1 shildeden bastap Qazaqstan jana konstitusiyalyq kezenge qadam baspaq. Búghan deyin elding qúqyqtyq negizi bolyp kelgen Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy óz kýshin joyyp, onyng ornyna týbegeyli janartylghan Ata Zang qoldanysqa engiziledi. Búl ózgeris memlekettik basqaru jýiesin qayta qúryp qana qoymay, biylik tarmaqtarynyng araqatynasyn jana dengeyde aiqyndaudy kózdeydi.

Sarapshylar jana Konstitusiyany tәuelsiz Qazaqstan tarihyndaghy eng auqymdy sayasy reformalardyng biri dep baghalap otyr. Qújatta biylik instituttary ghana emes, azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryna qatysty normalar da qayta qaralghan.

Parlamentting ornyna – Qúryltay

Jana Konstitusiyagha sәikes, eldegi dәstýrli qos palataly Parlament jýiesi joyylady. Onyng ornyna bir palataly jana zang shygharushy organ – Qúryltay qúrylady.

Qúryltay qúramyna 145 deputat enedi. Olar jalpyúlttyq bir saylau okrugi boyynsha proporsionaldy jýiemen saylanady. Múnday modeli zang shygharu prosesin jyldamdatuy mýmkin. Alayda búrynghyday Mәjilis pen Senat arasyndaghy tejemelik tetikterding joyyluy zandardy qayta qarau mýmkindigin shekteui yqtimal.

Viyse-preziydent instituty engiziledi

Jana jýiede alghash ret viyse-preziydent lauazymy payda bolady. Búl qyzmet búrynghy memlekettik kenesshi institutynyng ornyn basady.

Viyse-preziydent:

– memlekettik organdardyng júmysyn ýilestiredi

– preziydent tapsyrmalaryn oryndaydy

– qajet jaghdayda memleket basshysynyng mindetin uaqytsha atqarady

Búl qadam biylik sabaqtastyghyn qamtamasyz etu qúraly retinde qarastyrylyp otyr.

Qazaqstan Halyq kenesi – jana sayasy alan

Konstitusiyalyq mәrtebege ie jana organ – Qazaqstan Halyq kenesi qúrylady. Onyng qúramyna 126 adam kiredi.

Atalghan qúrylym:

– zang jobalaryn úsyna alady

– referendum bastamasyn kóteredi

– últtyq birlik mәseleleri boyynsha úsynystar әzirleydi

Búl organ azamattyq qogham men memlekettik biylik arasyndaghy dialogty kýsheytuge baghyttalghan konsulitativtik alang retinde baghalanuda.

Preziydent ókilettikteri keneyedi

Jana Konstitusiya preziydent institutynyng yqpalyn aitarlyqtay kýsheytedi. Memleket basshysy endi birqatar manyzdy lauazymdargha tikeley taghayyndau qúqyghyna ie bolady.

Olardyng qatarynda:

– Bas prokuror

– Konstitusiyalyq sot tóraghasy

– Jogharghy sot tóraghasy

– Últtyq bank basshysy

– Últtyq qauipsizdik komiytetining tóraghasy

Sonymen qatar, Qúryltay preziydent úsynghan negizgi kandidaturalardy bekitpegen jaghdayda, memleket basshysy ony taratyp, uaqytsha zang shygharu funksiyasyn óz qolyna ala alady. Búl norma atqarushy biylikting pozisiyasyn aitarlyqtay kýsheytedi.

Ýkimetke senimsizdik bildiru jenildeydi

Jana redaksiyada ýkimetke senimsizdik bildiru rәsimi de ózgeriske úshyrady. Endi bastama kóteru ýshin deputattardyng besten birining qoldauy jetkilikti.

Búdan bólek, eger budjet esebi bekitilmese, senimsizdik mәselesi avtomatty týrde qaralady. Búl atqarushy biylikke parlamenttik baqylaudy belgili bir dengeyde kýsheytedi.

Preziydent immuniyteti jәne impichment

Jana normalargha sәikes, preziydent qyzmet barysynda qabyldaghan sheshimderi ýshin jauapkershilikke tartylmaydy. Búl ereje eks-preziydentterge de qatysty.

Impichment rәsimi de ózgertildi:

– bastama – deputattardyng ýshten biri

– sheshim – tórtten ýsh dauys

Búl prosedura búrynghydan yqshamdalghanymen, sheshim qabyldau mejesi joghary kýiinde qaldy.

Azamattardyng qúqyqtary: jana shekteuler men kepildikter

Konstitusiyada sóz bostandyghy saqtalghanymen, onyng naqty shekaralary belgilendi. Endi ol:

– jeke adamnyng abyroyyn qorghau

– qoghamdyq tәrtip

– moralidyq qúndylyqtar

– azamattardyng densaulyghy siyaqty faktorlarmen shektelui mýmkin.

Sonymen qatar, advokatura men ombudsmen instituttarynyng mәrtebesi kýsheytildi. Búl qúqyq qorghau jýiesining institusionaldyq negizin nyghaytugha baghyttalghan.

Qamau, neke, bilim jәne medisina Jana Konstitusiyada:

– qamaugha alynghan adamgha onyng qúqyqtary mindetti týrde týsindiriledi

– sot sanksiyasynsyz qamau merzimi shekteledi

Al әleumettik salada:

– orta bilim tegin bolyp qalady

– medisinalyq kómek tegin retinde bekitiledi

– joghary bilim beru tәrtibi zanmen retteledi

Sonday-aq, Konstitusiyada alghash ret neke úghymy naqty anyqtalyp, ol er men әielding teng qúqyqty odaghy retinde belgilendi.

Jeke derekter jәne enbek qúqyghy

Sifrlyq dәuir talaptaryna say, jeke derekterdi qorghau normasy engizildi. Búl messendjerler men elektrondy kommunikasiya arqyly beriletin aqparatqa da qatysty.

Al enbek salasynda manyzdy ózgeris bar: ereuilge shyghu qúqyghy Konstitusiyadan alynyp, endi tek zandar arqyly retteletin bolady.

Qorytyndy

Jana Konstitusiya Qazaqstannyng sayasy jýiesin týbegeyli ózgertudi maqsat etedi. Bir jaghynan, jana instituttar payda bolyp, qúqyqtyq normalar naqtylanuda. Ekinshi jaghynan, preziydenttik biylikting yqpaly kýsheyip, zang shygharu jýiesi qayta qúrylyp otyr.

Al búl reformalardyng naqty nәtiyjesi men qoghamgha әseri aldaghy jyldary aiqyndala týspek.

Abai.kz