Header Banner
Júma, 13 Nauryz 2026
Aqmyltyq 131 0 pikir 13 Nauryz, 2026 saghat 12:43

Prinsipter paradyna para-par plebissit

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

«Plebissiyt» - (lat. plebiscitum, «plebs»qarapayym halyq jәne «scitum» — sheshim, qauly), memlekettik manyzy bar asa manyzdy mәseleler boyynsha azamattardyng jalpyhalyqtyq dauys berui men erkin bildirui»

Sonymen, eki kýnnen keyin elimiz taghy da bir tarihy oqighany bastan ótkeredi: Qazaqstan halqy referendumda jana Konstitusiya jobasyna qatysty óz tandauyn jasaydy.

Bir aigha sozylghan talqylau neni kórsetti?

Birinshiden, memlekettik mashina ózining úiymdyq jәne iydeologiyalyq әleuetin әbden tanytty. Áriyne, jobany qoldaushylar qúrghan Koalisiyanyng júmysyna, eski jәne sony әdis-tәsilderine, kreativti jәne onsha kreativti emes bastamalaryna kózqaras әrtýrli boluy mýmkin. Alayda, bir nәrseni moyyndau kerek: biylik jәne oghan jaqyn sayasy kýshter ýgit-nasihat júmysyna bar kýshin saldy. Keyde artyq qylamyn dep, tyrtyq qylghan sәtteri de boldy. Búl júmystyng nәtiyjesi qanday bolatynyn ertengi dauys beru qorytyndysy kórseteri haq.

Ekinshiden, úsynylyp otyrghan jobagha zaman talaptaryna say órkeniyettik, qúqyqtyq, dýniyetanymdyq, filosofiyalyq, kerek deseniz,  moralidyq novasiyalar engizilip jatqany da ras.

Alayda, qogham bolghan son, kez kelgen bastamagha әrtýrli kózqaras pen ústanym bolady. Jobanyng keybir tústaryna, sonyng ishinde, biylik tarmaqtarynyng tepe-tendigi, parlamenttik saylau jýiesining ózgeruine, viyse-preziydent lauazymynyng engiziluine jәne basqa da baptargha qatysty qoldau da bar, qarsylyq ta bar, týsinbestik te joq emes. Ol da preziydent Toqaev jariyalaghan «aluan-týrli pikir – birtútas últ» qaghidatyna әbden say keledi dep oilaymyn.

Ókinishke oray, úsynylyp otyrghan jobanyng qarsylastary ýgit-nasihat nauqany kezinde bir jaghadan bas, bir jennen qol shyghara almady, ortaq kózqaras pen mýdde negizinde sayasy birlik tanytugha jaramady. IYә, әleumettik jelilerde jekelegen túlghalar narazylyq tanytyp jatty. Biraq, jayaudyng shany, jalghyzdyng ýni shyqpaytyny turaly mәtelding sayasatqa da tikeley qatysy bar ekenin úmytpayyq.

Osy orayda jalpy demokratiyalyq qúrylys ózin demokrat, oppozisiya sanaytyn kýshter men jeke túlghalardyng alauyzdyghynyn, bir-birin kóre almay, tek qana ózin naghyz oppozisiya, al qalghandaryn satqyn, biylikting jobasy degen ejelden kele jatqan jaman әdetinin, orynsyz sayasy ambisiyalarynyng qúrbany bolyp otyr! Áytpese, dәl osynau jauapty kezende auyzbirshilik tanytyp, nauqan túsynda biregey kýsh bop ózin tanytugha bolar edi ghoy. Ókinishke oray, olay bolmady.

Áytpese, әr adamnyn, әr qoghamdyq kýshting memlekettik qúrylysqa qatysty óz prinsipteri men ústanymdary bar, olardy órkeniyetti týrde qorghau qúqyn eshkim de joqqa shyghara almaydy. Ertengi referendum (plebissiyt) aldyndaghy nauqandy sol prinsipter paradynyng kuәsi boldyq emes pe?

Otyz jyl demokrattar sapynda jýrgen mening úghynghan bir aqiqatym bar: kez kelgen biylik, kez kelgen preziydent túsynda әleumettik-ekonomikalyq, qúqyqtyq, qoghamdyq-sayasi, geosayasy mәseleler boyynsha shendilerge balama pikir, syny kózqaras bildire alatyn legitimdi, Qazaqstannyng memlekettik, últtyq mýddelerin basshylyqqa alghan sayasy kýshter boluy shart! Sonday kýshterding talap-tilegin eskermey, qughyn-sýrginge salyp, kózin qúrtqan eski Qazaqstannyng kýni qalaysha qarang bolghanyn tayaudaghy tarihtyng ózi kórsetip otyrghan joq pa?

Sonymen qatar, referendum ótkizu bir bólek, jana bolmysty endigi jerde tiyisti zandarmen tolyqtyryp, ózgertu jәne janasha jaghdayda naqty qadamdar jasau – bir bólek.

Óz basym manyzdy degen ýsh jaytqa nazar audarghym keledi.

Birinshiden, endigi jerde biylikting ýsh tarmaghynyng – zang shygharushy, atqarushy jәne sot organdarynyng – referendumnan keyingi tepe-tendigi is jýzinde qalaysha qamtamasyz etiledi?

Ekinshiden, basqaru jýiesindegi janalyq - viyse-preziydent lauazymyn engizu onsyz da klandyq, toptyq, jershildik, traybalistik dertterden aiygha almay kele jatqan biylik jýiesindegi taqtalasty odan sayyn qozdyryp jibermey me?! Preziydent taghayyndaytyn viyse-preziydent pen saylanbaly organ basshysy – Qúryltay spiykeri men Ýkimet jetekshisining burokratiyalyq mәrtebesi men ara-qatynasy qanday bolmaq?

Ýshinshiden, endigi jerde Qúryltay tek qana partiyalyq tizimder boyynsha saylanatyn bolady eken. Bizding partiyalyq jýie bolsa, eski Qazaqstan kezindegi qalpynda qalyp, esh ózgermey túr. Sayasy teatr sahnasynda sol eski, әbden mezi bolghan oryndaushylar. Osydan otyz jyl búryn elbasyna, ol qúrghan avtoritarlyq jýiege ant berip, jan-tәnimen qyzmet etken partiyalar Jana Qazaqstan túsynda da at ýstinde, әli de týk bolmaghanday Parlament tórinde qonjiyp otyr. Referendumnan keyin Parlament tarap, Qúryltay saylauy ótpek. Ázirshe partiyalyq ómirde eshbir janalyqtyng nyshany sezilmeydi. Sonda eski partiyalar Jana Qazaqstannyng qúramdas bóligi bop qala bere me?! Meninshe, Jana Qazaqstan iydeyasyn qoldaugha әzir kókiregi oyau, kózi ashyq qauym múnday kertartpalyqty qabylday almaydy. Al uaqyt bolsa, tym tyghyz.

Kýni keshe ótken Mәslihattar forumynda preziydent Toqaev: «Keybir yqpaldy adamdar, basqasha aitqanda “súr kardinaldar” nemese “sayasat sahnasynyng syrtyndaghy oiynshylar” memlekettik instituttardy almastyrmauy kerek».

Óte manyzdy mәlimdeme! Qos qolymdy kóterip qolaymyn. Áytpese, sol «súr kardinaldar» túsynda qanshama súmdyqtar oryn alyp, talay adamgha, qala berdi, tútas bir úrpaqtargha, el bolashaghyna obal jasaldy desenizshi!

Alayda bir-birining kózin shúqymaytyn biylik tarmaqtary preziydent aitqan talapty tolyqqandy orynday ala ma? Meninshe, eski Qazaqstannyng eng soraqy sarqynshaghyn týbegeyli joy ýshin bizge shyn mәnindegi halyqtyq, klandar men toptardan tәuelsiz qoghamdyq kýshter kerek, olar basqalarmen birge Parlament tórinde otyruy tiyis!

Eski Qazaqstan túsynda ótkizilgen әdiletsiz, kópe-kórineu qaraq elektoraldyq nauqandardan auzy kýigen júrtshylyq referendum, saylau degenderge kýdik pen kýmәnmen qaraytyny jasyryn emes. Búl jayt ertengi kýngi referendumgha azamattardyng qatysuy, qatyspauyna óz әserin tiygizetini týsinikti.

Osy joly biylik aldynda sol kýdik pen kýmәndi seyiltuding bir mýmkindigi túr: ol dauys beru jәne ony sanau prosesin meylinshe ashyq әri әdiletti ótkizu. Sonda qalyng júrttyng Jana, Ádiletti Qazaqstan iydeyasyna senimi arta týsedi dep oilaymyn.

Abai.kz

0 pikir