(әngime)

         Ózin ózgelerden erekshemin deuge auzy barmaydy. Onday qúrmetti aqy-púlsyz kim bere qoysyn. Ay sayyn bolmasa da, jyl sayyn dýniyening qiyr shetindegi júmaq ólkelerge qydyrystap barsa bir jón ghoy. Estuinshe el kórgen, jer kórgenderding tanym-týsinikteri ә degennen aspan tiremese de, jan әlemderi búryn-sondy bastan keshpegen әdemi әserlerge bólenedi-mis; tóniregine tolayym basqasha kózqaraspen qaraydy-mys... Al búlardyng kórgenderi kýn sayynghy shóre-shóre tirshilik: irgelikten kýn sәulesi bayau kóteriledi de, tas tóbege tyrmysyp shyqqan son, tartylghan kól jaghasyndaghy otyz ýiden túratyn shaghyn auyldan ala almay jýrgen óshi barday, al kep quyrady-ay, al kep shyjghyrady-ay. Kýnning ystyghynan zәrezap bolghan siyrlar óristen tezdetip oralady da, eski tamdardyng kólenkesine talasady. Uaq maldar qora manynan úzamaydy. Túrghyndardyng aua-jayy belgili, balaqtarynyng biyti barlardyng qalagha qonys audarghandaryna qay zaman. Kәri-qúrtang kisiler shay-sularyn iship, ony-múny sharualaryn tyndyrghan boyda aulagha tamshylatyp su sebedi de, esik-terezeni eski gazettermen qymtap, dalagha shyqpastan, kýn qaytqansha túyaq serippey, jatyp alady. Tynyshtyq.

Osy tynyshtyqtyng auyq-auyq mazasyn alatyndargha ne daua. Tal týste bes-alty jenil mәshiyne men býiiri әldebir qatty soqqydan mayysqan eski avtobus kól jaghalauyna kep, dik etip toqtaydy. Bir nәrseden qúr qalatynday, bet-auyzdaryn júp-júqa aq matamen túmshalap alghandar dereu qolshatyrlaryn tigedi de, jartylay jalanashtanyp, apyr-topyr kólge qaray jýgiredi. Qamysbaydyng búl janalyqtan beyhabar bolugha qaqysy qaysy. Bir jaghynan maqtanysh sezimi iyektegendigin de jasyrmaydy. Suy tartylghan, aptaby tóbendi tesetindey alapat ystyq, lýp etken jel kóterilse qyzyl qúmy ash ittey qynsylap, ayaghyna jarmasatyn osynau aidalada eleusiz qalghan ólkeni әldekimderding әdeyi izdep keletinderi qanday ghajap! O, aitpanyz!  Týrkiyagha, ne Dubaygha qyruar qarjy shygharyp, bala-shaghasymen sapar shegetinderge jol bolsyn! Degenmen ózin de bir uaq solardyng sanatyna qosyp, meyli uaqytsha bolsa da, bir marqayyp qalatyndyghyn jasyrmaydy. Oipyr-ay, qiyal shirkinge erik berseng osy ghoy, kólding qara batpaghynyng boyynan kóterilgen ystyq saghym aptappen әp-sәtte til tabysyp, auadaghy bolar-bolmas ylghaldy júta salyp, jan-jaghyn jalmaghanday әldekimderge sonshalyq sýrensiz kórinse de, «o, qayran tughan jerge!» sayatyn tebirenis ayaghyndy jerge tiygizbeydi-aq!

Qamysbay auyl shetindegi eki bólmeli qaqyra tamnyng terezesinen jaghalaudaghylardyng jýris-túrystaryna tapjylmastan kóz tigedi. Kóz tigetin sebebi, úmyt qalghan auyldaghy búiyghy tirlik ózge әlemmen tildeskendey әser etedi. Mәshiynening gýrili men bireulerding dabyrlap sóileskenderi әldekimderge sóleket sekildi kóringenimen, búlardyng qúlaqtaryna sonday jaghymdy estiledi. Bermese de, almasa da ainalanda adamdardyng jýrgeni  kónilge kәdimgidey demeu. Jalghyzsyramaytyn tәrizdisin.

Kól jaghasyndaghy qúmdauyttyng kez-kelgen túsyna ashyq-shashyq júmyrtqasyn tastay salatyn sirә, shaghaladan asqan anqau qús bolmas. Álde targhyl-targhyl júmyrtqagha kimning kózi týse qoysyn dey me, mine, bóten adamdardyng oghashtau qimyl-әreketterin bayqaydy da, odan artyq ne istesin, túmsyqtarymen tóbelerin tesetindey tómen úshyp, tap-tap beredi. E, kýnning qyzuyn paydalanyp, batpaqqa týsip alayyq degenderge shaghalanyng shanqyly kerek edi. Túshykólding batpaghy anau-mynau jel-qúzyna tapsyrmas em. Ol kuәlikti kimder bergen desenshi! Búl – kosmodromnan atmosferagha jyldam kóteriletin, kóterilip qana qoymay, aspandy jerden beriletin tapsyrmalar boyynsha múqiyat zerttep, jerge aman-esen qaytyp oralghan gharyshkerlerding auzyndaghy sóz! Al endeshe, búghan tanghalmasqa amalyng kәne?! Orbitagha әrbir gharysh kemesi úshqan sayyn búlar týgili, tórtkil dýnie júrtshylyghynyng demderin ishterine jútyp, úly janalyqtardan qalys qalmayyq dep, qúlaq tigetinderi belgili ghoy. Úly janalyqtar ashyldy ma, ashylmady ma, oghan túshykóldikterding bas auyrtatyn ne jóni bar. Tóretamnyng júp-júmsaq topyraghyn tepkilep, úsha bersin, qona bersin... Oi, dәuren-ay, bayaghyda, bayaghyda deydi-au, kýni keshege deyin mektepte oqyp jýrgen Qamysbaylar   týni boyy kirpik ilmesten Gagarinnen bastap, býgingilerine deyin týgin qaldyrmay, esimderin jattap shyghushy edi-au! Múghalim taqtagha shygharsa da sart-súrt. Qazir shatasty, kóp, kópting qadiri bolmaydy. Jәne olardy bóle-jara tyqaqtap súrap jatqandar da neken-sayaq. Eng ózektisi – gharyshkerlerding biri Túshykólding qara batpaghynyng densaulyqqa paydaly jaghyn sonau zәu biyikten zerttegen. Al kerek bolsa!.. Gharyshkerler solay dese, oghan tiri jannyng dau aitugha qúqy qayda?! Dәrigerlik tekseruden ótkennen keyin olar birden Mәskeuge tartyp otyrmaydy. Az-kem ayaldaydy, kólding batpaghyna týsip, densaulyqtaryn shyndaydy.

Qamysbaydiki qazaqsha týsinik qoy kәdimgi. Kól jaghasyna neghyp pansionat ornatpaydy eken deydi, kelushilerge osy zamanghy jaqsy jaghdaylar jasalar edi deydi. Batpaqtan shyqqandardyng qamys tasasyna tyghylyp, birining ýstine bir su qúiyp, kiyimderin auystyryp, ózderinshe tazalynyp jatqandary. Ou, kózge kórinip túrghan kemshilikke sóz shyghyndap qaytedi. Búl – bir biznesmennin-aq atqaratyn sharuasy ghoy. Týske taman batpaqtan shyqqandar mәshiynelerding kólenkelerin panalap, termosqa qúiyp әkelgen shaylaryn iship, oi-hoy, aghyl-tegil terleydi-ay. Áldekimder býginshe osynyn-aq berekesin bersin dep, buynyp-týiinip, keri qaytady. Al qalghandary terleri basylghan son, qara batpaqqa qayta týsedi. Qamysbaygha adamdardyng siyreksigeni kerek. Jandaryna jolap ketseng bitti, anany-mynany súrap, zyqyndy shygharady. Qamysbaydyng sәl qabaghyn shytyp, nemeresi Tәuekeldi batpaqtyng moldau jerine aparyp, solardan qashyp qútylghysy keletindigin de eskermeydi. Mynaday kýnning ystyghynda óz basyna kók tiyn paydasy joq, kódiy-sódiydi qaytedi, Tәuekelining taramys denesine júqqan batpaqty juyp-shayyp,  jyly kórpeshemen qymtap, jaghadan yldym-jyldym tayyp túrghany olja.

Bәse-bәse, gharyshkerler biledi birnәrseni. Jergilikti әkim-qaralargha kól jaghasyna qújynatyp halyqty kóp jinay bermender dep eskertipti desedi. Kólge búrylatyn aidau jolgha shlagbaum ornatqany sodan. Rúqsaty barlar ghana beri jaqyndaydy. Tobyrdyng túyaghy tiygen jer otyr-topyr. Jaghalaudy jappay jaulasa, qoqyr-soqyryn kim jinaydy. Erikkenderi ot jaghyp shashylyq pisirer, bir-eki kýngi demalysymyzdy alansyz ótkizeyik dep, erkinsip, oilaryna kelgenderin jasar. Shaghalanyng shashylyp jatqan targhyl júmyrtqalaryna ayaushylyq bildirmek týgili, kóldi qorshaghan nu qamysty órtep jibermese sol-aq. Áne, onday abyr-sabyrdy únatpaytyn kólding kiyesi kózge kórinbesten «senderge keregi osy ma, al endeshe?!..» dep kókke úshyp ketpesine kim kepil. Qamysbay kólding kiyesi barlyghyna bar bolmysymen senedi. Kýnnen-kýnge nemeresining betining beri qaraghandyghyn da sonyng әseri ghoy dep topshylaydy.

HHH

̶  Shay-sularyndy dayyndap qoydym,  ̶  dedi Patshagýl Tәuekeldi ainalyp-tolghanyp, úiqysynan oyatyp jatyp.

̶  Qatyn, au, qatyn, mening aqylymdy tyndasandar týbi qor bolmaysyndar!  ̶  Qamysbay ertengi shayyn iship bola bere, auzy-basyn sýrtkilep, әldenege kónildengendey arasyna aq aralasa bastaghan siyrek múrtyn shiratty:  ̶  Senderding Tәuekeldi anda-múnda sýirep, oigha-qyrgha shapqylaghylaryng keldi. Izraylige baryp emdeteyik dedin-au, sen birde.

̶ Endi ne deyin, sasqan ýirek artymen jýzedi. Bir japyraq bala qinalmasyn, jәrdemi tie me degenim-daghy.

̶  Oghan ketetin qarajattyng kólemine shashynnyng týgi jetpes.

̶  Jalghyz otyrghan joqsyn, aghayyn-tughan qol úshyn berer.

̶  IYә, jarylqap tastaytyn aghayyn-tumany tapsan!..

̶  Týnilme.

̶  Týnil-týnilme, bastysy, mening oiym paydagha asty.

̶  Tifә-tifә!

̶  Túshykólding kiyeli batpaghynan artyq em-domdy kórip túrghanym joq. Gharyshkerler jandaryna bóten adamdardy juytpay, osy jaghada bekerden-beker qostanyp jatyp alady ghoy deymisin? Batpaqtyng qúramynda tabighy iod kóp.

̶  Qoyshy, múny talay aittyng ghoy.

̶  Áli de aitamyn, senderding kózderindi baqyraytyp qoyyp, naqty nәtiyjemen dәleldemesen, anau-mynaugha senesinder me.

̶  Shýkir ghoy bәrine!

̶  Bayqadyng ba, Tәuekel boyyn tiktep, óz ayaghymen túra bastady. Júlyngha tiygen zaqym birtindep ornyna keledi.

̶  Asatpay jatyp, qúldyq demeyik. Kýn suytqansha osynda bolarmyz. Azyq-týlikti balalar jetkizip berer.

̶  Qalagha yntyghyp túrghan kim bar. Týsinsen, maghan osy jer ynghayly. Azyn-aulyq tiyn-tebenning de tabylatyn týri bar.

̶  Tym súghyna berme.

̶  Tegin dýniyening qadir-qasiyeti bolmaydy. Adal enbegim, súranys týsse nege  odan әri shúghyldanbasqa. Saghan aitayyn, ónerge degen qúmarlyghym artyp, shabytym  shyndala týsetin tәrizdi. Qara batpaqtan әli de talay dýnie jasamaqpyn. Týni boyy keremet týster kórip shyghamyn.

̶  Áyteuir, qyza-qyza búl mangha ne ýshin kelgendigindi úmytyp ketip jýrme!

̶  Qúday saqtasyn!

Tórt jastaghy Tәuekelding auylgha alghash kelgendegidey emes, topyraqtan aumaytyn sarghysh renine eptep qan jýgire bastaghan.  Tóniregindegilerge kózqarasy jyly. Tili tolyq shyqpasa da, birnәrselerdi byldyrlap týsindiruge tyrysady. Anany-mynany ejiktep súraydy. Áke-sheshesin izdep mazany alar ma eken degen-di, joq, aldanyshtyng birazyn osy jerden tapqanday. Qaqyra tamnyng kire beris búryshyna ala bauyr qarlyghash úya salghan eken. Tórt-bes balapanyn  asyraumen zyr qaghady. Nemeresi týgil, qarlyghashtyng keremet qylyqtaryna keyde Qamysbaydyng ózi tanghalady. Túmsyghyna әldebir qúrt-qúmyrsqa tistegen qarlyghash ýige úshyp kelse bitti, balapandar kishkene auyzdaryn ashyp, shyqylyqtap, qúddy úyadan qúlap ketetindey quanyshty kýy keshedi. Ayran-asyr qalatyny, qarlyghash jem jegen balapandaryn shatystyrmaydy. Úyalastar birin-biri iyterisip, entelese de kezegin kýtedi: «Ret-retimen, ashqaraqtyqtan úpay týgeldenbeydi. Shydandar, ash qalmaysyndar!» Kýnúzaqqa qansha «reys» jasaytyndyghyn kim bilsin. «Taghy keldi, taghy-taghy!» – Balapandardy ózi jemdeytindey, Tәuekel meyirlenip, eki alaqanyn shapattaydy. Janarynda núrly shuaq. Belomyrtqasyna auyrlyq týspesin dep, Qamysbay nemeresin qúshaghyna qysyp, ýiden kirip-shyghyp jýrgende Tәuekel balapandardy ústaghysy kep, úmtylghan ýstine úmtylyp, atasynyng iyghyna shyghyp alady. Dimkәs denege múnday qozghalystyng paydasy zor. Odan  góri Qamysbaydyng oiy terende. Qalanyng súrqy suyq tas ýilerinde kýn shuaghyn kóre almay, qinalyp  jatqan nemeresin kóz aldyna keltiredi. Qoyshy qúrysyn, aita beretin nesi bar, auylgha kelgeli shashetek paydagha keneldi.

Qaytsyn bayghús, bala – bauyr et, kelini kýn sayyn eki-ýsh mәrte telefon  soghady. Qamysbay da «jaqsy, jaqsyny» ýsti-ýstine qaytalaudan jalyqqanday, telefondy Patshagýlde bere salady. Tәuekelding onalyp kele jatqan jaghdayyn tәtpishtep sol týsindiredi. «Tәuekelding dauysyn óz qúlaghymmen estiyinshi!..». Qamysbaygha búl ótinish asa únanqyramaydy. «Telefon soqpa, balany alandatpa!» dep te aita almaydy.

Qamysbaydyng sheberliginde shek joq. Qoradan qolarbanyng eskileu tórt donghalaghyn tauyp alghan. Jóndedi, qiilastyryp janyna eki-ýsh taqtay shegeledi. Onysy kәdimgidey mýlik boldy da shyqty. Ýstine kórpeshe tósep, Tәuekeldi shalqasynan jatqyzady da, arbany sýirelep kól jaghasyna tartyp otyrady. Kýndegisi osy.

̶  Balanyng basyna kýn ótpesin,  ̶  dep eskertedi Patshagýl,  ̶  ystyqta kóp jýrmey, ýige qaytyndar.

̶  Ony sensiz-aq bilemiz. ̶  Qamysbay Tәuekeldi әdettegidey arbasyna shalqasynan jatqyzdy.  Arbanyng donghalaqtaryn keshe maylap qoyghan, býgin zyr-zyr. Saraygha kirip, qalayy shelekti bir qolyna ile shyqty. Oiyna shúghyl әldene týskendey, әudem jer jýrgen son, kilt kere búryldy.

̶  Ne bop qaldy?  ̶  Patshagýl an-tan.

̶  Álgi... әlgi Serjan sbolsh habarlaspady ma?

̶  Oipyr-ay, qoymadyn-au, habarlaspasa atammnan әrmen! Balamyzdyng jany qaldy, sen de bir...

Patshagýlge bir týrli senimsizdik bildirgendey, birazgha deyin kirpik qaqpay qadala qarap túrdy da, aqyry qolyn bir siltedi.

HHH

Qamysbaygha jaghalaudaghylardyng birazy tanys. Kópshiligi qaladan kelgender. Qala tiypindegi poselkede úzaq jyl birge túrghandyqtan, olardyng da Qamysbaymen qúraq úshyp, amandasulary zandy. Onyng ýstine, Qamysbay qazir batpaqty kólding qojayyny ispetti. Kólding qay túsy teren, qay túsy tayyz – bes sausaghynday jatqa biledi. Bala-shaghasymen kelgenderge saqtyq sharalaryn qatang eskertedi. Bala neme bayqamay úiyqqa týsip ketse, jalma-jan qútqaryp alatyn estiyar bireu tabylsa jaqsy. Qate ayaq astynan.  Batpaq beti týk bilmegendey bezerip, erteli-kesh typ-tynysh jatqanymen, astynda nendey qauip baryn kim bilsin. Qúrdymyna keziksen, sharuang bitkeni. Onday qater bar ma, joq pa, tiri jan jәne tap basyp aita almaydy. Áldekimder batpaqty kólding týbin teksergendey, estigenderining ýstine óz jandarynan da talay  «keremetti» tyqpalap, auyzdygha sóz bermey, bósedi kep. Qalay degende de, Túshykólding jamanatqa ilinbegeni abroy. Balalardan kóz aiyrmau – mindet.

Qamysbay nemeresin әlgilerden bólek, oqshaulau jerge aparyp týsiredi. Qoy batpaqtyng qyzuy birazdan song bilinedi, súiyghynyng ózi denege jabysqysh. Balanyng basyn qiyltitady da, birqauym ayaq-qolyn týgeldey terenge batyrady. Tәuekel atasy barda eshnәrseden qoryqpaydy, tipti qorqynysh seziminen jýrday. Árirekten balalardyng shat-shadyman kýlkileri estiledi. Sirә, әke-shesheleri qyzyqty әngimeler aitatyn bolar. Tәuekelding eki kózi sol jaqty. Qaqyra tamdaghy ata-әjemmen ótkizgen kýnderim tym kónildi dep aita almas. Balalarmen birge jýrse, birge oinasa, tynysy odan әri ashylar. Bәlkim, kól jaghasyndaghy taqyrlyqta emin-erkin kósilip, ary-beri jýgirudi de armandar.

Múnan keyingi tirlik belgili. Batpaqtan shyqqan boydy atasy kýnning kýiip týrghandyghyna qaramay, denesin kórpeshemen qymtap, arbanyng ýstine shalqasynan jatqyzady da, bireu ústap alatynday ýige qaray entige jýgiredi. Denedegi jyludy suytpay túryp, әjesi iysi tanau qytyqtaytyn әldebir syqpa maylarmen sylap-sipaydy. Týs mezgilinde kemi bir saghat úiyqtau paryz. Tәuekelding úiqy mәselesine shaghymy joq, balapandardyng shyqylyqtaghandaryn estip jatady da, qalay qalghyp ketkendigin angharmaydy.

Ou, Qamysbay kól jaghasynda Tәuekelding әldeneni ymdap, mәshiyneler túrghan jaqqa әlsin-әli qaraghyshtap, sausaq shoshaytqanyn bilmese, kórmese eken-au! Kórgende qanday, bilgende qanday! Búiyrsa onday kýnge de jeter. Ázir óstip jýrgenderi tiyimdi. Olargha jolap ketsen, arzan әngimening tiyegi birden aqtarylady. Súraq degeniniz jan-jaqtan tópeleydi. Erikken júrtqa ermek kerek. Sonyng bәrine tolymdy jauap berip, Qamysbay ne ýshin qinalmaq? Qamysbaydyng aitqany olardyng oilarynan shygha ma? Ári-beridesin, Qamysbay shyn jandary ashymaytyndargha nege sonshalyq barymen jauap berip, nege tekke sharshaydy, a?! Bireuler bolghan jaydyng týp tórkinin bilip túra, bilmegensip әdeyi súraydy. Anau alty múhittyng ar jaghyndaghy Amerikada ne bop, jana preziydent taqqa otyrghaly ne bop jatqandary Túshykólding batpaghyna týskenderge nesi qyzyq? Al Qamysbaydyng esik aldynda oinap jýrgen nemeresin motosikl qaghyp ketkeni, bayghús balanyng qanday kýige týskeni, ata-analarynyng birin-biri kinәlap, tipti birin-biri kórmestey bop, zang oryndaryna jýgingeni, ne jýginbegeni, zang oryndarynyng qanday sheshim shygharghany, ne shygharmaghany – mine, tamashanyng kókesi! Onyng ber jaghynda motosikl qaqqan balanyng әkesi --  Serjan belgisiz jaqtan kóship kelgen bolsa jón ghoy, osy ónirding tumasy. Ári Qamysbaylargha da bótendigi joq, zamandas.  Serjannyng erketotay kenje balasy osy kýngilerding tilimen aitqanda, dýniyening bary men joghyn elemey jәne kóz etining óskendigin bayqamay, mandayy tasqa tiygenshe keyin sheginudi bilmeytin naghyz noqaydyng ózi! Mektep oqushysy deuge auzyng barmaydy, boyy syryqtay. Quys-qaltarysta búqpantaylap shylym shegedi. Syra ishkendigin de kórgender bar. Mekteptegi sabaq ýlgerimine sóz shyghyndaudyng qajeti shamaly. Ákesining bedeli biraz biyikti baghyndyrghan, osy ólkedegi belgili biznesmen, aq degeni – alghys, qara degeni – qarghys, aitqany jýrip túrghan Serjan, Serjanbay,  Serjan Aqpanbetovich mektepke qarajat jaghynan kómektesip túratyn Atymtay jomart. Qap, óz yrghaghymen dóngelenip kele jatqan tirlikting jeme-jemge kelgende túiyqqa tirgeni. Balanyng bilimin baghalaytyndar qúqyq qorghaushylargha qaytip jauap beredi. Kýmiljigender kóp-ti, ishtey uәiim jegender odan beter. Tittey bilmestikke bola, Serjan Aqpanbetovich toqsan graduske búrylyp ketse, sport zaldaghy qúral-jabdyqtyng qúnyn kim tóleydi.

Ýsh donghalaqty «Ural» motosikli ýy manynda alansyz oinap jýrgen Tәuekeldi qorjyn jaghymen kep ondyrmay soqqan. Dereu «jedel jәrdem». Balagha auruhananyng em-domy, eng bastysy, tósekke tanylyp, birneshe aptagha deyin qiyldamay jatuy qajet. Migha zaqym kelgen, rentgen sәulesi júlynnyng aqauyn anyqtaydy. Qamysbaydyng otbasy uәiimning uyn ishkeli qash-shan. Dese de, balanyng jany qalghany olja. Qamysbaydyng úly óz betinshe әrekettenuden búryn әkesine jaltaqtaydy. Áytpese, zang oryndaryna shaghymdanudy, әdilettikti talap etudi kim bilmeydi. Tauyqtyng balapany emes, bir esersoqtyng jaghymsyz әreketinen qúldyrandap jýgirip jýrgen bala azap shegip jatyr, әne! Jәne búl oqighadan qala tiypindegi poselke týgel qúlaghdar.

Qamysbaydyng da eki iyghy týsip, әbden jýdep bitti. Qalyng túmannan sytylyp shygha almaydy. Otbasynyng da berekesi búlan-búlan. Úly men kelini erteletip júmystaryna ketedi. Áke tarapynan sheshimdi pikir әne aitylady, mine, aitylady degenmen,  uaqyt ótken sayyn jaghday kómeskelene týsedi-ay. Qamysbay Serjan myng jerden bay-manap bolsa da, dýniyeni tirep túrsa da, kózkórgen, balasynyng kemshiligin moyyndap, keshirim súrar, aldarynan óter degen senimde. Qamysbaydy qomsynsa, aghayyn-tumalarynyng arasynan bir elshi jiberer. Ári kýtedi, beri kýtedi, ie bermey kýnder zulaydy. Patshagýl әielderden estigenderin Qamysbaydyng qúlaghyna qúngday-aq qúyady. Keyde: «búl ýide bas kóterer erkek bolmasa, belsenip ózim shyghamyn» dep te aibat shegedi. Serjan beri qaray attap baspaghanynan búryn, tiyesili zang oryndaryn «bombalap» tastaghan tәrizdi. Syrttay til tartyp kórse: «oghan Qamysbaydyng nemeresi ózi kinәli, eskertudi elemey, motosiklge ózi baryp soghylghan...»

Qamysbay Serjannan «balanyng em-domyna qarjy tauyp ber» dep alaqan jayatyn adam emes. Onday arzan eseppen úpay týgendeytinder bolsa, Qamysbaydan aulaq. Qúday qaghyp balanyng jany qaldy ghoy,  densaulyghy da birtindep týzeler, al Serjan súmyray oqtau jútqanday siresip, týk bilmegendey,  sazaryp jýre bermes  – keler, Qamysbaydyng aldyna jyghylyp, keshirim súrar degen ýmitin qoldan qylghyndyryp óltirgisi kelmeydi.  Patshagýl estiytin qatyn ósekter órtten jaman. «Qamysbaydyng sotqa aryz beruge sauaty jetpeydi dep kim aitar. Kezinde kórkem-suret uchiliyshesin tauysqan, audangha belgili óner adamy. Dese de, Serjan bir amalyn tapqan ghoy, altyn kórse – perishte joldan tayady. Osy kýni aqsha almaytyn qamal bar ma?..». Osyndaylar qaraptan-qarap jýike kemiredi. Odan da soraqysy mynaday: «Serjannyng qolynan bәri kelip túr. Kóz aldymda kólbendep jýrmesin dep, Qamysbaydy qaladan auylgha kóshirip jiberipti...». Oi-hoy, taghy ne qaldy, aityndar, týgin qaldyrmay aityndar?!

Nemeresin qúshaqtaghan Qamysbay salqyn ýige týs aua bir-aq oralady.

HHH

Kólge barghan sayyn Qamysbay bir shelek qara batpaqty ózimen birge ala keledi. Kýn kózine jayghyshtasang batpaq tez kebedi. Kepken batpaqtan әrtýrli «mýsinder» jasau – Qamysbaydyng erekshe ermegine ainalghan. Alghashynda Tәuekel aldansyn dep, әlde qolym ýirensinshi dedi me, «qasqyr, qoyan, mysyqtardy» kózdi ashyp-júmghansha-aq dombazdap «jasay» salghan-dy. Erterekte ainalysqan kәsibi, keyin salaqsyp, myna týbing týskir kýrdeli zamanda janbaghys  sumang etip, birinshi plangha shygha kelgennen keyin úmytty ghoy bәrin. Jo-joq, ónerge degen qúshtarlyqtan qalghan eken «birdeme». Endi búl iske jýrdim-bardym kirisudi qiyanat dep qabyldady. Sheberligi jetkenshe baryn salmaqshy. Nemeresimen birge týsken batpaqtyng әseri me, әiteuir keudesine búryn-sondy kezdespegen tosyn kýsh payda bolghan tәrizdi. Týs әletinde az-kem kóz shyrymyn alady da, beti-qolyn qúdyqtyng múzday suymen juyp, toqal tamnyng arghy bólmesine kiredi de ketedi. Oiynan shyqpaghan «mýsindi» myjghylap-myjghylap sol qol jaghyna tastay salady. Kepken batpaqtyng súrauy joq. Qayta jasaudan sharshamaydy. Jasaghandaryn jynghyl tomarynyng shoghyna qaqtap, key tústaryn týrli boyaumen әshekeyleydi. Tәuekeli jalyqpas ýshin qiyn «tolghanystardy» da qinalmay qolgha alady. «Mýsinderdi» taqtay ýstólding ýstine tizip qoyyp, o jaghynan – bir, bú jaghynan – eki shyghyp, qúmardan shyqqand әbden kóz mayyna suarady. Songhylary – «órkeshteri qaraghayday, birin-biri jetelegen ónsheng aruanalar»...

Oyyna oqys sheshimning jyldam oralghany. Búryn ondaylar ýshin uaqyt óltirmeytin, shama-sharqynsha tezdetip bitiretin. Al búghan kelgende «tormyzy» tistesip, birazgha deyin adymyn ashtyrmady. «Múnym qalay bolar» deytin uәiimi de alqymgha tireledi. Taqtay ýstóldegi tizilgen «mýsinder»: «qaranghy ýige qashanghy qamaysyn, biz de kýnning kózin kóreyik» deydi túnshygha kýbirlep. Olardyki jón. Tәuekelding kónilin birlegeni anyq, endi myna samsaghan «oyynshyqtardy» kól jaghasyna kelgen kishkentaylargha syilasa, júrt Qamysbaygha alghystan basqa ne aitady?! Alghystaryn da dәmetpeydi. Dese de, mynalar býgingilerding nazaryna ilige me? Áke-shesheleri Qamysbaydyng búl tirligin qalay baghalaydy? Múnyki  shóre-shóre, kýldibadam bir nәrse bolsa, odan әri sharshap-shaldyghudyng qajeti ne? Kiybenematriy!  Biraq әldekimderding pikirlerin estigisi keledi. Shynayylyq pen qúr maqtaudyng ara jigin ajyratarlyqtay jasqa keldi ghoy.

Kelesi kýni arbanyng bir shetine «shedevrlerin» jinastyryp, kólge kelushilerding qarasyna qaray jýreksine jaqyndady. Nege jýreksinetindigin ózi de týsinbedi.  Nemeresi basyn kóterip, qayda kele jatqandyghyn sezgendey, atasyna qarap bas barmaghyn kórsetedi. «E, bәri sening qamyn». Topqa jaqyndady da kәnigi saudagerlershe, «mýsinderge» jabylghan kirshendeu oramaldy sypyryp tastady. Balalar gýl qauyzynan nәr jinaghan aralarday opyr-topyr arbanyng janyna ýimeledi.

̶  Alyndar, sender ýshin jasalghan oiynshyqtar. Bәri tegin, tegin... – Ár balanyng qolynda bir-bir «oyynshyq». Qamysbay «oyynshyq» degen sózding auzynan qalay shyghyp ketkendigin angharmady. Tilin tistedi. Ózin-ózi qorlaghanday estildi. Búl «oyynshyqtar» kez kelgen jerde shashylyp jatsa, myna nemeler ishekterin tartyp, osynsha tanghala ma? Bala ótirik aitpaydy. Múnday «oyynshyqtardyn» birde-birin dýken sórelerinen keziktirmegen.

̶  Assalaumaәleykým, Qamysbay agha!

̶  Álikýmsalam!

Jartylay jalanashtar balalarynyng nege mәz-mәiram bolghandaryna tanyrqasyp, bir-birlep Qamysbaydyng janyna jaqyndaydy. Qamysbaydyng da kópten beri býitip adamdarmen emen-jarqyn aralaspaghany ras. Kisikiyiktenbey súraghandaryna jauap beruge peyil. Kópshiligin jygha tanymasa da, eki-ýsheuining aty-jónderi eske týspese de, kóz tanys kisiler ekenin shamalaydy. Solargha jyly qabaq tanytpaqshy. Ángimeni aldymen solar bastasa dep qúlaghyn tigedi. Qala tirligi olardy qyzyqtyrmaytyn sekildi me, qalay.

Qara-qúra barghan sayyn kóbeye týsti. Áyelder jaghy ýlken kisining aldynda býitip jýrgenimiz úyatty dep, iyqtaryna jenil-jelpi jempirlerin ile salghan. Syilaghandaryna raqmet. Birazy esterinen tanghanday, arbadaghy «mýsinderden» kóz aiyrmaydy. Qamysbaydyng jýzine jaltaq-jaltaq qarap, qoldarymen ústap kóredi. Shoqqa әbden keptirilgen «itter» anau-mynaugha  syna qoysyn ba?!.

̶  Osynyng bәrin óziniz jasadynyz ba?

̶  Ózim, ózim әriyne... ̶  Azdap qysylady Qamysbay.

̶  Keremet, keremet!  ̶  Bir auyz sóz ghoy kisini bayytatyn, tóbesin kókke jetkizetin. Qamysbaydyng kózinen ot úshqyndaydy.

̶  Sizdi bilmey jýr ekenbiz bayaghydan?!  ̶  Egdeleu otaghasy ne ýshin ekeni belgisiz, Qamysbaydyng qolyn qattyraq qysty:  ̶  Balanyng bir quanyshyna ne jetedi?! Tyndanyzshy,  taghy da zakaz bersek oryndaysyz ba?

̶  Mәsele qanday zakaz?

̶  Túshykól bir kezde aidyn-shalqar teniz bolghan desedi, kemeler jýzgen, qayyqtar jýzgen, tonnalap balyq aulanghan desedi...

̶  Onyng shet-jaghasyn kórgenbiz,  ̶  dedi Qamysbay.

̶  Kórseniz tipti jaqsy. Balshyqtan qayyq soghyp berseniz, Túshykólding tarihyn týsindirer ek te keyingilerge.

̶  Uәde bere almaymyn, biraq kóreyin...

Kózine kózәinek kiygen jas kelinshek bir qyryndap kelip, Qamysbaydyng qolyna birnәrse qystyrdy:  ̶  Búl ne?

̶  Enbeginizding óteui. Múnday ónerli kisining enbegi aqtalugha tiyis.

̶  Kókem-au, múnynyz ne, búlardyng bәri tegin. Tәuekelden qalghan dýniyeler ghoy.  ̶  Qamysbay qolyndaghy on myng tengelikti iyesine qaytyp bererin, ne qaltasyna salaryn bilmey, әbden mazasyzdandy.

̶  Zakaz oryndalsa múnan da kóbirek tóleymiz.

̶  A...a, múnday abyroysyzdyqqa qalarmyn degenim joq edi... Mynau, mynau, shynymen qyzyq boldy-au!  ̶  Qamysbaydyng shyp-shyp mandayy terledi. Tәuekeli bir top balanyng ortasynda. Yrjyn-yrjyn.

̶  Biz bәrinen habardarmyz, nemerenizding tәuir bolghanyna tilekshimiz.  ̶  Egde kisi Qamysbaydyng qúlaghyna әldenelerdi sybyrlady:  ̶  Serjan Aqpanbetovichke әli ókpelep jýrmisiz? Qaytesiz, aqymaqqa ýndemegen  –  jauap. Qazir beti qalyndardyng asyghy alshysynan týsip túr. Beti qalyng bolmasa.., sóite me?! Olar siz týgili Qúday aldynda da kinәsin moyyndamaydy, biraq bir tústan esebin keltiredi. Ústaydy, ústalady... Áne, úyalmay-qyzarmay alpys jyldyghyn dýrildetip toylaghyly jatyr. Oghan siz ben bizdi shaqyrmaydy. Renjime. Men de biraz qyzmetting qúlaghyn ústagham. Ilgeride ol búlay emes edi, býgin býtindey ózgergen. Bir jaghynan shaqyrmaghany jaqsy.  Eshnәrseden qysylyp-qymtyrylmaysyn...

«E, sóideniz, alpys jyldyghyn toylaghaly jatyr deniz... Endeshe mening de este  qalarlyqtay oghan bir syilyq dayyndauym kerek-au...»   ̶  Qamysbaydyng jýzindegi kekesindi kýlki taby birazgha deyin tapjylmastan, siresip túryp aldy.

HHH

Dariyanyng tenizge qúyar saghasyna qonystanghan balyqshylar auylyna shúghyl tapsyrmamen  ketken Serjan Aqpanbetovichting shopyry júmys ayaghyna taman qasqyr qughan tanaday tanauy deldiyip, kabiynetke alau-dalau jetip keldi.

̶  Ne boldy-ey, amanshylyq pa?!

̶  Serjan Aqpanbetovich, masqara boldyq, masqara!

̶  Sen bylay, týkirigine shashalmay, dúrystap týsindirshi.  ̶  Serjan kreslo arqalyghyna shalqaya kerildi.

̶  Túshykólding janynan zulap ótip bara jatqam.

̶  Iya, sosyn?..

̶  Sizden jasyryp qaytem, olay qaray kýnde jol týse bere me. Ynghayy keldi ghoy dep, denemdi batpaqqa bir batyryp alayyn dep oqtalgham. Ara-túra shanshu jabysady degendey. Sýitsem, masqara, masqara! Anaday jerde, batpaqtyng dәl ortasynda, domalanyp sizding basynyz jatyr!

̶  Ei, ne soghyp túrsyng sandalap, basym ornynda?!

̶  Dúrys qoy, tura sizding basynyz, jaqyndap baryp ta qaradym. Kim bolsa da, asqan sheberlikpen somdaghan. Aumaydy-au, aumaydy! Tek múrnynyz ben auzynyzdy sәl qisaytyp... Basty qatyryp batpaqtan qúighan. Aytary joq, alpys jyldyq mereytoyynyz toylanghaly jatqanda...

̶  Jә-jә, týsinikti barlyghy... Maghan janyng ashysa, batpaqtaghy basty ózinmen birge ala kelmeding be?!

̶  Qalay, qaytip? O da oiymda bolghan. Jaghadan eseptegende alpys qadamday jerde... Bilesiz ghoy, bala-shagha bar. Bayqamay batpaqqa batyp ketsem...

̶  Janynyng tәtisin!  ̶  Serjan aldyndaghy grafinning suyn biraz qylghytty. Shynymen basym ornynda ma degendey, basyn qysyp, birqauym ýn-týnsiz otyrdy. Qaydaghy-jaydaghy eske týsti. Qamysbaydyng batpaqtan әrtýrli oiynshyqtar jasap, olardy kelushilerding qas pen kózding arasynda talasyp satyp alatyndaryn da estigen. Bastyng avtory – Qamysbay, basqa kim bolushy edi?!

̶  Sen bylay iste. Ózimizge qarasty bir-eki jigitti janyna erit te, batpaqtaghy basty osynda alyp kel. Muzeyge qoyayyq, odan asqan eksponat bolmas?!..

̶  Qúp!  ̶  Shopyr komandirge «shest» bergen soldattay qolyn shekesine qoyyp, kilt keri búryla bergen.

̶  Toq-ta! ̶  Serjannyng dauysy shynyraudan shyqqanday, bir týrli ayanyshty estildi:  ̶  Jә, bekerge әure bolmandar. Sen biraq auzyna ie bol, kóringennen jalpaqtap sýiinshi súrama.

Oypyr-ay, osyndayda kýndi bireu qazyqtap, baylap qoyghanday, batyp bolsayshy. Serjan arnauly dýkennen batpaqqa batpaytyn brezent beshpet pen rezina etik aldyrdy. Garajgha kirip, su jana mәshiynesin esik aldyna shyghardy. Áyeline de syr ashpady. Túshykólge týnning bir uaghynda jetip bararmyn dep shamalady.

Túshykólding manayy jylan jalaghanday. Ay sәulesi sýttey jaryq. Shegirtke shyryldaydy. Auyl ýilerining kirshendeu terezelerinen bolar-bolmas ottar jyltyraydy. Mәshiynesin jaghanyng tasalau túsyna doghardy. Sugha sýngiytin kisidey jeletting jyltyraq týimelerin asyqpay týimeledi. Túla boyyn azdap qorqynysh biyleytin sekildi me, qalay?! Jazatayym úiyqqa týsip ketse, myna batpaqty jaghadan Serjan Aqpanbetovichti kim izdeydi? Izdeytinder tabyla ma, joqtaytyndardyng qarasy siyrek-au siyrek! Kýlli ómirbayany kóz aldynan dóngelenip ótti. Quanyshty sәtterden ókinishteri kóp pe jaraghyr?! Tóniregine nege qaraghyshtaghandyghyn týsinbedi. Tysqa dәret syndyrugha shyqqan Qamysbay múnyng qalt etken әrbir qimylyn syrtynan qadaghalap túrghanday elestedi.

Bir-eki qadam ilgeri basty da, kilt toqtady. Basty kórip-aq túr. Tayyz túspen jetip barghany jón edi. Biraq jol silteytin tiri jan qay-da?! Jaghadan negizgi nysanagha  jetkenshe qansha qadam ekendigin sanaydy. Shopyry shamasy alpys qadamday bolar-au degen. Alpys qadam. Qamysbaydyng Serjannyng alpys jyldyghyna syilaghan tartu-taralghysy. Jaghagha qayta shyghyp, etigine júqqan batpaqty qolynyng syrtymen sylyp tastady. Ou, erteng osy jerden myna basty kórgender әulie bolsa ózderine, Serjandy mysqyldap, mazaqtamay ma?! Aytpaydy, betine tura qaramaydy, biraq Serjandy únatpaytyndar shashetek. Múnyng kimning aldyna bógesin bop, kimning jolyn keskestegendigin qaydam? Bir, eki, ýsh... Basty batpaqtan shygharyp alu kerek tang atpay túryp. Jiyrma, otyz, qyryq qadam... Tabanynan әldene tartqylaghanday boldy ma, suyq ter monshaqtap kózine qúiyldy. Jan ekpinmen qoi batpaqty qúlashtap, taghy da ilgeri jyljydy. Ayaldasa bir albasty jetip kelip, eki iyqty tómen basyp, úiyqqa batyryp jiberetindey. Ólgisi kelmeydi, aldyna qoyghan arman-maqsattary úshan-teniz. Sonyng bәrine birtindep ýlgersem deydi. Qaydaghy bir әumeserding batpaqtan soqqan basyna bola  ajal qúshsa – jetiskeni. Búl qaydan tap bolghan qúdiret  ̶  әumeser degeni ýshin  Qamysbaydan keshirim súraugha әzir. Tolysqan dene artyq qimyldy qaydan kótersin. Shóldedi. Degenmen tilining tandaygha jabysyp qalghandyghyna qaramay, әlgi lepesti qinalyp aitty. Onysyn jaghalaudaghy qamys bitken týgel estidi, erteng qauyldyryqtary jerden jeti qoyan tapqanday, armansyz shulasady.

Bәrin ait ta birin ait, Allataghala kólding kiyesinen saqtaghay! Kólding kiyesi Serjan týgili talay atpal azamattardy da jútyp tynghan. Shybyn jan alqymgha tirelgende, Qúdaygha jaqyndaudyng kókesi óz-ózinen kómeyge qonaqtay ketedi bilem. Serjan tap býgin, osy qazir mýlde bóten, imany bar, kózinen shuaq tógilgen, adamdargha jaqsylyq jasaudan tartynbaytyn meyirman pendege ainalyp ketkendey sezindi. Oghan bar bitim-bolmysymen kýmәn keltirmeuge tyrysty.

Uh! Bastyng tómengi jaghyndaghy aghash túghyrgha da qoly  ilikti-au. Úrtyn toltyryp aua jútty, alqynghan demin basty. Batpaqtaghy ainymaghan ózining basy! Qanday sheberlikpen jasalghan?! Baspen betpe-bet kelip, әldenelerdi aitqysy keldi. Shólden qatalap tili kýrmele bergen son, dereu onay tәsilge kóshti. Jaghany janghyrtqanday jaq tisterin bir-birine úrghylap, saq-saq kýldi. Jylaghysy da kelgen shyghar. Onysyn kim kóripti...

Quanysh Jiyenbay

Abai.kz