باتپاقتاعى باس
(اڭگىمە)
ءوزىن وزگەلەردەن ەرەكشەمىن دەۋگە اۋزى بارمايدى. ونداي قۇرمەتتى اقى-پۇلسىز كىم بەرە قويسىن. اي سايىن بولماسا دا، جىل سايىن دۇنيەنىڭ قيىر شەتىندەگى جۇماق ولكەلەرگە قىدىرىستاپ بارسا ءبىر ءجون عوي. ەستۋىنشە ەل كورگەن، جەر كورگەندەردىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرى ءا دەگەننەن اسپان تىرەمەسە دە، جان الەمدەرى بۇرىن-سوڭدى باستان كەشپەگەن ادەمى اسەرلەرگە بولەنەدى-ءمىس; توڭىرەگىنە تولايىم باسقاشا كوزقاراسپەن قارايدى-مىس... ال بۇلاردىڭ كورگەندەرى كۇن سايىنعى شورە-شورە تىرشىلىك: ىرگەلىكتەن كۇن ساۋلەسى باياۋ كوتەرىلەدى دە، تاس توبەگە تىرمىسىپ شىققان سوڭ، تارتىلعان كول جاعاسىنداعى وتىز ۇيدەن تۇراتىن شاعىن اۋىلدان الا الماي جۇرگەن ءوشى بارداي، ال كەپ قۋىرادى-اي، ال كەپ شىجعىرادى-اي. كۇننىڭ ىستىعىنان زارەزاپ بولعان سيىرلار ورىستەن تەزدەتىپ ورالادى دا، ەسكى تامداردىڭ كولەڭكەسىنە تالاسادى. ۋاق مالدار قورا ماڭىنان ۇزامايدى. تۇرعىنداردىڭ اۋا-جايى بەلگىلى، بالاقتارىنىڭ ءبيتى بارلاردىڭ قالاعا قونىس اۋدارعاندارىنا قاي زامان. كارى-قۇرتاڭ كىسىلەر شاي-سۋلارىن ءىشىپ، ونى-مۇنى شارۋالارىن تىندىرعان بويدا اۋلاعا تامشىلاتىپ سۋ سەبەدى دە، ەسىك-تەرەزەنى ەسكى گازەتتەرمەن قىمتاپ، دالاعا شىقپاستان، كۇن قايتقانشا تۇياق سەرىپپەي، جاتىپ الادى. تىنىشتىق.
وسى تىنىشتىقتىڭ اۋىق-اۋىق مازاسىن الاتىندارعا نە داۋا. تال تۇستە بەس-التى جەڭىل ماشينە مەن ءبۇيىرى الدەبىر قاتتى سوققىدان مايىسقان ەسكى اۆتوبۋس كول جاعالاۋىنا كەپ، دىك ەتىپ توقتايدى. ءبىر نارسەدەن قۇر قالاتىنداي، بەت-اۋىزدارىن جۇپ-جۇقا اق ماتامەن تۇمشالاپ العاندار دەرەۋ قولشاتىرلارىن تىگەدى دە، جارتىلاي جالاڭاشتانىپ، اپىر-توپىر كولگە قاراي جۇگىرەدى. قامىسبايدىڭ بۇل جاڭالىقتان بەيحابار بولۋعا قاقىسى قايسى. ءبىر جاعىنان ماقتانىش سەزىمى يەكتەگەندىگىن دە جاسىرمايدى. سۋى تارتىلعان، اپتابى توبەڭدى تەسەتىندەي الاپات ىستىق، ءلۇپ ەتكەن جەل كوتەرىلسە قىزىل قۇمى اش يتتەي قىڭسىلاپ، اياعىڭا جارماساتىن وسىناۋ ايدالادا ەلەۋسىز قالعان ولكەنى الدەكىمدەردىڭ ادەيى ىزدەپ كەلەتىندەرى قانداي عاجاپ! و، ايتپاڭىز! تۇركياعا، نە دۋبايعا قىرۋار قارجى شىعارىپ، بالا-شاعاسىمەن ساپار شەگەتىندەرگە جول بولسىن! دەگەنمەن ءوزىن دە ءبىر ۋاق سولاردىڭ ساناتىنا قوسىپ، مەيلى ۋاقىتشا بولسا دا، ءبىر مارقايىپ قالاتىندىعىن جاسىرمايدى. ويپىر-اي، قيال شىركىنگە ەرىك بەرسەڭ وسى عوي، كولدىڭ قارا باتپاعىنىڭ بويىنان كوتەرىلگەن ىستىق ساعىم اپتاپپەن ءاپ-ساتتە ءتىل تابىسىپ، اۋاداعى بولار-بولماس ىلعالدى جۇتا سالىپ، جان-جاعىن جالماعانداي الدەكىمدەرگە سونشالىق سۇرەنسىز كورىنسە دە، «و، قايران تۋعان جەرگە!» ساياتىن تەبىرەنىس اياعىڭدى جەرگە تيگىزبەيدى-اق!
قامىسباي اۋىل شەتىندەگى ەكى بولمەلى قاقىرا تامنىڭ تەرەزەسىنەن جاعالاۋداعىلاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىستارىنا تاپجىلماستان كوز تىگەدى. كوز تىگەتىن سەبەبى، ۇمىت قالعان اۋىلداعى بۇيىعى تىرلىك وزگە الەممەن تىلدەسكەندەي اسەر ەتەدى. ماشينەنىڭ گۇرىلى مەن بىرەۋلەردىڭ دابىرلاپ سويلەسكەندەرى الدەكىمدەرگە سولەكەت سەكىلدى كورىنگەنىمەن، بۇلاردىڭ قۇلاقتارىنا سونداي جاعىمدى ەستىلەدى. بەرمەسە دە، الماسا دا اينالاڭدا ادامداردىڭ جۇرگەنى كوڭىلگە كادىمگىدەي دەمەۋ. جالعىزسىرامايتىن ءتارىزدىسىڭ.
كول جاعاسىنداعى قۇمداۋىتتىڭ كەز-كەلگەن تۇسىنا اشىق-شاشىق جۇمىرتقاسىن تاستاي سالاتىن ءسىرا، شاعالادان اسقان اڭقاۋ قۇس بولماس. الدە تارعىل-تارعىل جۇمىرتقاعا كىمنىڭ كوزى تۇسە قويسىن دەي مە، مىنە، بوتەن ادامداردىڭ وعاشتاۋ قيمىل-ارەكەتتەرىن بايقايدى دا، ودان ارتىق نە ىستەسىن، تۇمسىقتارىمەن توبەلەرىن تەسەتىندەي تومەن ۇشىپ، تاپ-تاپ بەرەدى. ە، كۇننىڭ قىزۋىن پايدالانىپ، باتپاققا ءتۇسىپ الايىق دەگەندەرگە شاعالانىڭ شاڭقىلى كەرەك ەدى. تۇششىكولدىڭ باتپاعى اناۋ-مىناۋ جەل-قۇزىڭا تاپسىرماس ەم. ول كۋالىكتى كىمدەر بەرگەن دەسەڭشى! بۇل – كوسمودرومنان اتموسفەراعا جىلدام كوتەرىلەتىن، كوتەرىلىپ قانا قويماي، اسپاندى جەردەن بەرىلەتىن تاپسىرمالار بويىنشا مۇقيات زەرتتەپ، جەرگە امان-ەسەن قايتىپ ورالعان عارىشكەرلەردىڭ اۋزىنداعى ءسوز! ال ەندەشە، بۇعان تاڭعالماسقا امالىڭ كانە؟! وربيتاعا ءاربىر عارىش كەمەسى ۇشقان سايىن بۇلار تۇگىلى، تورتكىل دۇنيە جۇرتشىلىعىنىڭ دەمدەرىن ىشتەرىنە جۇتىپ، ۇلى جاڭالىقتاردان قالىس قالمايىق دەپ، قۇلاق تىگەتىندەرى بەلگىلى عوي. ۇلى جاڭالىقتار اشىلدى ما، اشىلمادى ما، وعان تۇششىكولدىكتەردىڭ باس اۋىرتاتىن نە ءجونى بار. تورەتامنىڭ جۇپ-جۇمساق توپىراعىن تەپكىلەپ، ۇشا بەرسىن، قونا بەرسىن... وي، داۋرەن-اي، باياعىدا، باياعىدا دەيدى-اۋ، كۇنى كەشەگە دەيىن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن قامىسبايلار تۇنى بويى كىرپىك ىلمەستەن گاگاريننەن باستاپ، بۇگىنگىلەرىنە دەيىن تۇگىن قالدىرماي، ەسىمدەرىن جاتتاپ شىعۋشى ەدى-اۋ! مۇعالىم تاقتاعا شىعارسا دا سارت-سۇرت. قازىر شاتاستى، كوپ، كوپتىڭ قادىرى بولمايدى. جانە ولاردى بولە-جارا تىقاقتاپ سۇراپ جاتقاندار دا نەكەن-ساياق. ەڭ وزەكتىسى – عارىشكەرلەردىڭ ءبىرى تۇششىكولدىڭ قارا باتپاعىنىڭ دەنساۋلىققا پايدالى جاعىن سوناۋ ءزاۋ بيىكتەن زەرتتەگەن. ال كەرەك بولسا!.. عارىشكەرلەر سولاي دەسە، وعان ءتىرى جاننىڭ داۋ ايتۋعا قۇقى قايدا؟! دارىگەرلىك تەكسەرۋدەن وتكەننەن كەيىن ولار بىردەن ماسكەۋگە تارتىپ وتىرمايدى. از-كەم ايالدايدى، كولدىڭ باتپاعىنا ءتۇسىپ، دەنساۋلىقتارىن شىڭدايدى.
قامىسبايدىكى قازاقشا تۇسىنىك قوي كادىمگى. كول جاعاسىنا نەعىپ پانسيونات ورناتپايدى ەكەن دەيدى، كەلۋشىلەرگە وسى زامانعى جاقسى جاعدايلار جاسالار ەدى دەيدى. باتپاقتان شىققانداردىڭ قامىس تاساسىنا تىعىلىپ، ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىر سۋ قۇيىپ، كيىمدەرىن اۋىستىرىپ، وزدەرىنشە تازالىنىپ جاتقاندارى. وۋ، كوزگە كورىنىپ تۇرعان كەمشىلىككە ءسوز شىعىنداپ قايتەدى. بۇل – ءبىر بيزنەسمەننىڭ-اق اتقاراتىن شارۋاسى عوي. تۇسكە تامان باتپاقتان شىققاندار ماشينەلەردىڭ كولەڭكەلەرىن پانالاپ، تەرموسقا قۇيىپ اكەلگەن شايلارىن ءىشىپ، وي-حوي، اعىل-تەگىل تەرلەيدى-اي. الدەكىمدەر بۇگىنشە وسىنىڭ-اق بەرەكەسىن بەرسىن دەپ، بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ، كەرى قايتادى. ال قالعاندارى تەرلەرى باسىلعان سوڭ، قارا باتپاققا قايتا تۇسەدى. قامىسبايعا ادامداردىڭ سيرەكسىگەنى كەرەك. جاندارىنا جولاپ كەتسەڭ ءبىتتى، انانى-مىنانى سۇراپ، زىقىڭدى شىعارادى. قامىسبايدىڭ ءسال قاباعىن شىتىپ، نەمەرەسى تاۋەكەلدى باتپاقتىڭ مولداۋ جەرىنە اپارىپ، سولاردان قاشىپ قۇتىلعىسى كەلەتىندىگىن دە ەسكەرمەيدى. مىناداي كۇننىڭ ىستىعىندا ءوز باسىنا كوك تيىن پايداسى جوق، كودي-ءسوديدى قايتەدى، تاۋەكەلىنىڭ تارامىس دەنەسىنە جۇققان باتپاقتى جۋىپ-شايىپ، جىلى كورپەشەمەن قىمتاپ، جاعادان ىلدىم-جىلدىم تايىپ تۇرعانى ولجا.
باسە-باسە، عارىشكەرلەر بىلەدى بىرنارسەنى. جەرگىلىكتى اكىم-قارالارعا كول جاعاسىنا قۇجىناتىپ حالىقتى كوپ جيناي بەرمەڭدەر دەپ ەسكەرتىپتى دەسەدى. كولگە بۇرىلاتىن ايداۋ جولعا شلاگباۋم ورناتقانى سودان. رۇقساتى بارلار عانا بەرى جاقىندايدى. توبىردىڭ تۇياعى تيگەن جەر وتىر-توپىر. جاعالاۋدى جاپپاي جاۋلاسا، قوقىر-سوقىرىن كىم جينايدى. ەرىككەندەرى وت جاعىپ شاشىلىق پىسىرەر، ءبىر-ەكى كۇنگى دەمالىسىمىزدى الاڭسىز وتكىزەيىك دەپ، ەركىنسىپ، ويلارىنا كەلگەندەرىن جاسار. شاعالانىڭ شاشىلىپ جاتقان تارعىل جۇمىرتقالارىنا اياۋشىلىق بىلدىرمەك تۇگىلى، كولدى قورشاعان نۋ قامىستى ورتەپ جىبەرمەسە سول-اق. انە، ونداي ابىر-سابىردى ۇناتپايتىن كولدىڭ كيەسى كوزگە كورىنبەستەن «سەندەرگە كەرەگى وسى ما، ال ەندەشە؟!..» دەپ كوككە ۇشىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل. قامىسباي كولدىڭ كيەسى بارلىعىنا بار بولمىسىمەن سەنەدى. كۇننەن-كۇنگە نەمەرەسىنىڭ بەتىنىڭ بەرى قاراعاندىعىن دا سونىڭ اسەرى عوي دەپ توپشىلايدى.
ححح
̶ شاي-سۋلارىڭدى دايىنداپ قويدىم، ̶ دەدى پاتشاگۇل تاۋەكەلدى اينالىپ-تولعانىپ، ۇيقىسىنان وياتىپ جاتىپ.
̶ قاتىن، اۋ، قاتىن، مەنىڭ اقىلىمدى تىڭداساڭدار ءتۇبى قور بولمايسىڭدار! ̶ قامىسباي ەرتەڭگى شايىن ءىشىپ بولا بەرە، اۋزى-باسىن سۇرتكىلەپ، الدەنەگە كوڭىلدەنگەندەي اراسىنا اق ارالاسا باستاعان سيرەك مۇرتىن شيراتتى: ̶ سەندەردىڭ تاۋەكەلدى اندا-مۇندا سۇيرەپ، ويعا-قىرعا شاپقىلاعىلارىڭ كەلدى. يزرايلگە بارىپ ەمدەتەيىك دەدىڭ-اۋ، سەن بىردە.
̶ ەندى نە دەيىن، ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدى. ءبىر جاپىراق بالا قينالماسىن، جاردەمى تيە مە دەگەنىم-داعى.
̶ وعان كەتەتىن قاراجاتتىڭ كولەمىنە شاشىڭنىڭ تۇگى جەتپەس.
̶ جالعىز وتىرعان جوقسىڭ، اعايىن-تۋعان قول ۇشىن بەرەر.
̶ ءيا، جارىلقاپ تاستايتىن اعايىن-تۋمانى تاپساڭ!..
̶ تۇڭىلمە.
̶ ءتۇڭىل-تۇڭىلمە، باستىسى، مەنىڭ ويىم پايداعا استى.
̶ ءتىفا-ءتىفا!
̶ تۇششىكولدىڭ كيەلى باتپاعىنان ارتىق ەم-دومدى كورىپ تۇرعانىم جوق. عارىشكەرلەر جاندارىنا بوتەن ادامداردى جۋىتپاي، وسى جاعادا بەكەردەن-بەكەر قوستانىپ جاتىپ الادى عوي دەيمىسىڭ؟ باتپاقتىڭ قۇرامىندا تابيعي يود كوپ.
̶ قويشى، مۇنى تالاي ايتتىڭ عوي.
̶ ءالى دە ايتامىن، سەندەردىڭ كوزدەرىڭدى باقىرايتىپ قويىپ، ناقتى ناتيجەمەن دالەلدەمەسەڭ، اناۋ-مىناۋعا سەنەسىڭدەر مە.
̶ شۇكىر عوي بارىنە!
̶ بايقادىڭ با، تاۋەكەل بويىن تىكتەپ، ءوز اياعىمەن تۇرا باستادى. جۇلىنعا تيگەن زاقىم بىرتىندەپ ورنىنا كەلەدى.
̶ اساتپاي جاتىپ، قۇلدىق دەمەيىك. كۇن سۋىتقانشا وسىندا بولارمىز. ازىق-تۇلىكتى بالالار جەتكىزىپ بەرەر.
̶ قالاعا ىنتىعىپ تۇرعان كىم بار. تۇسىنسەڭ، ماعان وسى جەر ىڭعايلى. ازىن-اۋلىق تيىن-تەبەننىڭ دە تابىلاتىن ءتۇرى بار.
̶ تىم سۇعىنا بەرمە.
̶ تەگىن دۇنيەنىڭ قادىر-قاسيەتى بولمايدى. ادال ەڭبەگىم، سۇرانىس تۇسسە نەگە ودان ءارى شۇعىلدانباسقا. ساعان ايتايىن، ونەرگە دەگەن قۇمارلىعىم ارتىپ، شابىتىم شىڭدالا تۇسەتىن ءتارىزدى. قارا باتپاقتان ءالى دە تالاي دۇنيە جاساماقپىن. ءتۇنى بويى كەرەمەت تۇستەر كورىپ شىعامىن.
̶ ايتەۋىر، قىزا-قىزا بۇل ماڭعا نە ءۇشىن كەلگەندىگىڭدى ۇمىتىپ كەتىپ جۇرمە!
̶ قۇداي ساقتاسىن!
ءتورت جاستاعى تاۋەكەلدىڭ اۋىلعا العاش كەلگەندەگىدەي ەمەس، توپىراقتان اۋمايتىن سارعىش رەڭىنە ەپتەپ قان جۇگىرە باستاعان. توڭىرەگىندەگىلەرگە كوزقاراسى جىلى. ءتىلى تولىق شىقپاسا دا، بىرنارسەلەردى بىلدىرلاپ تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. انانى-مىنانى ەجىكتەپ سۇرايدى. اكە-شەشەسىن ىزدەپ مازانى الار ما ەكەن دەگەن-ءدى، جوق، الدانىشتىڭ ءبىرازىن وسى جەردەن تاپقانداي. قاقىرا تامنىڭ كىرە بەرىس بۇرىشىنا الا باۋىر قارلىعاش ۇيا سالعان ەكەن. ءتورت-بەس بالاپانىن اسىراۋمەن زىر قاعادى. نەمەرەسى تۇگىل، قارلىعاشتىڭ كەرەمەت قىلىقتارىنا كەيدە قامىسبايدىڭ ءوزى تاڭعالادى. تۇمسىعىنا الدەبىر قۇرت-قۇمىرسقا تىستەگەن قارلىعاش ۇيگە ۇشىپ كەلسە ءبىتتى، بالاپاندار كىشكەنە اۋىزدارىن اشىپ، شىقىلىقتاپ، قۇددى ۇيادان قۇلاپ كەتەتىندەي قۋانىشتى كۇي كەشەدى. ايران-اسىر قالاتىنى، قارلىعاش جەم جەگەن بالاپاندارىن شاتىستىرمايدى. ۇيالاستار ءبىرىن-ءبىرى يتەرىسىپ، ەنتەلەسە دە كەزەگىن كۇتەدى: «رەت-رەتىمەن، اشقاراقتىقتان ۇپاي تۇگەلدەنبەيدى. شىداڭدار، اش قالمايسىڭدار!» كۇنۇزاققا قانشا «رەيس» جاسايتىندىعىن كىم ءبىلسىن. «تاعى كەلدى، تاعى-تاعى!» – بالاپانداردى ءوزى جەمدەيتىندەي، تاۋەكەل مەيىرلەنىپ، ەكى الاقانىن شاپاتتايدى. جانارىندا نۇرلى شۋاق. بەلومىرتقاسىنا اۋىرلىق تۇسپەسىن دەپ، قامىسباي نەمەرەسىن قۇشاعىنا قىسىپ، ۇيدەن كىرىپ-شىعىپ جۇرگەندە تاۋەكەل بالاپانداردى ۇستاعىسى كەپ، ۇمتىلعان ۇستىنە ۇمتىلىپ، اتاسىنىڭ يىعىنا شىعىپ الادى. دىمكاس دەنەگە مۇنداي قوزعالىستىڭ پايداسى زور. ودان گورى قامىسبايدىڭ ويى تەرەڭدە. قالانىڭ سۇرقى سۋىق تاس ۇيلەرىندە كۇن شۋاعىن كورە الماي، قينالىپ جاتقان نەمەرەسىن كوز الدىنا كەلتىرەدى. قويشى قۇرىسىن، ايتا بەرەتىن نەسى بار، اۋىلعا كەلگەلى شاشەتەك پايداعا كەنەلدى.
قايتسىن بايعۇس، بالا – باۋىر ەت، كەلىنى كۇن سايىن ەكى-ءۇش مارتە تەلەفون سوعادى. قامىسباي دا «جاقسى، جاقسىنى» ءۇستى-ۇستىنە قايتالاۋدان جالىققانداي، تەلەفوندى پاتشاگۇلدە بەرە سالادى. تاۋەكەلدىڭ وڭالىپ كەلە جاتقان جاعدايىن تاتپىشتەپ سول تۇسىندىرەدى. «تاۋەكەلدىڭ داۋىسىن ءوز قۇلاعىممەن ەستيىنشى!..». قامىسبايعا بۇل ءوتىنىش اسا ۇناڭقىرامايدى. «تەلەفون سوقپا، بالانى الاڭداتپا!» دەپ تە ايتا المايدى.
قامىسبايدىڭ شەبەرلىگىندە شەك جوق. قورادان قولاربانىڭ ەسكىلەۋ ءتورت دوڭعالاعىن تاۋىپ العان. جوندەدى، قيۋلاستىرىپ جانىنا ەكى-ءۇش تاقتاي شەگەلەدى. ونىسى كادىمگىدەي مۇلىك بولدى دا شىقتى. ۇستىنە كورپەشە توسەپ، تاۋەكەلدى شالقاسىنان جاتقىزادى دا، اربانى سۇيرەلەپ كول جاعاسىنا تارتىپ وتىرادى. كۇندەگىسى وسى.
̶ بالانىڭ باسىنا كۇن وتپەسىن، ̶ دەپ ەسكەرتەدى پاتشاگۇل، ̶ ىستىقتا كوپ جۇرمەي، ۇيگە قايتىڭدار.
̶ ونى سەنسىز-اق بىلەمىز. ̶ قامىسباي تاۋەكەلدى ادەتتەگىدەي ارباسىنا شالقاسىنان جاتقىزدى. اربانىڭ دوڭعالاقتارىن كەشە مايلاپ قويعان، بۇگىن زىر-زىر. سارايعا كىرىپ، قالايى شەلەكتى ءبىر قولىنا ىلە شىقتى. ويىنا شۇعىل الدەنە تۇسكەندەي، اۋدەم جەر جۇرگەن سوڭ، كىلت كەرە بۇرىلدى.
̶ نە بوپ قالدى؟ ̶ پاتشاگۇل اڭ-تاڭ.
̶ الگى... الگى سەرجان سبولش حابارلاسپادى ما؟
̶ ويپىر-اي، قويمادىڭ-اۋ، حابارلاسپاسا اتاممنان ارمەن! بالامىزدىڭ جانى قالدى، سەن دە ءبىر...
پاتشاگۇلگە ءبىر ءتۇرلى سەنىمسىزدىك بىلدىرگەندەي، بىرازعا دەيىن كىرپىك قاقپاي قادالا قاراپ تۇردى دا، اقىرى قولىن ءبىر سىلتەدى.
ححح
قامىسبايعا جاعالاۋداعىلاردىڭ ءبىرازى تانىس. كوپشىلىگى قالادان كەلگەندەر. قالا تيپىندەگى پوسەلكەدە ۇزاق جىل بىرگە تۇرعاندىقتان، ولاردىڭ دا قامىسبايمەن قۇراق ۇشىپ، امانداسۋلارى زاڭدى. ونىڭ ۇستىنە، قامىسباي قازىر باتپاقتى كولدىڭ قوجايىنى ىسپەتتى. كولدىڭ قاي تۇسى تەرەڭ، قاي تۇسى تايىز – بەس ساۋساعىنداي جاتقا بىلەدى. بالا-شاعاسىمەن كەلگەندەرگە ساقتىق شارالارىن قاتاڭ ەسكەرتەدى. بالا نەمە بايقاماي ۇيىققا ءتۇسىپ كەتسە، جالما-جان قۇتقارىپ الاتىن ەستيار بىرەۋ تابىلسا جاقسى. قاتە اياق استىنان. باتپاق بەتى تۇك بىلمەگەندەي بەزەرىپ، ەرتەلى-كەش تىپ-تىنىش جاتقانىمەن، استىندا نەندەي قاۋىپ بارىن كىم ءبىلسىن. قۇردىمىنا كەزىكسەڭ، شارۋاڭ بىتكەنى. ونداي قاتەر بار ما، جوق پا، ءتىرى جان جانە تاپ باسىپ ايتا المايدى. الدەكىمدەر باتپاقتى كولدىڭ ءتۇبىن تەكسەرگەندەي، ەستىگەندەرىنىڭ ۇستىنە ءوز جاندارىنان دا تالاي «كەرەمەتتى» تىقپالاپ، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەي، بوسەدى كەپ. قالاي دەگەندە دە، تۇششىكولدىڭ جاماناتقا ىلىنبەگەنى ابروي. بالالاردان كوز ايىرماۋ – مىندەت.
قامىسباي نەمەرەسىن الگىلەردەن بولەك، وقشاۋلاۋ جەرگە اپارىپ تۇسىرەدى. قويۋ باتپاقتىڭ قىزۋى ءبىرازدان سوڭ بىلىنەدى، سۇيىعىنىڭ ءوزى دەنەگە جابىسقىش. بالانىڭ باسىن قيىلتيتادى دا، بىرقاۋىم اياق-قولىن تۇگەلدەي تەرەڭگە باتىرادى. تاۋەكەل اتاسى باردا ەشنارسەدەن قورىقپايدى، ءتىپتى قورقىنىش سەزىمىنەن ءجۇرداي. ارىرەكتەن بالالاردىڭ شات-شادىمان كۇلكىلەرى ەستىلەدى. ءسىرا، اكە-شەشەلەرى قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتاتىن بولار. تاۋەكەلدىڭ ەكى كوزى سول جاقتى. قاقىرا تامداعى اتا-اجەممەن وتكىزگەن كۇندەرىم تىم كوڭىلدى دەپ ايتا الماس. بالالارمەن بىرگە جۇرسە، بىرگە ويناسا، تىنىسى ودان ءارى اشىلار. بالكىم، كول جاعاسىنداعى تاقىرلىقتا ەمىن-ەركىن كوسىلىپ، ارى-بەرى جۇگىرۋدى دە ارماندار.
مۇنان كەيىنگى تىرلىك بەلگىلى. باتپاقتان شىققان بويدى اتاسى كۇننىڭ كۇيىپ تۇرعاندىعىنا قاراماي، دەنەسىن كورپەشەمەن قىمتاپ، اربانىڭ ۇستىنە شالقاسىنان جاتقىزادى دا، بىرەۋ ۇستاپ الاتىنداي ۇيگە قاراي ەنتىگە جۇگىرەدى. دەنەدەگى جىلۋدى سۋىتپاي تۇرىپ، اجەسى ءيسى تاناۋ قىتىقتايتىن الدەبىر سىقپا مايلارمەن سىلاپ-سيپايدى. ءتۇس مەزگىلىندە كەمى ءبىر ساعات ۇيىقتاۋ پارىز. تاۋەكەلدىڭ ۇيقى ماسەلەسىنە شاعىمى جوق، بالاپانداردىڭ شىقىلىقتاعاندارىن ەستىپ جاتادى دا، قالاي قالعىپ كەتكەندىگىن اڭعارمايدى.
وۋ، قامىسباي كول جاعاسىندا تاۋەكەلدىڭ الدەنەنى ىمداپ، ماشينەلەر تۇرعان جاققا ءالسىن-ءالى قاراعىشتاپ، ساۋساق شوشايتقانىن بىلمەسە، كورمەسە ەكەن-اۋ! كورگەندە قانداي، بىلگەندە قانداي! بۇيىرسا ونداي كۇنگە دە جەتەر. ءازىر ءوستىپ جۇرگەندەرى ءتيىمدى. ولارعا جولاپ كەتسەڭ، ارزان اڭگىمەنىڭ تيەگى بىردەن اقتارىلادى. سۇراق دەگەنىڭىز جان-جاقتان توپەلەيدى. ەرىككەن جۇرتقا ەرمەك كەرەك. سونىڭ بارىنە تولىمدى جاۋاپ بەرىپ، قامىسباي نە ءۇشىن قينالماق؟ قامىسبايدىڭ ايتقانى ولاردىڭ ويلارىنان شىعا ما؟ ءارى-بەرىدەسىن، قامىسباي شىن جاندارى اشىمايتىندارعا نەگە سونشالىق بارىمەن جاۋاپ بەرىپ، نەگە تەككە شارشايدى، ا؟! بىرەۋلەر بولعان جايدىڭ ءتۇپ توركىنىن ءبىلىپ تۇرا، بىلمەگەنسىپ ادەيى سۇرايدى. اناۋ التى مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى امەريكادا نە بوپ، جاڭا پرەزيدەنت تاققا وتىرعالى نە بوپ جاتقاندارى تۇششىكولدىڭ باتپاعىنا تۇسكەندەرگە نەسى قىزىق؟ ال قامىسبايدىڭ ەسىك الدىندا ويناپ جۇرگەن نەمەرەسىن موتوتسيكل قاعىپ كەتكەنى، بايعۇس بالانىڭ قانداي كۇيگە تۇسكەنى، اتا-انالارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى كىنالاپ، ءتىپتى ءبىرىن-ءبىرى كورمەستەي بوپ، زاڭ ورىندارىنا جۇگىنگەنى، نە جۇگىنبەگەنى، زاڭ ورىندارىنىڭ قانداي شەشىم شىعارعانى، نە شىعارماعانى – مىنە، تاماشانىڭ كوكەسى! ونىڭ بەر جاعىندا موتوتسيكل قاققان بالانىڭ اكەسى -- سەرجان بەلگىسىز جاقتان كوشىپ كەلگەن بولسا ءجون عوي، وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى. ءارى قامىسبايلارعا دا بوتەندىگى جوق، زامانداس. سەرجاننىڭ ەركەتوتاي كەنجە بالاسى وسى كۇنگىلەردىڭ تىلىمەن ايتقاندا، دۇنيەنىڭ بارى مەن جوعىن ەلەمەي جانە كوز ەتىنىڭ وسكەندىگىن بايقاماي، ماڭدايى تاسقا تيگەنشە كەيىن شەگىنۋدى بىلمەيتىن ناعىز نوقايدىڭ ءوزى! مەكتەپ وقۋشىسى دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى، بويى سىرىقتاي. قۋىس-قالتارىستا بۇقپانتايلاپ شىلىم شەگەدى. سىرا ىشكەندىگىن دە كورگەندەر بار. مەكتەپتەگى ساباق ۇلگەرىمىنە ءسوز شىعىنداۋدىڭ قاجەتى شامالى. اكەسىنىڭ بەدەلى ءبىراز بيىكتى باعىندىرعان، وسى ولكەدەگى بەلگىلى بيزنەسمەن، اق دەگەنى – العىس، قارا دەگەنى – قارعىس، ايتقانى ءجۇرىپ تۇرعان سەرجان، سەرجانباي، سەرجان اقپانبەتوۆيچ مەكتەپكە قاراجات جاعىنان كومەكتەسىپ تۇراتىن اتىمتاي جومارت. قاپ، ءوز ىرعاعىمەن دوڭگەلەنىپ كەلە جاتقان تىرلىكتىڭ جەمە-جەمگە كەلگەندە تۇيىققا تىرگەنى. بالانىڭ ءبىلىمىن باعالايتىندار قۇقىق قورعاۋشىلارعا قايتىپ جاۋاپ بەرەدى. كۇمىلجىگەندەر كوپ-ءتى، ىشتەي ءۋايىم جەگەندەر ودان بەتەر. تيتتەي بىلمەستىككە بولا، سەرجان اقپانبەتوۆيچ توقسان گرادۋسكە بۇرىلىپ كەتسە، سپورت زالداعى قۇرال-جابدىقتىڭ قۇنىن كىم تولەيدى.
ءۇش دوڭعالاقتى «ۋرال» موتوتسيكلى ءۇي ماڭىندا الاڭسىز ويناپ جۇرگەن تاۋەكەلدى قورجىن جاعىمەن كەپ وڭدىرماي سوققان. دەرەۋ «جەدەل جاردەم». بالاعا اۋرۋحانانىڭ ەم-دومى، ەڭ باستىسى، توسەككە تانىلىپ، بىرنەشە اپتاعا دەيىن قيىلداماي جاتۋى قاجەت. ميعا زاقىم كەلگەن، رەنتگەن ساۋلەسى جۇلىننىڭ اقاۋىن انىقتايدى. قامىسبايدىڭ وتباسى ءۋايىمنىڭ ۋىن ىشكەلى قاش-شان. دەسە دە، بالانىڭ جانى قالعانى ولجا. قامىسبايدىڭ ۇلى ءوز بەتىنشە ارەكەتتەنۋدەن بۇرىن اكەسىنە جالتاقتايدى. ايتپەسە، زاڭ ورىندارىنا شاعىمدانۋدى، ادىلەتتىكتى تالاپ ەتۋدى كىم بىلمەيدى. تاۋىقتىڭ بالاپانى ەمەس، ءبىر ەسەرسوقتىڭ جاعىمسىز ارەكەتىنەن قۇلدىراڭداپ جۇگىرىپ جۇرگەن بالا ازاپ شەگىپ جاتىر، انە! جانە بۇل وقيعادان قالا تيپىندەگى پوسەلكە تۇگەل قۇلاعدار.
قامىسبايدىڭ دا ەكى يىعى ءتۇسىپ، ابدەن جۇدەپ ءبىتتى. قالىڭ تۇماننان سىتىلىپ شىعا المايدى. وتباسىنىڭ دا بەرەكەسى بۇلاڭ-بۇلاڭ. ۇلى مەن كەلىنى ەرتەلەتىپ جۇمىستارىنا كەتەدى. اكە تاراپىنان شەشىمدى پىكىر انە ايتىلادى، مىنە، ايتىلادى دەگەنمەن، ۋاقىت وتكەن سايىن جاعداي كومەسكەلەنە تۇسەدى-اي. قامىسباي سەرجان مىڭ جەردەن باي-ماناپ بولسا دا، دۇنيەنى تىرەپ تۇرسا دا، كوزكورگەن، بالاسىنىڭ كەمشىلىگىن مويىنداپ، كەشىرىم سۇرار، الدارىنان وتەر دەگەن سەنىمدە. قامىسبايدى قومسىنسا، اعايىن-تۋمالارىنىڭ اراسىنان ءبىر ەلشى جىبەرەر. ءارى كۇتەدى، بەرى كۇتەدى، يە بەرمەي كۇندەر زۋلايدى. پاتشاگۇل ايەلدەردەن ەستىگەندەرىن قامىسبايدىڭ قۇلاعىنا قۇيۋداي-اق قۇيادى. كەيدە: «بۇل ۇيدە باس كوتەرەر ەركەك بولماسا، بەلسەنىپ ءوزىم شىعامىن» دەپ تە ايبات شەگەدى. سەرجان بەرى قاراي اتتاپ باسپاعانىنان بۇرىن، تيەسىلى زاڭ ورىندارىن «بومبالاپ» تاستاعان ءتارىزدى. سىرتتاي ءتىل تارتىپ كورسە: «وعان قامىسبايدىڭ نەمەرەسى ءوزى كىنالى، ەسكەرتۋدى ەلەمەي، موتوتسيكلگە ءوزى بارىپ سوعىلعان...»
قامىسباي سەرجاننان «بالانىڭ ەم-دومىنا قارجى تاۋىپ بەر» دەپ الاقان جاياتىن ادام ەمەس. ونداي ارزان ەسەپپەن ۇپاي تۇگەندەيتىندەر بولسا، قامىسبايدان اۋلاق. قۇداي قاعىپ بالانىڭ جانى قالدى عوي، دەنساۋلىعى دا بىرتىندەپ تۇزەلەر، ال سەرجان سۇمىراي وقتاۋ جۇتقانداي سىرەسىپ، تۇك بىلمەگەندەي، سازارىپ جۇرە بەرمەس – كەلەر، قامىسبايدىڭ الدىنا جىعىلىپ، كەشىرىم سۇرار دەگەن ءۇمىتىن قولدان قىلعىندىرىپ ولتىرگىسى كەلمەيدى. پاتشاگۇل ەستيتىن قاتىن وسەكتەر ورتتەن جامان. «قامىسبايدىڭ سوتقا ارىز بەرۋگە ساۋاتى جەتپەيدى دەپ كىم ايتار. كەزىندە كوركەم-سۋرەت ۋچيليششەسىن تاۋىسقان، اۋدانعا بەلگىلى ونەر ادامى. دەسە دە، سەرجان ءبىر امالىن تاپقان عوي، التىن كورسە – پەرىشتە جولدان تايادى. وسى كۇنى اقشا المايتىن قامال بار ما؟..». وسىندايلار قاراپتان-قاراپ جۇيكە كەمىرەدى. ودان دا سوراقىسى مىناداي: «سەرجاننىڭ قولىنان ءبارى كەلىپ تۇر. كوز الدىمدا كولبەڭدەپ جۇرمەسىن دەپ، قامىسبايدى قالادان اۋىلعا كوشىرىپ جىبەرىپتى...». وي-حوي، تاعى نە قالدى، ايتىڭدار، تۇگىن قالدىرماي ايتىڭدار؟!
نەمەرەسىن قۇشاقتاعان قامىسباي سالقىن ۇيگە ءتۇس اۋا ءبىر-اق ورالادى.
ححح
كولگە بارعان سايىن قامىسباي ءبىر شەلەك قارا باتپاقتى وزىمەن بىرگە الا كەلەدى. كۇن كوزىنە جايعىشتاساڭ باتپاق تەز كەبەدى. كەپكەن باتپاقتان ءارتۇرلى «مۇسىندەر» جاساۋ – قامىسبايدىڭ ەرەكشە ەرمەگىنە اينالعان. العاشىندا تاۋەكەل الدانسىن دەپ، الدە قولىم ۇيرەنسىنشى دەدى مە، «قاسقىر، قويان، مىسىقتاردى» كوزدى اشىپ-جۇمعانشا-اق دومبازداپ «جاساي» سالعان-دى. ەرتەرەكتە اينالىسقان كاسىبى، كەيىن سالاقسىپ، مىنا ءتۇبىڭ تۇسكىر كۇردەلى زاماندا جانباعىس سۋماڭ ەتىپ، ءبىرىنشى پلانعا شىعا كەلگەننەن كەيىن ۇمىتتى عوي ءبارىن. جو-جوق، ونەرگە دەگەن قۇشتارلىقتان قالعان ەكەن «بىردەمە». ەندى بۇل ىسكە ءجۇردىم-باردىم كىرىسۋدى قيانات دەپ قابىلدادى. شەبەرلىگى جەتكەنشە بارىن سالماقشى. نەمەرەسىمەن بىرگە تۇسكەن باتپاقتىڭ اسەرى مە، ايتەۋىر كەۋدەسىنە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن توسىن كۇش پايدا بولعان ءتارىزدى. ءتۇس الەتىندە از-كەم كوز شىرىمىن الادى دا، بەتى-قولىن قۇدىقتىڭ مۇزداي سۋىمەن جۋىپ، توقال تامنىڭ ارعى بولمەسىنە كىرەدى دە كەتەدى. ويىنان شىقپاعان «ءمۇسىندى» مىجعىلاپ-مىجعىلاپ سول قول جاعىنا تاستاي سالادى. كەپكەن باتپاقتىڭ سۇراۋى جوق. قايتا جاساۋدان شارشامايدى. جاساعاندارىن جىڭعىل تومارىنىڭ شوعىنا قاقتاپ، كەي تۇستارىن ءتۇرلى بوياۋمەن اشەكەيلەيدى. تاۋەكەلى جالىقپاس ءۇشىن قيىن «تولعانىستاردى» دا قينالماي قولعا الادى. «مۇسىندەردى» تاقتاي ءۇستولدىڭ ۇستىنە ءتىزىپ قويىپ، و جاعىنان – ءبىر، بۇ جاعىنان – ەكى شىعىپ، قۇماردان شىققاند ابدەن كوز مايىنا سۋارادى. سوڭعىلارى – «وركەشتەرى قاراعايداي، ءبىرىن-ءبىرى جەتەلەگەن وڭشەڭ ارۋانالار»...
ويىنا وقىس شەشىمنىڭ جىلدام ورالعانى. بۇرىن وندايلار ءۇشىن ۋاقىت ولتىرمەيتىن، شاما-شارقىنشا تەزدەتىپ بىتىرەتىن. ال بۇعان كەلگەندە «تورمىزى» تىستەسىپ، بىرازعا دەيىن ادىمىن اشتىرمادى. «مۇنىم قالاي بولار» دەيتىن ءۋايىمى دە القىمعا تىرەلەدى. تاقتاي ۇستولدەگى تىزىلگەن «مۇسىندەر»: «قاراڭعى ۇيگە قاشانعى قامايسىڭ، ءبىز دە كۇننىڭ كوزىن كورەيىك» دەيدى تۇنشىعا كۇبىرلەپ. ولاردىكى ءجون. تاۋەكەلدىڭ كوڭىلىن بىرلەگەنى انىق، ەندى مىنا سامساعان «ويىنشىقتاردى» كول جاعاسىنا كەلگەن كىشكەنتايلارعا سىيلاسا، جۇرت قامىسبايعا العىستان باسقا نە ايتادى؟! العىستارىن دا دامەتپەيدى. دەسە دە، مىنالار بۇگىنگىلەردىڭ نازارىنا ىلىگە مە؟ اكە-شەشەلەرى قامىسبايدىڭ بۇل تىرلىگىن قالاي باعالايدى؟ مۇنىكى شورە-شورە، كۇلدىبادام ءبىر نارسە بولسا، ودان ءارى شارشاپ-شالدىعۋدىڭ قاجەتى نە؟ كيبەنەماتري! بىراق الدەكىمدەردىڭ پىكىرلەرىن ەستىگىسى كەلەدى. شىنايىلىق پەن قۇر ماقتاۋدىڭ ارا جىگىن اجىراتارلىقتاي جاسقا كەلدى عوي.
كەلەسى كۇنى اربانىڭ ءبىر شەتىنە «شەدەۆرلەرىن» جيناستىرىپ، كولگە كەلۋشىلەردىڭ قاراسىنا قاراي جۇرەكسىنە جاقىندادى. نەگە جۇرەكسىنەتىندىگىن ءوزى دە تۇسىنبەدى. نەمەرەسى باسىن كوتەرىپ، قايدا كەلە جاتقاندىعىن سەزگەندەي، اتاسىنا قاراپ باس بارماعىن كورسەتەدى. «ە، ءبارى سەنىڭ قامىڭ». توپقا جاقىندادى دا كانىگى ساۋداگەرلەرشە، «مۇسىندەرگە» جابىلعان كىرشەڭدەۋ ورامالدى سىپىرىپ تاستادى. بالالار گۇل قاۋىزىنان ءنار جيناعان ارالارداي وپىر-توپىر اربانىڭ جانىنا ۇيمەلەدى.
̶ الىڭدار، سەندەر ءۇشىن جاسالعان ويىنشىقتار. ءبارى تەگىن، تەگىن... – ءار بالانىڭ قولىندا ءبىر-ءبىر «ويىنشىق». قامىسباي «ويىنشىق» دەگەن ءسوزدىڭ اۋزىنان قالاي شىعىپ كەتكەندىگىن اڭعارمادى. ءتىلىن تىستەدى. ءوزىن-ءوزى قورلاعانداي ەستىلدى. بۇل «ويىنشىقتار» كەز كەلگەن جەردە شاشىلىپ جاتسا، مىنا نەمەلەر ىشەكتەرىن تارتىپ، وسىنشا تاڭعالا ما؟ بالا وتىرىك ايتپايدى. مۇنداي «ويىنشىقتاردىڭ» بىردە-ءبىرىن دۇكەن سورەلەرىنەن كەزىكتىرمەگەن.
̶ اسسالاۋماالەيكۇم، قامىسباي اعا!
̶ اليكۇمسالام!
جارتىلاي جالاڭاشتار بالالارىنىڭ نەگە ءماز-ءمايرام بولعاندارىنا تاڭىرقاسىپ، ءبىر-بىرلەپ قامىسبايدىڭ جانىنا جاقىندايدى. قامىسبايدىڭ دا كوپتەن بەرى ءبۇيتىپ ادامدارمەن ەمەن-جارقىن ارالاسپاعانى راس. كىسىكيىكتەنبەي سۇراعاندارىنا جاۋاپ بەرۋگە پەيىل. كوپشىلىگىن جىعا تانىماسا دا، ەكى-ۇشەۋىنىڭ اتى-جوندەرى ەسكە تۇسپەسە دە، كوز تانىس كىسىلەر ەكەنىن شامالايدى. سولارعا جىلى قاباق تانىتپاقشى. اڭگىمەنى الدىمەن سولار باستاسا دەپ قۇلاعىن تىگەدى. قالا تىرلىگى ولاردى قىزىقتىرمايتىن سەكىلدى مە، قالاي.
قارا-قۇرا بارعان سايىن كوبەيە ءتۇستى. ايەلدەر جاعى ۇلكەن كىسىنىڭ الدىندا ءبۇيتىپ جۇرگەنىمىز ۇياتتى دەپ، يىقتارىنا جەڭىل-جەلپى جەمپىرلەرىن ىلە سالعان. سىيلاعاندارىنا راقمەت. ءبىرازى ەستەرىنەن تانعانداي، ارباداعى «مۇسىندەردەن» كوز ايىرمايدى. قامىسبايدىڭ جۇزىنە جالتاق-جالتاق قاراپ، قولدارىمەن ۇستاپ كورەدى. شوققا ابدەن كەپتىرىلگەن «يتتەر» اناۋ-مىناۋعا سىنا قويسىن با؟!.
̶ وسىنىڭ ءبارىن ءوزىڭىز جاسادىڭىز با؟
̶ ءوزىم، ءوزىم ارينە... ̶ ازداپ قىسىلادى قامىسباي.
̶ كەرەمەت، كەرەمەت! ̶ ءبىر اۋىز ءسوز عوي كىسىنى بايىتاتىن، توبەسىن كوككە جەتكىزەتىن. قامىسبايدىڭ كوزىنەن وت ۇشقىندايدى.
̶ ءسىزدى بىلمەي ءجۇر ەكەنبىز باياعىدان؟! ̶ ەگدەلەۋ وتاعاسى نە ءۇشىن ەكەنى بەلگىسىز، قامىسبايدىڭ قولىن قاتتىراق قىستى: ̶ بالانىڭ ءبىر قۋانىشىنا نە جەتەدى؟! تىڭداڭىزشى، تاعى دا زاكاز بەرسەك ورىندايسىز با؟
̶ ماسەلە قانداي زاكاز؟
̶ تۇششىكول ءبىر كەزدە ايدىن-شالقار تەڭىز بولعان دەسەدى، كەمەلەر جۇزگەن، قايىقتار جۇزگەن، توننالاپ بالىق اۋلانعان دەسەدى...
̶ ونىڭ شەت-جاعاسىن كورگەنبىز، ̶ دەدى قامىسباي.
̶ كورسەڭىز ءتىپتى جاقسى. بالشىقتان قايىق سوعىپ بەرسەڭىز، تۇششىكولدىڭ تاريحىن تۇسىندىرەر ەك تە كەيىنگىلەرگە.
̶ ۋادە بەرە المايمىن، بىراق كورەيىن...
كوزىنە كوزاينەك كيگەن جاس كەلىنشەك ءبىر قىرىنداپ كەلىپ، قامىسبايدىڭ قولىنا بىرنارسە قىستىردى: ̶ بۇل نە؟
̶ ەڭبەگىڭىزدىڭ وتەۋى. مۇنداي ونەرلى كىسىنىڭ ەڭبەگى اقتالۋعا ءتيىس.
̶ كوكەم-اۋ، مۇنىڭىز نە، بۇلاردىڭ ءبارى تەگىن. تاۋەكەلدەن قالعان دۇنيەلەر عوي. ̶ قامىسباي قولىنداعى ون مىڭ تەڭگەلىكتى يەسىنە قايتىپ بەرەرىن، نە قالتاسىنا سالارىن بىلمەي، ابدەن مازاسىزداندى.
̶ زاكاز ورىندالسا مۇنان دا كوبىرەك تولەيمىز.
̶ ا...ا، مۇنداي ابىرويسىزدىققا قالارمىن دەگەنىم جوق ەدى... مىناۋ، مىناۋ، شىنىمەن قىزىق بولدى-اۋ! ̶ قامىسبايدىڭ شىپ-شىپ ماڭدايى تەرلەدى. تاۋەكەلى ءبىر توپ بالانىڭ ورتاسىندا. ىرجىڭ-ىرجىڭ.
̶ ءبىز بارىنەن حاباردارمىز، نەمەرەڭىزدىڭ ءتاۋىر بولعانىنا تىلەكشىمىز. ̶ ەگدە كىسى قامىسبايدىڭ قۇلاعىنا الدەنەلەردى سىبىرلادى: ̶ سەرجان اقپانبەتوۆيچكە ءالى وكپەلەپ ءجۇرمىسىز؟ قايتەسىز، اقىماققا ۇندەمەگەن – جاۋاپ. قازىر بەتى قالىڭداردىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇر. بەتى قالىڭ بولماسا..، سويتە مە؟! ولار ءسىز تۇگىلى قۇداي الدىندا دا كىناسىن مويىندامايدى، بىراق ءبىر تۇستان ەسەبىن كەلتىرەدى. ۇستايدى، ۇستالادى... انە، ۇيالماي-قىزارماي الپىس جىلدىعىن دۇرىلدەتىپ تويلاعىلى جاتىر. وعان ءسىز بەن ءبىزدى شاقىرمايدى. رەنجىمە. مەن دە ءبىراز قىزمەتتىڭ قۇلاعىن ۇستاعام. ىلگەرىدە ول بۇلاي ەمەس ەدى، بۇگىن بۇتىندەي وزگەرگەن. ءبىر جاعىنان شاقىرماعانى جاقسى. ەشنارسەدەن قىسىلىپ-قىمتىرىلمايسىڭ...
«ە، سويدەڭىز، الپىس جىلدىعىن تويلاعالى جاتىر دەڭىز... ەندەشە مەنىڭ دە ەستە قالارلىقتاي وعان ءبىر سىيلىق دايىنداۋىم كەرەك-اۋ...» ̶ قامىسبايدىڭ جۇزىندەگى كەكەسىندى كۇلكى تابى بىرازعا دەيىن تاپجىلماستان، سىرەسىپ تۇرىپ الدى.
ححح
داريانىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىنا قونىستانعان بالىقشىلار اۋىلىنا شۇعىل تاپسىرمامەن كەتكەن سەرجان اقپانبەتوۆيچتىڭ شوپىرى جۇمىس اياعىنا تامان قاسقىر قۋعان تاناداي تاناۋى دەلديىپ، كابينەتكە الاۋ-دالاۋ جەتىپ كەلدى.
̶ نە بولدى-ەي، امانشىلىق پا؟!
̶ سەرجان اقپانبەتوۆيچ، ماسقارا بولدىق، ماسقارا!
̶ سەن بىلاي، تۇكىرىگىڭە شاشالماي، دۇرىستاپ ءتۇسىندىرشى. ̶ سەرجان كرەسلو ارقالىعىنا شالقايا كەرىلدى.
̶ تۇششىكولدىڭ جانىنان زۋلاپ ءوتىپ بارا جاتقام.
̶ يا، سوسىن؟..
̶ سىزدەن جاسىرىپ قايتەم، ولاي قاراي كۇندە جول تۇسە بەرە مە. ىڭعايى كەلدى عوي دەپ، دەنەمدى باتپاققا ءبىر باتىرىپ الايىن دەپ وقتالعام. ارا-تۇرا شانشۋ جابىسادى دەگەندەي. سۇيتسەم، ماسقارا، ماسقارا! اناداي جەردە، باتپاقتىڭ ءدال ورتاسىندا، دومالانىپ ءسىزدىڭ باسىڭىز جاتىر!
̶ ەي، نە سوعىپ تۇرسىڭ ساندالاپ، باسىم ورنىندا؟!
̶ دۇرىس قوي، تۋرا ءسىزدىڭ باسىڭىز، جاقىنداپ بارىپ تا قارادىم. كىم بولسا دا، اسقان شەبەرلىكپەن سومداعان. اۋمايدى-اۋ، اۋمايدى! تەك مۇرنىڭىز بەن اۋزىڭىزدى ءسال قيسايتىپ... باستى قاتىرىپ باتپاقتان قۇيعان. ايتارى جوق، الپىس جىلدىق مەرەيتويىڭىز تويلانعالى جاتقاندا...
̶ ءجا-ءجا، تۇسىنىكتى بارلىعى... ماعان جانىڭ اشىسا، باتپاقتاعى باستى وزىڭمەن بىرگە الا كەلمەدىڭ بە؟!
̶ قالاي، قايتىپ؟ و دا ويىمدا بولعان. جاعادان ەسەپتەگەندە الپىس قادامداي جەردە... بىلەسىز عوي، بالا-شاعا بار. بايقاماي باتپاققا باتىپ كەتسەم...
̶ جانىنىڭ ءتاتىسىن! ̶ سەرجان الدىنداعى گرافيننىڭ سۋىن ءبىراز قىلعىتتى. شىنىمەن باسىم ورنىندا ما دەگەندەي، باسىن قىسىپ، بىرقاۋىم ءۇن-ءتۇنسىز وتىردى. قايداعى-جايداعى ەسكە ءتۇستى. قامىسبايدىڭ باتپاقتان ءارتۇرلى ويىنشىقتار جاساپ، ولاردى كەلۋشىلەردىڭ قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا تالاسىپ ساتىپ الاتىندارىن دا ەستىگەن. باستىڭ اۆتورى – قامىسباي، باسقا كىم بولۋشى ەدى؟!
̶ سەن بىلاي ىستە. وزىمىزگە قاراستى ءبىر-ەكى جىگىتتى جانىڭا ەرىت تە، باتپاقتاعى باستى وسىندا الىپ كەل. مۋزەيگە قويايىق، ودان اسقان ەكسپونات بولماس؟!..
̶ قۇپ! ̶ شوپىر كومانديرگە «شەست» بەرگەن سولداتتاي قولىن شەكەسىنە قويىپ، كىلت كەرى بۇرىلا بەرگەن.
̶ توق-تا! ̶ سەرجاننىڭ داۋىسى شىڭىراۋدان شىققانداي، ءبىر ءتۇرلى ايانىشتى ەستىلدى: ̶ ءجا، بەكەرگە اۋرە بولماڭدار. سەن بىراق اۋزىڭا يە بول، كورىنگەننەن جالپاقتاپ ءسۇيىنشى سۇراما.
ويپىر-اي، وسىندايدا كۇندى بىرەۋ قازىقتاپ، بايلاپ قويعانداي، باتىپ بولسايشى. سەرجان ارناۋلى دۇكەننەن باتپاققا باتپايتىن برەزەنت بەشپەت پەن رەزينا ەتىك الدىردى. گاراجعا كىرىپ، سۋ جاڭا ماشينەسىن ەسىك الدىنا شىعاردى. ايەلىنە دە سىر اشپادى. تۇششىكولگە ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا جەتىپ بارارمىن دەپ شامالادى.
تۇششىكولدىڭ ماڭايى جىلان جالاعانداي. اي ساۋلەسى سۇتتەي جارىق. شەگىرتكە شىرىلدايدى. اۋىل ۇيلەرىنىڭ كىرشەڭدەۋ تەرەزەلەرىنەن بولار-بولماس وتتار جىلتىرايدى. ماشينەسىن جاعانىڭ تاسالاۋ تۇسىنا دوعاردى. سۋعا سۇڭگيتىن كىسىدەي جەلەتتىڭ جىلتىراق تۇيمەلەرىن اسىقپاي تۇيمەلەدى. تۇلا بويىن ازداپ قورقىنىش بيلەيتىن سەكىلدى مە، قالاي؟! جازاتايىم ۇيىققا ءتۇسىپ كەتسە، مىنا باتپاقتى جاعادان سەرجان اقپانبەتوۆيچتى كىم ىزدەيدى؟ ىزدەيتىندەر تابىلا ما، جوقتايتىنداردىڭ قاراسى سيرەك-اۋ سيرەك! كۇللى ءومىربايانى كوز الدىنان دوڭگەلەنىپ ءوتتى. قۋانىشتى ساتتەردەن وكىنىشتەرى كوپ پە جاراعىر؟! توڭىرەگىنە نەگە قاراعىشتاعاندىعىن تۇسىنبەدى. تىسقا دارەت سىندىرۋعا شىققان قامىسباي مۇنىڭ قالت ەتكەن ءاربىر قيمىلىن سىرتىنان قاداعالاپ تۇرعانداي ەلەستەدى.
ءبىر-ەكى قادام ىلگەرى باستى دا، كىلت توقتادى. باستى كورىپ-اق تۇر. تايىز تۇسپەن جەتىپ بارعانى ءجون ەدى. بىراق جول سىلتەيتىن ءتىرى جان قاي-دا؟! جاعادان نەگىزگى نىساناعا جەتكەنشە قانشا قادام ەكەندىگىن سانايدى. شوپىرى شاماسى الپىس قادامداي بولار-اۋ دەگەن. الپىس قادام. قامىسبايدىڭ سەرجاننىڭ الپىس جىلدىعىنا سىيلاعان تارتۋ-تارالعىسى. جاعاعا قايتا شىعىپ، ەتىگىنە جۇققان باتپاقتى قولىنىڭ سىرتىمەن سىلىپ تاستادى. وۋ، ەرتەڭ وسى جەردەن مىنا باستى كورگەندەر اۋليە بولسا وزدەرىنە، سەرجاندى مىسقىلداپ، مازاقتاماي ما؟! ايتپايدى، بەتىنە تۋرا قارامايدى، بىراق سەرجاندى ۇناتپايتىندار شاشەتەك. مۇنىڭ كىمنىڭ الدىنا بوگەسىن بوپ، كىمنىڭ جولىن كەسكەستەگەندىگىن قايدام؟ ءبىر، ەكى، ءۇش... باستى باتپاقتان شىعارىپ الۋ كەرەك تاڭ اتپاي تۇرىپ. جيىرما، وتىز، قىرىق قادام... تابانىنان الدەنە تارتقىلاعانداي بولدى ما، سۋىق تەر مونشاقتاپ كوزىنە قۇيىلدى. جان ەكپىنمەن قويۋ باتپاقتى قۇلاشتاپ، تاعى دا ىلگەرى جىلجىدى. ايالداسا ءبىر الباستى جەتىپ كەلىپ، ەكى يىقتى تومەن باسىپ، ۇيىققا باتىرىپ جىبەرەتىندەي. ولگىسى كەلمەيدى، الدىنا قويعان ارمان-ماقساتتارى ۇشان-تەڭىز. سونىڭ بارىنە بىرتىندەپ ۇلگەرسەم دەيدى. قايداعى ءبىر اۋمەسەردىڭ باتپاقتان سوققان باسىنا بولا اجال قۇشسا – جەتىسكەنى. بۇل قايدان تاپ بولعان قۇدىرەت ̶ اۋمەسەر دەگەنى ءۇشىن قامىسبايدان كەشىرىم سۇراۋعا ءازىر. تولىسقان دەنە ارتىق قيمىلدى قايدان كوتەرسىن. شولدەدى. دەگەنمەن ءتىلىنىڭ تاڭدايعا جابىسىپ قالعاندىعىنا قاراماي، الگى لەپەستى قينالىپ ايتتى. ونىسىن جاعالاۋداعى قامىس بىتكەن تۇگەل ەستىدى، ەرتەڭ قاۋىلدىرىقتارى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي، ارمانسىز شۋلاسادى.
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت، اللاتاعالا كولدىڭ كيەسىنەن ساقتاعاي! كولدىڭ كيەسى سەرجان تۇگىلى تالاي اتپال ازاماتتاردى دا جۇتىپ تىنعان. شىبىن جان القىمعا تىرەلگەندە، قۇدايعا جاقىنداۋدىڭ كوكەسى ءوز-وزىنەن كومەيگە قوناقتاي كەتەدى بىلەم. سەرجان تاپ بۇگىن، وسى قازىر مۇلدە بوتەن، يمانى بار، كوزىنەن شۋاق توگىلگەن، ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋدان تارتىنبايتىن مەيىرمان پەندەگە اينالىپ كەتكەندەي سەزىندى. وعان بار ءبىتىم-بولمىسىمەن كۇمان كەلتىرمەۋگە تىرىستى.
ۋھ! باستىڭ تومەنگى جاعىنداعى اعاش تۇعىرعا دا قولى ىلىكتى-اۋ. ۇرتىن تولتىرىپ اۋا جۇتتى، القىنعان دەمىن باستى. باتپاقتاعى اينىماعان ءوزىنىڭ باسى! قانداي شەبەرلىكپەن جاسالعان؟! باسپەن بەتپە-بەت كەلىپ، الدەنەلەردى ايتقىسى كەلدى. شولدەن قاتالاپ ءتىلى كۇرمەلە بەرگەن سوڭ، دەرەۋ وڭاي تاسىلگە كوشتى. جاعانى جاڭعىرتقانداي جاق تىستەرىن ءبىر-بىرىنە ۇرعىلاپ، ساق-ساق كۇلدى. جىلاعىسى دا كەلگەن شىعار. ونىسىن كىم كورىپتى...
قۋانىش جيەنباي
Abai.kz
