Jasynday jarq etken jampozdar
Futboldan әlem chempionatynda erekshe sheberligimen tәnti etken tandauly oiynshylar jónindegi әngimeni әri qaray jalghaymyz.
«Stadiongha» ainalghan anyz-adam
1978 jyly Mario Kempes almaghan ataq qalghan joq: ol әlem chempiony jәne Ontýstik Amerikanyng tandauly oiynshysy atandy, әlem chempionatynyng ýzdik futbolshysy jәne súrmergeni boldy. Eger ol kezde qazirgidey әlemning ýzdik futbolshysyn tandau jýrgizilgen bolsa jәne FIFA men «Frans futbol» óz bayqauyna europalyq emes oiynshylardy da qosqan bolsa, búl eki jýldeni de Kempes alghan bolar edi...
Bir tang qalarlyghy: Argentina qúramasynyng shabuylshysy búghan deyin de, búdan keyin de eshqanday jarysta artylyp kózge týsken emes. 1974 jyly ol әli 20-gha da tolmaghan edi, sondyqtan batysgerman alandarynda jelkesin japqan úzyn shashy arqyly bolmasa, basqa eshqanday qyrymen este qalghan joq. 1982 jyly qúramadaghy oiyn tizginin Maradona qolyna alyp ýlgergendikten, Kempes taghy da mamandar nazaryn ózine audara almady. Al klubtyq dengeyde ispandyq «Valensiyanyn» sapynda 1980 jyly Kubok iyeleri kubogyn jәne Europa Superkubogyn ghana jenip aldy. Ras, eki dýrkin Ispaniya chempionatynyng súrmergeni atanghany taghy bar.
Onyng júldyzdy shaghy – 1978 jyl boldy.
Boyshang (182 sm), jyldam, baspen de jaqsy oinaytyn, soqqysy kýshti Mario Kempes júrtshylyq nazaryn 17 jasynda-aq audarghan. «Rosario» klubynda 105 oiyn ótkizip, 86 gol soqqan jas mergen jiyrma jasynda-aq Argentina qúramasyna shaqyryldy. 1976 jyly Europagha ketti. Arada bir jyl ótkende onyng «Valensiyasy» Ispaniya kubogynyng finalynda Madridting «Realyn» 2:0 esebimen jendi. Eki goldyng da avtory – Kempes bolatyn.
1978 jylghy dop dodasynyng alghashqy ainalymynda birde-bir dop soqpaghan Mario Kempes odan keyin bas bapker Menottiyding kenesimen múrtyn qyryp tastap edi, sony kýtip jýrgendey onyng tepken doby qaqpagha týse beretin boldy. Shyn mәninde, múnyng taghy bir sebebi bar edi: búghan deyin jartylay qorghaushylargha óte tәueldi ortalyq shabuylshynyng mindetin atqarghan Kempes ekinshi ainalymda alghy shepke tyldan kelip qosylyp, tosynnan dem beretin shabuyldaushy jartylay qorghaushynyng ornyna auysqan-dy.
Biraq ekinshi ainalymdaghy alghashqy match alang iyeleri ýshin onaygha soqqan joq. Polisha futbolshylary birinshi taymda olarmen terezesi teng óner kórsetti. Yasek Gmohtyng shәkirtteri 16-minutta Kempes esep ashqan song da bilgeninen janylghan joq. 37-minutta Andjey Sharmah sol qaptaldan aiyp soqqysyn oryndady. Janúshyra úmtylghan Filiol qatelesti de, bәrinen biyik sekirgen Gjegoj Lyato dopty baspen nysanagha dәl baghyttady. Biraq qaydan tap bolghany belgisiz... Kempes dopty tura qaqpa syzyghynan qolmen qaytardy. Ol kezde múnday әreketti birden qyzyl kartochkamen jazalau erejege enbegen edi, sondyqtan tóreshi oghan eskertu berdi jәne penality belgiledi. Ókinishke qaray, Kaziymej Deyna ony óte nashar oryndady, argentinalyq qaqpashy әlsiz soqqyny qinalmay-aq qaghyp aldy. Al alanda qalghan Kempes ekinshi taymda taghy da qanjyghasyn maylady.
Toptyq kezende alghy shepke ýsh shabuylshyny qatar qoyghan bas bapker Menotty keyin búl qadamynyng asa sәtti bolmaghanyn sezdi. Sóitip, chempionattyng ekinshi bóliginde Kempesti ortalyq alangha auystyrdy. Ol búdan bylay oiyn tizginine batyl iyelik etti. Sheshushi oiyndarda tipti ózin naghyz súrmergen retinde tanytty. Argentnianyng finaldaghy ýsh golynyng ekeuin sol soqty.
1954 jyldyng 15 shildesinde Kordobada dýniyege kelgen Kempes Argentina qúramasynyng sapynda 43 oiyn ótkizip, qarsylastar qaqpasyna 26 dop engizgen. Biyl jetpisting ekeuine shyghatyn Kempes qazir zeynette. Tughan qalasy – Kordobadaghy stadion qazir danqty futbolshynyng atynda, «Mario Aliberto Kempes» stadiony dep atalady.

Suret: football.ru saytynan alyndy.
Ayyp alanynyng koroli
«Mergen shabuylshy bolyp tuu kerek pe, әlde onday dengeyge talantty shyndap, talmay ter tógu arqyly jetuge de bola ma?» dep súrapty osydan birneshe jyl búryn jurnalister 1982 jylghy әlemdik dop dodasynyng ýzdik oiynshysy Paolo Rossiyden. Sonda ol: «Meninshe, әu basta-aq adam boyynda mergendik qasiyetimen, doptyng baghytyn andausyz-aq sezetin týisigimen shabuylshy bolyp tuu kerek. Onsyz shelektep tógilgen terden de týk shyqpaydy», – depti.
Paolonyng taghdyry tura ózi aitqanday boldy: ol qarshadayynan qarsy qaqpany qarauylynan bir sәt qaghaberis qaldyrmaytyn mergen shabuylshy retinde tanyldy. Oiyn sayyn dop soghatyn jas talap turaly daqpyrt birte-birte Italiyanyng eng ataqty kluby – «ngventustyn» jattyqtyrushylaryna jetedi. Daryndy balanyng ayaq alysyna olardyng da kónili tolghandyqtan shyghar, kóp úzamay múny turindik klubtyng jastar komandasyna qabyldaydy.
Áuelde bәri oidaghyday órbigenimen, birer jyldan son, jaraqattanghan tizesi jiyi-jii syr berip, Paolonyng ayaghyna ýsh ret operasiya jasalady. «Negizgi qúramgha qosylugha dayyn» dep ýmit kýtip jýrgen balaqaydyng alannan góri auruhanada jii bola berui jýikelerine tiyip bitti me eken, «iyventustyn» qojalary ony tómengi ligadaghy «Vichensagha» eki jylgha jalgha beredi.
Rossiyding naghyz órleui, shyn mergen retinde tanyluy B seriyasynda (Italiya chempionatynyng ekinshi dәrejeli ligasy) óner kórsetetin osy komandada bastaldy. 1977 jyly shabuylshynyng 21 goly komandanyng A seriyasyna shyghuyna mýmkindik berdi. Al 1978 jyly Rossiyding arqasynda «Vichensa» kýtpegen jerden el birinshiliginde 2-oryn alyp, kýmis jýldege ie boldy! Shabuylshynyng ózi 24 doppen bas mergen atandy, últtyq qúramagha shaqyrylyp, onyng negizgi mýshelerining birine ainaldy. Argentinada ótken әlemdik dop dodasynda Paolo barlyq oiyngha qatysyp, 3 gol soqty.
Rossiyding ghúmyryndaghy eng bir qaraly kezeng – «Perudjagha» auysqan kez. Ras, ol jana komandasynda da mergender qatarynan kórinip jýrdi. Biraq pәle ayaq astynan keldi: elding futbol federasiyasy matchtardyng nәtiyjelerine aqsha tigetin totalizator jýiesimen baylanysqan klubtar men oiynshylardy әshkerelep, olardy jazalaugha kiristi. Kýdikti oiynshylar tergeuge alyndy. Olardyng ishinde bizding keyipkerimiz de bar edi. Tekserushiler «Perudja» – «Avellino» (2:2) kezdesuining esebi aldyn ala kelisilgenin dәleldedi. Búl astyrtyn kelisimdegi Rossiyding mindeti – 2 gol soghu bolghan eken (rasynda da, qarsy qaqpagha engen 2 dopty da Paolo engizgen). Keyin bir súhbatynda P.Rossy búl jaghday turaly: «Qúday kuә, men arymnan attaghanym joq, biraq federasiya janjaldyng sonyn eldegi eng ataqty oiynshyny jazalaumen qorytyndylaghysy keldi, men arqyly aldaghy uaqytta múnday oqigha qaytalana qalsa, eshkimdi de ayamaytynyn kórsetpek boldy», – deydi.
Qalay bolghanda da, Paolo ýsh jyl boyyna dop tebuden qaldy (sәl keyinirek jazany jenildetip, bir jylyn kemitti). Shabuylshy sporttyq babyn jeke jattyghular arqyly saqtaugha tyrysty. 1982 jyldyng basynda «ngventus» eki jyldan beri jasyl alangha shyqpaghan oiynshyny «Vichensadan» birjola satyp aldy. Sol jyldyng kókteminde Rossiyding jaza merzimi bitti de, ol turindik klubtyng chempionattaghy songhy 3 oiynyna qatysty. Taghdyr degendi qoysanyzshy, «nvege» alghash 1971 jyly shaqyrylghan ol atalmysh klubtyng jeydesin aragha 11 jyl salyp bir-aq kiydi!
Kiygeni dúrys-au, biraq iyek artpada kezekti әlem chempionaty túrdy. Italiya qúramasynyng bas bapkeri Enso Bearzot eki jyldyq ýzilisten son, yaghny 1982 jyldyng 29 sәuirinde ghana alangha shyqqan oiynshyny sonda da Ispaniyagha ala ketti. Bәri әu bastan sәtti bola qoyghan joq. Alghashqy kezdesuding 90 minutynda shabuylshy polyaktardyng qaqpasyna... jalghyz soqqy baghyttady. Ol ol ma, Perumen bolghan ekinshi oiynda tipti ayaghyna dop ta tiymedi (ýziliste ony Franko Kauzio almastyrdy). Zyghyrdany qaynaghan kýlli Italiya Bearzotty týtip jeuge shaq qaldy. Alayda bapker Rossiydi ýshinshi matchta da ýzdik 11-ding sapynan qaldyrghan joq. Búl joly qimyly sәl shiraq bolghanymen, bәribir ol komandany jeniske jeteley almady: taghy da teng nәtiyje! Ýshinshi ret!
Qyzyqtyng bәri kelesi kezende bastaldy. Argentinamen oiynda qanjyghasy bos qaytsa da, Paolo Rossy búl joly belsendi oiynymen qarsy jaq qorghaushylaryn әbden sileletti. Al Braziliyamen beldesu – jartylay finalgha beriler joldama ýshin talas edi. Italiyagha tek jenis qajet bolsa, ontýstikamerikalyqtardy teng oiyn da qanaghattandyratyn. Qaytalanbas dramalyq sujetimen jankýier jadynda mәngi qalar matchtyng 4-minutynda Kabriny sol qaptaldan aiyp alanyna әuelete dop asyryp edi, Rossy baspen úryp, ózining osy dodadaghy birinshi golyn soqty. Tenbil doptyng tendessiz sheberleri sasqan joq, kóp úzamay Sokrates tarazy basyn tenestirdi. 25-minutta Bruno Konty keremet paspen Rossiydi braziliyalyq qaqpashymen jekpe-jek shyghardy – babyna ene bastaghan shabuylshy mýlt ketpedi. Búdan keyingi 40 minut Bearzot shәkirtteri ýshin óte qiyn boldy: Falikao tarazy basyn tenestirgen 68-minutqa deyin Dino Dzoff qorghaghan Italiya qaqpasynyng manynda talay gol soghugha qolayly sәtter tuyndady. Biraq búlar bәrine tótep berdi. Al Rossy qarsy shabuyldyng birinde jenis dobyn soqty – 3:2! Búl – shabuylshynyng qúrama sapyndaghy jalghyz het-triygi! Esesine, qanday desenizshi! Elding bәri kýderin ýzgen Italiyany jartylay finalgha alyp shyqqan, naghyz erlikke parapar tarihy het-triyk!
Ári qaray Rossiyding shabytymen sharyqtaghan «Skuadra adzurrany» toqtatu mýmkin emes edi. Paolo toptyq kezende ólispey-berispegen Polishanyng qaqpasyna qos dop toghytyp, komandasyn finalgha alyp shyqty. Chempionattyng sheshushi oiynyndaghy ýsh goldyng alghashqysy da bizding keyipkerimizding enshisinde: 57-minutta qorghaushy Klaudio Djentiylening ong qanattan tastaghan dobyna qos komandanyng bes-alty oiynshysy qatar úmtyldy, biraq, shabuylshylyq hәm mergendik týisik degendi qoysanyzshy, dopqa bәrinen búryn Rossy jetti! Búdan keyingi Tardelly men Alessandro Alitobelliyding goldaryna nemister tek Pauli Braytnerding jalghyz dobymen jauap qaytardy...
...1986 jylghy әlemdik dop dodasynda Bearzot jastargha kóbirek senim artty da, Rossy qúr alang jiyegin kýzetip otyrdy da qoydy. Meksikadan kelgen son, ol bir-aq jyl oinady: 1987 jyly futbolmen qosh aitysty. Nebәri 31 jasynda! Sebebi bayaghy ýsh ret operasiya jasalghan ayaghy jiyi-jii syr berdi, sonyng saldarynan ol búrynghy babyna qayta kele almaytynyn týsindi.
Ýsh әlem chempionatyna barghanymen, Kempes sekildi, Rossiyding de jarq ete qalghan shaghy – 1982 jyl ghana edi.
P.Rossy 2020 jyly qaytys boldy.
Sәken Sybanbay
Abai.kz