Qazaqstannyng ken-baytaq dalasy – tarihtyng ýnsiz kuәgeri ghana demeyik, býgingi kýnning kýrdeli әleumettik-ekonomikalyq problemalarynyng ainasy.

Songhy jyldary el ishinde qatty bayqalyp otyrghan manyzdy qúbylystardyng biri – auyldar men shaghyn qalalardyng mýlde qanyrap, halyqtyng iri megapolisterge jappay kóshuining etek aluy. Ásirese, soltýstik, ortalyq ónirlerde búl ýrdis aiqyn kórinedi. Keshe ghana tirshilik qaynap jatqan eldi mekenderde býgin bes-on ýy ghana qalyp, qalghany qanyrap bos túr. Negizinde búl – jay ghana kóshi-qon dep oilamayyq, búl – tútas bir kenistikting – yaghny aitqanda, Qazaqstannyng jartysy әleumettik-ekonomikalyq jaghynan әlsireuining naqty kórinisi.

Auyl – qazaqtyng altyn besigi. Degenmen, osy kýnderi sol besik qanyrap barady. Jastar júmys, bilim, jayly ómir izdep, Astana, Almaty, Shymkent sekildi iri qalalargha aghyluda. Búl – jahandyq urbanizasiya ýderisining bir kórinisi bolghanymen, Qazaqstan jaghdayynda onyng ózindik erekshelikteri bar. Sebebi, bizde elding aumaghy óte ýlken, al halyq tyghyzdyghy tómen. Sondyqtan, halyqtyng belgili qalalar men ónirlerge shoghyrlanuy basqa aimaqtardyng bos qaluyna әkelude.

Osynday jaghday tek Qazaqstangha ghana tәn emes. Mәselen, Ontýstik Koreya da urbanizasiya saldarynan auyl halqynyng qatty kemuin bastan ótkerdi. Búl el – «aymaqtyq tengerimdi damytu» sayasatyn jýrgizip, iri qalalardan tys jerlerde uniyversiytetter, óndiris oryndary men tehnologiyalyq ortalyqtar salu arqyly halyqty ónirlerde ústap qalugha tyrysuda. Nәtiyjesinde, keybir aimaqtarda ekonomikalyq belsendilik qayta jandana bastady.

Sol siyaqty, Japoniya da songhy onjyldyqtarda auyldardyng bosap qalu problemasymen kezdesti. Elde «akia» dep atalatyn iyesiz ýiler sany milliondap sanalady. Japoniya ýkimeti – búl jaghdaydy sheshu ýshin ónirlerge kóship barghan azamattargha tegin nemese óte arzan ýy úsynu, jas otbasylargha subsidiya beru, auyldyq jerlerde júmys oryndaryn ashu siyaqty naqty sharalardy qolgha aldy. Sonymen qatar, jergilikti ekonomikany damytu ýshin turizm men shaghyn biznesti qoldau belsendi jýrgizilude. Aytarymyz, bizding Qazaq ýkimetine de osynday jaghdaylardy tez arada qolgha aluy kerek.

Ekonomikalyq túrghydan alghanda, halyq sanynyng kóptigi – elding tútynu naryghynyng negizi tiregi. Túrghyndar kemigen sayyn, súranys tómendeydi, biznes damymaydy, investisiya tartu qiyndaydy. Bizding ýkimet osyny naqty týsinui kerek. Nәtiyjesinde, auyldar men shaghyn qalalarda júmys oryndary qysqaryp, búl óz kezeginde kóshi-qondy odan әri kýsheytedi. Yaghni, túiyq shenber qalyptasady: halyq ketedi – ekonomika әlsireydi – jaghday nasharlaydy – taghy da halyq ketedi.

Búl jaghdaydyn geosayasy qyry da bar. Qazaqstannyng soltýstik jәne ortalyq ónirleri – strategiyalyq manyzy joghary aimaqtar. Búl ónirlerde halyq sanynyng kýrt kemui elding últtyq qauipsizdigine de әser etui mýmkin. Sondyqtan, búl problemany tek әleumettik nemese ekonomikalyq túrghydan ghana emes, memlekettik dengeydegi keshendi sayasat retinde qarastyru qajet.

Osynday jaghdayda, halyq sanyn arttyrudyng jәne eldi mekenderdi jandandyrudyng negizgi tiyimdi joldarynyng biri – qandastardy (sheteldegi etnikalyq qazaqtardy) elge tartu. Búl – tek demografiyalyq jaghdaydy sheshu ghana demeyik, tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru, últtyq birlikti nyghaytu joly.

Qandastar – qazaqtyng shekara syrtynda qalghan bólshegi. Olardyng kópshiligi tarihy sebeptermen shetelde qalyp qoyghanymen, tilin, dinin, dәstýrin saqtap qalghan. Olardy elge qaytaru – últtyq mýdde. Alayda, búl ýderis jýieli, josparly jәne tiyimdi úiymdastyryluy tiyis.

Býgingi kýni qandastardy qabyldau baghdarlamalary bar, degenimen olardyng tiyimdiligi jetkiliksiz. Kóp jaghdayda qandastar ontýstik ónirlerge nemese iri qalalargha shoghyrlanyp, soltýstik pen ortalyq aimaqtargha barugha yntaly emes. Sebebi búl ónirlerde klimat qatal, infraqúrylym әlsiz, júmys mýmkindikteri shekteuli.

Sondyqtan memleket qandastardy naqty ónirlerge baghyttau sayasatyn kýsheytui kerek. Búl ýshin birqatar naqty sharalar qajet. Aytarymyz, kóshuge yntalandyru tetikterin kýsheytu kerek: túrghyn ýi, jer telimi, jenildetilgen nesiye, birjolghy qarjylay kómek. Sodan keyin, júmys oryndaryn qamtamasyz etu manyzdy. Qandastar tek qonystanyp qana qoymay, sol jerde túraqty ómir sýrip, enbek etui tiyis.

Sonday-aq, әleumettik infraqúrylymdy damytu qajet. Mektep, auruhana, jol, internet – osylardyng barlyghy adam ómirining sapasyn anyqtaydy. Eger búl jaghdaylar jasalmasa, eshqanday baghdarlama nәtiyjeli bolmaydy. Taghy bir aitarymyz, beyimdeu (adaptasiya) jaghdayyna erekshe kónil bólu kerek. Qandastar jana ortagha tez sinisip ketui ýshin tildik, qúqyqtyq, mәdeny qoldau kórsetilui tiyis. Elimizge qandastardy jappay keltiru ýshin, týrli qújattyq qiyndyqtardy mýldem alyp tastau kerek. Biylik iyesi osyghan qatty kónil audaru kerek.

Jәne, ishki kóshi-qondy da dúrys retteu qajet. Ontýstiktegi halyq tyghyz ornalasqan ónirlerden soltýstikke erikti kóshu baghdarlamalary jýrgizilude, alayda, olardyng nәtiyjesi әli de tómen. Osy baghytta da yntalandyru sharalaryn kýsheytip, naqty nәtiyjege baghyttalghan sayasat jýrgizu kerek.

Taghy bir manyzdy jaghday – auyl ekonomikasyn damytu. Eger auylda júmys bolmasa, eshkim ol jerde túrmaydy. Sondyqtan agroónerkәsip keshenin damytu, shaghyn jәne orta biznesti qoldau, kooperativter qúru – basty baghyttardyng negizi boluy tiyis. Zamanauy tehnologiyalardy engizu arqyly auyl sharuashylyghyn tiyimdi әri tabysty salagha ainaldyru qajet.

Sonymen qatar, sifrlandyru mýmkindikterin paydalanu manyzdy. Qashyqtan júmys isteu (remote work) damyghan zamanda adamdardyng mindetti týrde qalada túruy shart emes. Eger auyldarda joghary jyldamdyqty internet bolsa, kóptegen mamandar sol jerde otyryp-aq júmys istey alady. Búl – jana mýmkindikterge jol ashady.

Qazaqstannyng jartysy bos túr degen pikir – emosiyalyq túrghydan aitylghanymen, onyng astarynda ýlken shyndyq jatyr. El aumaghynyng kendigi – bizding artyqshylyghymyz, biraq ony tiyimdi paydalana almasaq, ol kemshilikke ainaluy mýmkin. Sondyqtan әrbir ónirding әleuetin dúrys baghalap, ony damytugha baghyttalghan naqty sayasat qajet.

Qorytyndylay kele, auyldar men shaghyn qalalardyng bosap qaluy – tek demografiyalyq problema emes, búl – últtyq qauipsizdik, ekonomikalyq damu jәne әleumettik túraqtylyq negizi. Ony sheshu ýshin keshendi, batyl jәne úzaq merzimdi sayasat qajet. Qandastardy tartu, ishki kóshi-qondy retteu, infraqúrylymdy damytu jәne auyl ekonomikasyn jandandyru – osy baghyttaghy negizgi qúraldar boluy tiyis.

Naqty aitarymyz – búl jaghdaygha beyjay qaramau. Sebebi, bos qalghan jer – tek jaghrapiyalyq kenistik demeyik, ol – joghalghan mýmkindik. Al mýmkindikti qayta jandandyru – qazirgi biylik iyesinin qúzyrynda.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz