нәрселерді білмей қалуы мүмкін. Сондықтан осындай жасанды интеллект көмекшісі өте қажет деп ойлаймын. Бүгінгі форумда осы мәселені бір Ілья Сергеевич деген депутат айтты. Қай өңірден екенін нақты ұмытып қалдым, Қостанайдікі ме әлде Павлодардікі ме, Павлодар болуы керек. Сол өңірдің мәслихат төрағасы жақсы айтты: жасанды интеллект көмекшісі керек деп.

Өйткені депутат өзінің саласын жақсы біледі, бірақ басқа салаларды толық білмеуі мүмкін. Ал халықтан келіп түсетін сұрақтар негізінен бір типті, бірдей сұрақтар болады ғой. Солардың жауаптарын реттеп отыру керек. Мысалы, нақты заңдарға сүйене отырып, алдын ала жауаптарын дайындап қоюға болады. Немесе сол депутатқа дайындап беретіндей бір платформа болса, депутаттардың жұмысы біршама жеңілдер еді. Бұл өте дұрыс деп ойлаймын. Себебі депутаттар қоғамдық негізде жұмыс жасайтын болғандықтан, осындай бір көмек болғаны өте орынды. Және бұл жақын уақытта іске асады деп ойлаймын. Себебі қазір барлық салада солай болып жатыр, барлық жерге озық технологиялар кіріп жатыр. Бұдан қашып құтыла алмаймыз. Сондықтан оны дұрыс пайдаланып, өз игілігімізге қолдануымыз керек.

- Референдумға шығарылған Конституция жобасында жаңа бір палаталы Парламент депутаттары пропорционалды принцип бойынша сайланатыны қарастырылғанын Қасым-Жомарт Тоқаев атап өтті. Бұл бастамаға сіздің көзқарасыңыз қандай?

- Партиялар туралы айтатын болсақ, бұл партияларды күшейту мақсатында ұсынылған шешім деп ойлаймын. Себебі қазақта «жалғыздың шаңы шықпас, жалғыздың үні шықпас» деген сөз бар ғой. Жалғыз жүріп бір мәселелерді шешу қиынырақ болады. Сондықтан партия арқылы бірігіп, мәселелерді көтерсе, ол әлдеқайда өтімдірек әрі кәсібилірек болады. Яғни бәрі бір ғана адамға байланып қалмайды, жан-жақты көзқарас болады, күш те көбейеді, әр жердегі филиалдар арқылы қолдау табады. Жалпы партиялар көп болғаны дұрыс деп ойлаймын. Партиялар көп болып, белсенді болып, бір-бірімен бәсекелестікте өссе – бұл да жақсы. Мысалы, өркениетті елдердің тәжірибесіне қарасақ, олардың көбінде партиялар өте күшті. Сол партиялардың ішінен мықты кадрлар іріктеліп шығады. Қажет болған жағдайда партия ішінде ауысулар да болып тұрады. Сондықтан партияның өзінің артықшылықтары бар.

Ал жергілікті деңгейде, мысалы облыстық немесе аудандық мәслихаттарда, жеке адамдар да мажоритарлық жүйе арқылы, бір мандатты округ арқылы сайлана береді. Ол жерде жеке кандидаттардың мүмкіндігі бар. Өйткені жергілікті деңгейдегі округтердің ауқымы салыстырмалы түрде кішірек. Ал үлкен деңгейдегі жұмыстарда, яғни республикалық деңгейде, кәсібилік қажет деп ойлаймын. Парламент – заң шығаратын орган ғой, сондықтан ол жерде кәсіби жұмыс істеу маңызды. Шынын айтқанда, республикалық деңгейде бір адамның жеке өзі келіп, үлкен мәселелерді шешуі қиынырақ. Ал партия болып келсе, оны жүзеге асыру мүмкіндігі жоғары болады. Үлкен партия болса – үлкен жұмыстарды атқара алады, кіші партия болса да белгілі бір бағыттағы мәселелерді көтере алады. Сондықтан бұл шешім партияларды күшейту мақсатында жасалып отырған қадам деп ойлаймын. Өз басым бұл ұсынысты дұрыс деп санаймын. Партия арқылы келген жүйенің де артықшылықтары бар.

- Президент референдумда азаматтар ұсынылған Негізгі заң жобасын қолдаса, елдің саяси жүйесі түбегейлі өзгеріске ұшырайтынын айтты. Жаңа конституциялық модельге көшу туралы сіздің пікіріңіз қандай? Бұл жүйе пропорционалды және мажоритарлық сайлау жүйелерінің арасындағы тепе-теңдікті қалай қамтамасыз етеді?

- Енді тепе-теңдік балансы бұзылмайды деп ойлаймын. Себебі Мәжіліске енді мәслихаттар қатысып отыр ғой. Ал пропорционал жүйе жаңағы айтқандай тек қана партиялық тізім арқылы сайлануға қатысты болады. Ал облыстық мәслихатта елуге елу болуы мүмкін деп ойлап отырмын. Ал аудан деңгейінде қазіргідей жүз пайыз мажоритарлық жүйе болғаны дұрыс деп ойлаймын. Себебі аудан – кіші бірлік қой. Кіші бірлік болғаннан кейін азғантай халықтың ішінде нақты сайлап, адамды тануға мүмкіндік көбірек болады.

Ал енді облыс сияқты үлкен деңгейде бір адам сайланатын болса, қазіргідей мажоритарлық жүйемен, онда ол адамды бүкіл облыс толық тануы қиындау болады. Әрине, аты-жөнін сырттай танығанмен, шын мәнінде бәрі бірдей жақсы біле бермейді. Сондықтан ондай жағдайда партия арқылы жіберіп, партия өзінің ең мықтысын іріктеп ұсынғаны дұрыс деп ойлаймын. Ал аудан деңгейінде жағдай басқаша. Мысалы, бес мың адамға бір депутаттан келетін болса, ол адамды халық жақсы таниды. Қандай адам екенін, немен айналысатынын, қайда жұмыс істейтінін, қандай кәсіппен жүргенін – бәрін білуге мүмкіндік бар. Ал бірлік үлкейген сайын, яғни халық саны көбейген сайын, нақты бір адамды жақыннан танып-білу қиындай түседі. Сондықтан осындай жүйе тепе-теңдікті сақтайды деп ойлаймын: мәслихаттар – мажоритарлық жүйе арқылы, ал Мәжіліс – пропорционал жүйе арқылы.

- Қазақстанның дамуы мен республиканың халықаралық аренадағы беделін арттыру үшін Негізгі заңға енгізілуі мүмкін қандай өзгерістерді ең маңызды деп санайсыз?

- Осы жалпы өзгерістердің ішіндегі ең ірілерінің бірі, әсіресе біздің халықаралық аренадағы абыройымызды көтеретін өзгерістердің бірі – Конституцияға өзгеріс тек қана жалпыхалықтық референдум арқылы жүзеге асуы деп ойлаймын. Бұл өте дұрыс. Қазіргі заңымыз бойынша оның екі жолы бар ғой: біріншісі – Парламенттің қарауына беру, екіншісі – референдум арқылы қабылдау. Бірақ Конституцияны Парламенттің қарауына беріп, сол арқылы өзгерте беру дұрыс емес деп ойлаймын.

Себебі Парламент – Конституция шығаратын орган емес, ол заң шығаратын орган. Яғни ол Конституцияға қайшы келмейтін заңдарды қабылдайтын орган негізінде. Ал бүкіл халықтың тағдырын, мемлекеттің бүкіл даму бағытын айқындайтын негізгі заңды бүкіл халық болып қабылдағаны дұрыс. Сондықтан Конституцияға өзгерістердің жалпыхалықтық референдум арқылы қабылдануы – ең үлкен әрі маңызды өзгерістердің бірі деп ойлаймын. Өйткені бүкіл халықтың қатысуымен қабылданған Конституцияның құзыреті де биік болады. Сонымен қатар оның мызғымастығы да күшейеді. Себебі оны азғантай адамның келісімімен өзгертуге жол берілмейді. Сондықтан бұл өте дұрыс шешім деп есептеймін.

- Президент мемлекет қауіпсіздігін қорғау үшін саяси-дипломатиялық құралдарды барынша пайдаланатынын айтты. Мемлекет басшысының мұндай ұстанымы нені білдіреді деп ойлайсыз?

- Өзгерістердің бірі, біздің халықаралық аренада абыройымызды көтеретін қадамдардың бірі – Конституцияға адвокаттық қызметтің енуі деп ойлаймын. Яғни қазіргі Конституциямызда тек сот төрелігі мен прокуратура ғана көрсетілген еді. Ал енді солармен бір деңгейде адвокаттық қызмет те Конституцияға енгізіліп отыр.

Бұл – адам құқықтарын қорғау саласында өте маңызды қадам, жақсы ілгерілеу деп санаймын. Себебі адвокаттық қызметтің конституциялық деңгейде танылуы азаматтардың құқықтарын қорғаудың маңызын арттырады. Сонымен қатар жаңа «мейрамды ережесі» де енгізіліп отыр. Өздеріңіз білесіздер, өркениетті елдердің көпшілігінде осындай нормалар бар. Сондықтан оның біздің Конституцияға да енгізілуі – құптарлық іс. Бұл өзгерістер еліміздің құқықтық жүйесін нығайтып, халықаралық деңгейдегі беделімізді арттырады деп толық сеніммен айта аламын.

- Тоқаевтың пікірінше, Қазақстанның табысты дамуының басты факторлары — бірлік пен тұрақтылық. Бұл факторлардың маңызы қаншалықты жоғары?

- Енді жалпы мемлекетіміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін саяси, дипломатиялық құралдарды пайдалану – өте дұрыс деп ойлаймын. Өйткені бұл сол саланың кәсібі, осы бағытта мол тәжірибесі бар. Ол жағынан бізге, қазақша айтқанда, повезло. Себебі ол кісінің Біріккен Ұлттар Ұйымында жұмыс жасаған тәжірибесі бар. Сол тәжірибесінің бәрін пайдаланып, мемлекеттің қауіпсіздігі үшін бар күшін саламын деп отыр ғой. Бұл өте дұрыс. Жалпы ең бірінші мәселе – қауіпсіздік мәселесі. Соның ішінде мемлекеттің қауіпсіздігі аса маңызды. Біз бейбітшілік саясатын ұстанып, сол бағытта жұмыс жасай беруіміз керек. Осы уақытқа дейін бұл бағытта айтарлықтай сын айтатындай жағдай жоқ деп ойлаймын. Біз шығыстағы көршілермен де, солтүстіктегі көршімізбен де, батыс елдерімен де, АҚШ-пен де жақсы қарым-қатынаста отырмыз. Соның арқасында қазіргі алмағайып заманда тыныштықта өмір сүріп отырмыз, құдайға шүкір. Өйткені білесіздер, табиғи ресурстарға бай мемлекеттерге қауіп те көп болады. Осындай жағдайда дұрыс шешім тауып, қиыннан қиыстырып, тепе-тең саясат жүргізіп отырғаны – өте дұрыс. Бұл оның саяси кәсібилігінің нәтижесі деп ойлаймын. Алдағы уақытта да осы бағыттағы саясат жалғаса береді деп сенемін.

- Президенттің айтуынша, өткен жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның ЖІӨ көлемі 306 млрд долларды құрады. Бұл — ТМД елдері арасындағы екінші көрсеткіш және аймақтағы ең жоғары нәтиже. Қазақстанның биыл әлемдегі ең ірі 50 экономиканың қатарына енуіне қандай факторлар әсер етті деп ойлайсыз?

- Бірлік пен татулық – біздің осы күнге дейін дамуымыздың басты себептерінің бірі деп айтуға болады. Әрқашан осы мәселені алдыңғы кезекке қойып, бірліктің арқасында тыныш заманда бірқалыпты дамып келдік деп айтуға болады. Әсіресе мемлекеттік істерде популизмге берілуге болмайды. Бірлікте, сабырмен, жүйелі түрде мәселелерді шешу қажет.

Біз әрдайым тұтастығымызды, бірлігімізді ойлауға тиіспіз. Себебі біз ұланғайыр территорияда тұратын азғантай халықпыз. Егер бірлік кетіп қалса, қауіптер көбейе түсетіні белгілі. Сондықтан халық саны алпыс жетпіс миллионға жеткенше де, одан кейін де бірлікте болу – басты приоритет болып қалуы керек. Бізде бірлікті бұзуға жол жоқ. Жаңа жобада да бұл жақсы көрсетілген – кіріспеде «Біз біртұтас Қазақстан халқы» деп басталады. Бұл өте керемет. Қазіргіше «тағдыр біріктірген Қазақстан халқы» деп емес, біз өзіміздің біртұтас халық екенімізді көрсетуіміз керек, өзімізді солай санауымыз қажет. Басқа ұлт деп ешкімді кеудесінен итермей, әрбір азаматты – кең құқылы, өзімізбен тең, осы ел үшін барын салып еңбек ететін адам деп санауымыз керек. Сол арқылы біз біртұтас ұлт болып қалыптасамыз. Бұл өте дұрыс және маңызды қадам деп ойлаймын.

- Мемлекет бастамашы болған аса маңызды инфрақұрылымды жаңғырту бағытындағы бұрын-соңды болмаған ауқымды жұмыстарды қалай бағалайсыз?

- Иә, жалпы бұл нәрсе шетелге шыққанда айқын көрінеді. Шетелден шыққан адамға, жақын немесе алыс шетелдерге барғанда, біздің жалпы ішкі өніміміздің жоғары екенін байқауға болады. Көшеден, көліктерден, салынған үйлерден, тіпті ауылдарымызға дейін қарасаң, бұл біздің экономикамыздың өскенінің көрінісі. Бұл ең бірінші кезекте елімізде тыныштық пен бірлік болғандықтан, тұрақтылық болғандықтан мүмкін болды. Сол себептен біз барымызды ұқыпты пайдаланып, дамытып отырмыз. Құдайға шүкір, қазақтың ұланғайыр жері, қойнауы қазынаға толы. Оны ретімен үйлестіріп, өз пайдамызға жарату арқылы ішкі өніміміз әлде де өсіп отырады. Сонымен қатар, біз географиялық орналасуымызды тиімді пайдаланып, шығысты батысқа, солтүстікті оңтүстікке байланыстыратын мүмкіндіктеріміз бар. Сол мүмкіндіктерді де пайдаланғанымыз жөн. Жалпы, Қазақстан мықты мемлекет болып қала береді деп ойлаймын. Басымызда бейбітшілік, заманымыз тыныш болған жағдайда ғана тұрақтылық сақталады және біз әрдайым өсе береміз деп толық сеніммен айта аламын. Ол үшін барлық мүмкіндіктерімізді тиімді пайдалану қажет.

Abai.kz