Qazaq halqy «Eshten kesh jaqsy» dep beker aitpasa kerek. Maqaldyng mәiegine arqa sýiep, biz quanyshty habarmen bólisudi jón kórdik.

2025-2026 jylghy oqu jyly ayasynda L.N.Gumelev uniyversiytetining qabyrghasynda qazaq tili men tildi oqytu salasy boyynsha «Til men әdebiyetti qúndylyq baghdarly oqytu: tәjiriybe, mәseleler jәne perspektivalar» atty ghalymdar men múghalimderding halyqaralyq ghylymiy-praktikalyq konferensiyasy ótken edi. Osy ghylymy jiyn barasynda biz qazaq tilinde erkin sóileytin Nikolay Maevskiydi keziktirdik. Nikolay Maevskiy – qazaq  tilin nebәri ýsh jyl ishinde mengergen orys jigiti.  Qazirgi tanda elimizding bas qalasy Astanada túrady. Jas psiholog Nikolay Maevskiy ózinin  ghylymy bayandamasyn taza qazaq tilinde jasady. Biz Nikolaydyng mazmúndy bayandamasyna zor sýiispenshilik bildire otyryp, onymen qazaq tilin qalay mengergeni jәne qazirgi qazaq tildi psihologiyanyng ahualy jayynda súhbat qúrghan edik. Súhbatymyz keleli boldy degen ýmittemiz.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

– Kózi qaraqty oqyrman sizding myqty psiholog ekeninizdi biledi. Alayda ómirbayanynyz beytanys kisilerge ózinizdi aldymen tanystyryp ótseniz.

– Mening nyspym Nikolay Maevskiy. Belgili kompozitor Igori Stravinskiy: «Sankt-Peterburg – búl úly Pushkin jasaghan qala» dep beker aitpasa kerek. Men, osy, mәdeniyet pen bilimning oshaghy sanalatyn әsem de kórkem Sankt-Peterburg qalasynda dýniyege keldim. Keyin júmys babymen Astanagha kóship kelgen edim. Qazirde elimizding bas qalasy Astanada túramyn.  Bastapqy mamandyghym – adam janynyng ilimin zertteushi, psiholog, al ekinshisi – shahmat múghalimi. Býginde men psiholog retinde sportshylarmen kóp júmys isteymin, әsirese,  shahmatshylargha kóp kómek beremin. Sebebi mening ekinshi mamandyghym shahmat múghalimi ghoy. Osy túrghyda shahmatshylargha berer kómegim zor dep oilaymyn.

–  Qazaq tilin qalay mengerdiniz? Ana tilimizdi mengeru qiyngha soqpady ma?

– Astanagha kóship kelgen kezde men eng birinshi qazaq tilin mengeru kerekpin dep sheshtim. Óitkeni qazaq tili – Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik tili. Memlekettik tildi bilu qajet dep esepteymin. Basynda qazaq tilin ózdiginen ýirenuge tyrystym, alayda tildi mengeru onaylyqqa soqpaghanyn moyyndauym qajet. Sondyqtan qazaq tildi myqty múghalimdi tauyp alyp, aptasyna 2-3 ret til oqy bastadym. Búdan bólek, men «Batyl bol» degen klubqa baratynmyn. Búl klubtyng til mengerude kóp kómegi tiygenin aita ketuim qajet. Biraq qazaq tilin mengerude maghan Vladislav Tenning metodikasy kóp kómegin tiygizdi. Ol kisining «Qazaq tilining formulasy» degen kitaby bar. Vladislav Ten qazaq tili shet til retinde joghary dengeyde ýiretedi. Onymen tanysyp, tez nәtijie shyghardym. Kez kelgen týsinbeytin sәtti ol kisi maghan anyq týsindire alady.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

– «Kitap-aqylyna aqy súramaytyn altyn qazyna» dep halyq beker aitpasa kerek. Qazaq tilinde kitaptar oqisyz ba? Oqysanyz, kimning kitabyn oqugha kenes beresiz?

–  Men bala kezimnen beri qazaq ertegilerin jaqsy kóremin. Qazaq ertegilerining jauhar qazyghy sanalatyn «Jeztyrnaq», «Peri», «Jiyrenshe» turaly ertegilerdi kóp oqitynmyn. Bir kýni ertegilerdi týpnúsqada oqimyn dep ýsh úiyqtasam da týsime kirmepti.  Qazirde jana  ýlgide jazylghan «Er-Tóstik», «Jeztyrnaq» turaly ertegilerdi kóp oqyp jýrmin. Mende «Sәken Seyfulinnnyng shygharmalary» degen kitap bar, biraq ony oqugha maghan әli tildik túrghyda qiyn. Sózdik qorymen әli de júmys jasauym qajet. Oghan qosa,  «Atom әdetter» degen psihologiyalyq kitap ta mende bar. Atalmysh kitap «Jana әdet qalay qalyptastyrugha bolady?», «Jetiskke jetken adamdardyng qúpiyasy nede?»  syndy san týrli saualdargha jauap beredi. Búdan bólek, men Múhtar Áuezovtyng «Abay joly» roman-epopeyasyn qazaq tilinde oqysam deymin. Búl armanym da bir kýni oryndalar degen ýmittemin...

– Álemning eng ataqty túlghalarynyng biri Yohan Sebastyan Bah: «Muzyka-adamnyng sezimin bildiretin eng tikeley til» dep aitqanday, qazaq tilinde qanday da әnder tyndaysyz ba? Kimderding әnderin qaytalap tyidaghandy únatasyz? Sizding eng sýiikti qazaq tilindegi әniniz?

– Maghan qazaq tilindegi әuender únaydy. Ayta keter bir jayt, men biyl dombyra tartudy ýirene bastadym. Dombyra kýni konsertine qatystym. Biz birneshe kýy oinadyq: «Toy bastar», «Altyn úya», «Aq jelen». Qazaq dombyrasy meni birden erekshe baurap aldy – onyng ýni óte erekshe әri janymdy tynyshtandyrady. Ásirese, «Kónil tolqyny» kýii maghan qatty әser etti. Ony oinaudy ýirengim keledi.

Qazaq tilin ýirenu ýshin men kez kelgen kazaq tildi әnderdi tyndaymyn. Kelesi әnderdi erekshe jaqsy kóremin: «Boyy búlghan», «Balqadisha», «Tapty-au seni», «Yapuray» jәne t.b.

– Qazaq tilinde kino tamashalaysyz ba? Qazaq tilinde týsirilgen birneshe kinony atasanyz...

– Ol rejisserge baylanysty. Men zamanauy filimderdi kóp kórgenimdi jasyrmaymyn. Mysaly, «Baqyt», «Dәstýr», «Auyr», «Ýsh qaharman». Olardy qarau maghan tildik túrghyda auyrlau bolghany ras. Biraq eng sýiikti qazaq tildi filimderim: «Mening atym Qoja», «Taqiyaly perishte», «Anagha aparar jol», «Gauhartas» bolyp mәngilikke jýregimde qalady...

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

– Jogharyda siz sportshylargha arnap qazaq tilinde audiopodkastar jasaymyn dep qaldynyz. Sporttyq psihologiyada qanday әdis-tәsilderge sýienesiz?

– Men «Yryq bitik» degen kartalardy psihologiyalyq praktikamda qoldanamyn. Búl kartalar – kóshpendi mәdeniyetting ruhany múrasy jәne týrki halyqtary ata-babalarynyng beyneli jýiesin zertteu nәtiyjesi. Onyng avtory – zamanauy sýretshi, nomad-dizaynery әri mәdeniyet zertteushi Laura Dosybaeva. Ol kisi óte әdemi suret salady, al men búl kartalardy tәsil retinde qoldanamyn. Kartalar arqyly qazaqtar olardy terenirek týsine alady, joghaltqan tamyrymen qayta baylanys ornata alady.

– Halyqaralyq konferensiya barysynda sizding «Ústaz baqyty» atty ghylymy jobany qolgha alyp jatqanynyzdy estigen edik. Óte quanyshtymyz! Sәttilik tileymiz! Osy joba jayynda tolyghyraq aityp ótseniz...

– Bizding basty әri negizgi maqsatymyz – múghalimderge psihologiyalyq túrghyda qoldau kórsetu. Qazirgi tanda mektepting múghalimderine beriletin jýkteme kóp. Osyghan oray, múghalimder jii emosionaldy kýireuge úshyraydy. Biz olargha psihologiyalyq koldauymyzdy beremiz, sóilesu jәne payda bolghan mәselelerdi sheshuge orta qalyptastyramyz, olargha tiyimde әri ghylymy túrghyda dәleldengen әdistemelerdi úsynamyz. Bilim beru isi sapaly týrde jýzege asu ýshin eng aldymen ústazdar baqytty bolu kerek dep esepteymin. Áriyne, búl qazirgi ústazdardyng baqytsyzdyghyn bildirmeydi. Bilim beru isining janghyruy – kónil quantady. Týrli zamanauy әdis-tәsilder, platformalar – bilim beru isin jana dengeyge kóterude. Biraq ústazdar da adam ekenin esten shygharmauymyz qajet. Ústazdar da keyde júmystan tys otbasylyq nemese týrli ómirlik jaghdaylargha baylanysty kýizeliske úshyraydy. Bizding maqsatymyz sonday kezderde qoldaudy kórsetu...

– Bolashaqta qazaq tilin nasihattau boyynsha taghy qanday jobalardy qolgha alu josparynyzda bar? Pikirinizben bólise otyrsanyz.

– Sporttyq taqyryptardaghy audiopodkasttardy qazaq tilinde kóbirek týsirgim keledi. «Tәuekel týbi – jel qayyq» dep men belimdi bekem buyp, keybir audiopodkastarymdy qazaq tilinde týsire bastaghan edim. Osy format mening qazaqshamdy jana dengeyge kótergenin jasyrmaymyn. Podkastarym kóbine jas sportshylargha, yaghni, balalargha arnalghan. Sondyqtan, olardyng tildik túrghyda jenil, jalpy oqyrmandargha týsinikti boluy men ýshin asa manyzdy.  «Sporttyq psihologiyanyng kúpiyalary» degen audiopodkast jazdym.  Ony qazaq tiline sapaly  týrde audarugha maghan Erdigýl Dәdibasqyzy kómektesti. Ol kisige aitar alghysym sheksiz.

Búghan deyin men «Maqsut Narikbayev University» uniyversiytetinde studentterge qazaq tilinde dәrister oqyghan edim. Osy isimdi әri qaray jalghastyrsam deymin. Qazir men uniyversiytette nemese mektepte ózimning ómirlik jolym turaly aitugha dayynmyn. Sonday-aq, qazaq tilin ýirengisi keletin adamdargha  psihologiyalyq túrghyda kómek beruge saqaday saymyn. Keyde adamdargha jana qadam jasau ýshin shabyt, ynta kerek. Mýmkin, mening ómirlik jolym bireuge osynday jaghdaylarda kómek beretin shyghar.

–  Ángimenizge kóp kóp rahmet!

– Súhbat qúrugha shaqyrghanynyz ýshin aitar alghysym sheksiz! Sәttilik tileymin!

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Súhbattasqan,

Altynshash Qúrmanaeva,

№2 mektep-liyseyining qazaq tili múghalimi.

Kókshetau qalasy.

Abai.kz