قازاقستاننىڭ كەڭ-بايتاق دالاسى – تاريحتىڭ ءۇنسىز كۋاگەرى عانا دەمەيىك، بۇگىنگى كۇننىڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنىڭ ايناسى.

سوڭعى جىلدارى ەل ىشىندە قاتتى بايقالىپ وتىرعان ماڭىزدى قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى – اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردىڭ مۇلدە قاڭىراپ، حالىقتىڭ ءىرى مەگاپوليستەرگە جاپپاي كوشۋىنىڭ ەتەك الۋى. اسىرەسە، سولتۇستىك، ورتالىق وڭىرلەردە بۇل ءۇردىس ايقىن كورىنەدى. كەشە عانا تىرشىلىك قايناپ جاتقان ەلدى مەكەندەردە بۇگىن بەس-ون ءۇي عانا قالىپ، قالعانى قاڭىراپ بوس تۇر. نەگىزىندە بۇل – جاي عانا كوشى-قون دەپ ويلامايىق، بۇل – تۇتاس ءبىر كەڭىستىكتىڭ – ياعني ايتقاندا، قازاقستاننىڭ جارتىسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان السىرەۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى.

اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسىگى. دەگەنمەن، وسى كۇندەرى سول بەسىك قاڭىراپ بارادى. جاستار جۇمىس، ءبىلىم، جايلى ءومىر ىزدەپ، استانا، الماتى، شىمكەنت سەكىلدى ءىرى قالالارعا اعىلۋدا. بۇل – جاھاندىق ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولعانىمەن، قازاقستان جاعدايىندا ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. سەبەبى، بىزدە ەلدىڭ اۋماعى وتە ۇلكەن، ال حالىق تىعىزدىعى تومەن. سوندىقتان، حالىقتىڭ بەلگىلى قالالار مەن وڭىرلەرگە شوعىرلانۋى باسقا ايماقتاردىڭ بوس قالۋىنا اكەلۋدە.

وسىنداي جاعداي تەك قازاقستانعا عانا ءتان ەمەس. ماسەلەن، وڭتۇستىك كورەيا دا ۋربانيزاتسيا سالدارىنان اۋىل حالقىنىڭ قاتتى كەمۋىن باستان وتكەردى. بۇل ەل – «ايماقتىق تەڭگەرىمدى دامىتۋ» ساياساتىن جۇرگىزىپ، ءىرى قالالاردان تىس جەرلەردە ۋنيۆەرسيتەتتەر، ءوندىرىس ورىندارى مەن تەحنولوگيالىق ورتالىقتار سالۋ ارقىلى حالىقتى وڭىرلەردە ۇستاپ قالۋعا تىرىسۋدا. ناتيجەسىندە، كەيبىر ايماقتاردا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك قايتا جاندانا باستادى.

سول سياقتى, جاپونيا دا سوڭعى ونجىلدىقتاردا اۋىلداردىڭ بوساپ قالۋ پروبلەماسىمەن كەزدەستى. ەلدە «اكيا» دەپ اتالاتىن يەسىز ۇيلەر سانى ميلليونداپ سانالادى. جاپونيا ۇكىمەتى – بۇل جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن وڭىرلەرگە كوشىپ بارعان ازاماتتارعا تەگىن نەمەسە وتە ارزان ءۇي ۇسىنۋ، جاس وتباسىلارعا سۋبسيديا بەرۋ، اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ورىندارىن اشۋ سياقتى ناقتى شارالاردى قولعا الدى. سونىمەن قاتار، جەرگىلىكتى ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن تۋريزم مەن شاعىن بيزنەستى قولداۋ بەلسەندى جۇرگىزىلۋدە. ايتارىمىز، ءبىزدىڭ قازاق ۇكىمەتىنە دە وسىنداي جاعدايلاردى تەز ارادا قولعا الۋى كەرەك.

ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا، حالىق سانىنىڭ كوپتىگى – ەلدىڭ تۇتىنۋ نارىعىنىڭ نەگىزى تىرەگى. تۇرعىندار كەمىگەن سايىن، سۇرانىس تومەندەيدى، بيزنەس دامىمايدى، ينۆەستيتسيا تارتۋ قيىندايدى. ءبىزدىڭ ۇكىمەت وسىنى ناقتى ءتۇسىنۋى كەرەك. ناتيجەسىندە، اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردا جۇمىس ورىندارى قىسقارىپ، بۇل ءوز كەزەگىندە كوشى-قوندى ودان ءارى كۇشەيتەدى. ياعني، تۇيىق شەڭبەر قالىپتاسادى: حالىق كەتەدى – ەكونوميكا السىرەيدى – جاعداي ناشارلايدى – تاعى دا حالىق كەتەدى.

بۇل جاعدايدىڭ گەوساياسي قىرى دا بار. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرى – ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى ايماقتار. بۇل وڭىرلەردە حالىق سانىنىڭ كۇرت كەمۋى ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە دە اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان, بۇل پروبلەمانى تەك الەۋمەتتىك نەمەسە ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كەشەندى ساياسات رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.

وسىنداي جاعدايدا، حالىق سانىن ارتتىرۋدىڭ جانە ەلدى مەكەندەردى جانداندىرۋدىڭ نەگىزگى ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى – قانداستاردى (شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتاردى) ەلگە تارتۋ. بۇل – تەك دەموگرافيالىق جاعدايدى شەشۋ عانا دەمەيىك، تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ، ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ جولى.

قانداستار – قازاقتىڭ شەكارا سىرتىندا قالعان بولشەگى. ولاردىڭ كوپشىلىگى تاريحي سەبەپتەرمەن شەتەلدە قالىپ قويعانىمەن، ءتىلىن، ءدىنىن، ءداستۇرىن ساقتاپ قالعان. ولاردى ەلگە قايتارۋ – ۇلتتىق مۇددە. الايدا، بۇل ۇدەرىس جۇيەلى، جوسپارلى جانە ءتيىمدى ۇيىمداستىرىلۋى ءتيىس.

بۇگىنگى كۇنى قانداستاردى قابىلداۋ باعدارلامالارى بار، دەگەنىمەن ولاردىڭ تيىمدىلىگى جەتكىلىكسىز. كوپ جاعدايدا قانداستار وڭتۇستىك وڭىرلەرگە نەمەسە ءىرى قالالارعا شوعىرلانىپ، سولتۇستىك پەن ورتالىق ايماقتارعا بارۋعا ىنتالى ەمەس. سەبەبى بۇل وڭىرلەردە كليمات قاتال، ينفراقۇرىلىم ءالسىز، جۇمىس مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى.

سوندىقتان مەملەكەت قانداستاردى ناقتى وڭىرلەرگە باعىتتاۋ ساياساتىن كۇشەيتۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن بىرقاتار ناقتى شارالار قاجەت. ايتارىمىز، كوشۋگە ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ كەرەك: تۇرعىن ءۇي، جەر تەلىمى، جەڭىلدەتىلگەن نەسيە، بىرجولعى قارجىلاي كومەك. سودان كەيىن، جۇمىس ورىندارىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. قانداستار تەك قونىستانىپ قانا قويماي، سول جەردە تۇراقتى ءومىر ءسۇرىپ، ەڭبەك ەتۋى ءتيىس.

سونداي-اق, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت. مەكتەپ، اۋرۋحانا، جول، ينتەرنەت – وسىلاردىڭ بارلىعى ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن انىقتايدى. ەگەر بۇل جاعدايلار جاسالماسا، ەشقانداي باعدارلاما ناتيجەلى بولمايدى. تاعى ءبىر ايتارىمىز, بەيىمدەۋ (اداپتاتسيا) جاعدايىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. قانداستار جاڭا ورتاعا تەز ءسىڭىسىپ كەتۋى ءۇشىن تىلدىك، قۇقىقتىق، مادەني قولداۋ كورسەتىلۋى ءتيىس. ەلىمىزگە قانداستاردى جاپپاي كەلتىرۋ ءۇشىن، ءتۇرلى قۇجاتتىق قيىندىقتاردى مۇلدەم الىپ تاستاۋ كەرەك. بيلىك يەسى وسىعان قاتتى كوڭىل اۋدارۋ كەرەك.

جانە، ىشكى كوشى-قوندى دا دۇرىس رەتتەۋ قاجەت. وڭتۇستىكتەگى حالىق تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەردەن سولتۇستىككە ەرىكتى كوشۋ باعدارلامالارى جۇرگىزىلۋدە، الايدا، ولاردىڭ ناتيجەسى ءالى دە تومەن. وسى باعىتتا دا ىنتالاندىرۋ شارالارىن كۇشەيتىپ، ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعان ساياسات جۇرگىزۋ كەرەك.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جاعداي – اۋىل ەكونوميكاسىن دامىتۋ. ەگەر اۋىلدا جۇمىس بولماسا، ەشكىم ول جەردە تۇرمايدى. سوندىقتان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ، كووپەراتيۆتەر قۇرۋ – باستى باعىتتاردىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس. زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى ءارى تابىستى سالاعا اينالدىرۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار، تسيفرلاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ ماڭىزدى. قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ (remote work) دامىعان زاماندا ادامداردىڭ مىندەتتى تۇردە قالادا تۇرۋى شارت ەمەس. ەگەر اۋىلداردا جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت بولسا، كوپتەگەن ماماندار سول جەردە وتىرىپ-اق جۇمىس ىستەي الادى. بۇل – جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى.

قازاقستاننىڭ جارتىسى بوس تۇر دەگەن پىكىر – ەموتسيالىق تۇرعىدان ايتىلعانىمەن، ونىڭ استارىندا ۇلكەن شىندىق جاتىر. ەل اۋماعىنىڭ كەڭدىگى – ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز، بىراق ونى ءتيىمدى پايدالانا الماساق، ول كەمشىلىككە اينالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءاربىر ءوڭىردىڭ الەۋەتىن دۇرىس باعالاپ، ونى دامىتۋعا باعىتتالعان ناقتى ساياسات قاجەت.

قورىتىندىلاي كەلە، اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردىڭ بوساپ قالۋى – تەك دەموگرافيالىق پروبلەما ەمەس، بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، ەكونوميكالىق دامۋ جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق نەگىزى. ونى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى، باتىل جانە ۇزاق مەرزىمدى ساياسات قاجەت. قانداستاردى تارتۋ، ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋ، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە اۋىل ەكونوميكاسىن جانداندىرۋ – وسى باعىتتاعى نەگىزگى قۇرالدار بولۋى ءتيىس.

ناقتى ايتارىمىز – بۇل جاعدايعا بەيجاي قاراماۋ. سەبەبى، بوس قالعان جەر – تەك جاعراپيالىق كەڭىستىك دەمەيىك، ول – جوعالعان مۇمكىندىك. ال مۇمكىندىكتى قايتا جانداندىرۋ – قازىرگى بيلىك يەسىنىڭ قۇزىرىندا.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz