قازاق حالقى «ەشتەن كەش جاقسى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ماقالدىڭ مايەگىنە ارقا سۇيەپ، ءبىز قۋانىشتى حابارمەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىك.

2025-2026 جىلعى وقۋ جىلى اياسىندا ل.ن.گۋمەلەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا قازاق ءتىلى مەن ءتىلدى وقىتۋ سالاسى بويىنشا «ءتىل مەن ادەبيەتتى قۇندىلىق باعدارلى وقىتۋ: تاجىريبە، ماسەلەلەر جانە پەرسپەكتيۆالار» اتتى عالىمدار مەن مۇعالىمدەردىڭ حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى وتكەن ەدى. وسى عىلىمي جيىن باراسىندا ءبىز قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيتىن نيكولاي ماەۆسكيدى كەزىكتىردىك. نيكولاي ماەۆسكي – قازاق  ءتىلىن نەبارى ءۇش جىل ىشىندە مەڭگەرگەن ورىس جىگىتى.  قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانادا تۇرادى. جاس پسيحولوگ نيكولاي ماەۆسكي ءوزىنىڭ  عىلىمي بايانداماسىن تازا قازاق تىلىندە جاسادى. ءبىز نيكولايدىڭ مازمۇندى بايانداماسىنا زور سۇيىسپەنشىلىك بىلدىرە وتىرىپ، ونىمەن قازاق ءتىلىن قالاي مەڭگەرگەنى جانە قازىرگى قازاق ءتىلدى پسيحولوگيانىڭ احۋالى جايىندا سۇحبات قۇرعان ەدىك. سۇحباتىمىز كەلەلى بولدى دەگەن ۇمىتتەمىز.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

– كوزى قاراقتى وقىرمان ءسىزدىڭ مىقتى پسيحولوگ ەكەنىڭىزدى بىلەدى. الايدا ءومىربايانىڭىز بەيتانىس كىسىلەرگە ءوزىڭىزدى الدىمەن تانىستىرىپ وتسەڭىز.

– مەنىڭ نىسپىم نيكولاي ماەۆسكي. بەلگىلى كومپوزيتور يگور ستراۆينسكي: «سانكت-پەتەربۋرگ – بۇل ۇلى پۋشكين جاساعان قالا» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. مەن، وسى، مادەنيەت پەن ءبىلىمنىڭ وشاعى سانالاتىن اسەم دە كوركەم سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. كەيىن جۇمىس بابىمەن استاناعا كوشىپ كەلگەن ەدىم. قازىردە ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانادا تۇرامىن.  باستاپقى ماماندىعىم – ادام جانىنىڭ ءىلىمىن زەرتتەۋشى، پسيحولوگ، ال ەكىنشىسى – شاحمات مۇعالىمى. بۇگىندە مەن پسيحولوگ رەتىندە سپورتشىلارمەن كوپ جۇمىس ىستەيمىن، اسىرەسە،  شاحماتشىلارعا كوپ كومەك بەرەمىن. سەبەبى مەنىڭ ەكىنشى ماماندىعىم شاحمات مۇعالىمى عوي. وسى تۇرعىدا شاحماتشىلارعا بەرەر كومەگىم زور دەپ ويلايمىن.

–  قازاق ءتىلىن قالاي مەڭگەردىڭىز؟ انا ءتىلىمىزدى مەڭگەرۋ قيىنعا سوقپادى ما؟

– استاناعا كوشىپ كەلگەن كەزدە مەن ەڭ ءبىرىنشى قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ كەرەكپىن دەپ شەشتىم. ويتكەنى قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. باسىندا قازاق ءتىلىن وزدىگىنەن ۇيرەنۋگە تىرىستىم، الايدا ءتىلدى مەڭگەرۋ وڭايلىققا سوقپاعانىن مويىنداۋىم قاجەت. سوندىقتان قازاق ءتىلدى مىقتى مۇعالىمدى تاۋىپ الىپ، اپتاسىنا 2-3 رەت ءتىل وقي باستادىم. بۇدان بولەك، مەن «باتىل بول» دەگەن كلۋبقا باراتىنمىن. بۇل كلۋبتىڭ ءتىل مەڭگەرۋدە كوپ كومەگى تيگەنىن ايتا كەتۋىم قاجەت. بىراق قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدە ماعان ۆلاديسلاۆ تەننىڭ مەتوديكاسى كوپ كومەگىن تيگىزدى. ول كىسىنىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ فورمۋلاسى» دەگەن كىتابى بار. ۆلاديسلاۆ تەن قازاق ءتىلى شەت ءتىل رەتىندە جوعارى دەڭگەيدە ۇيرەتەدى. ونىمەن تانىسىپ، تەز ناتيجيە شىعاردىم. كەز كەلگەن تۇسىنبەيتىن ءساتتى ول كىسى ماعان انىق تۇسىندىرە الادى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

– «كىتاپ-اقىلىنا اقى سۇرامايتىن التىن قازىنا» دەپ حالىق بەكەر ايتپاسا كەرەك. قازاق تىلىندە كىتاپتار وقيسىز با؟ وقىساڭىز، كىمنىڭ كىتابىن وقۋعا كەڭەس بەرەسىز؟

–  مەن بالا كەزىمنەن بەرى قازاق ەرتەگىلەرىن جاقسى كورەمىن. قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ جاۋھار قازىعى سانالاتىن «جەزتىرناق»، «پەرى»، «جيرەنشە» تۋرالى ەرتەگىلەردى كوپ وقيتىنمىن. ءبىر كۇنى ەرتەگىلەردى تۇپنۇسقادا وقيمىن دەپ ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرمەپتى.  قازىردە جاڭا  ۇلگىدە جازىلعان «ەر-توستىك»، «جەزتىرناق» تۋرالى ەرتەگىلەردى كوپ وقىپ ءجۇرمىن. مەندە «ساكەن سەيفۋلينننىڭ شىعارمالارى» دەگەن كىتاپ بار، بىراق ونى وقۋعا ماعان ءالى تىلدىك تۇرعىدا قيىن. سوزدىك قورىمەن ءالى دە جۇمىس جاساۋىم قاجەت. وعان قوسا،  «اتوم ادەتتەر» دەگەن پسيحولوگيالىق كىتاپ تا مەندە بار. اتالمىش كىتاپ «جاڭا ادەت قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى؟»، «جەتىسككە جەتكەن ادامداردىڭ قۇپياسى نەدە؟»  سىندى سان ءتۇرلى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەدى. بۇدان بولەك، مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن قازاق تىلىندە وقىسام دەيمىن. بۇل ارمانىم دا ءبىر كۇنى ورىندالار دەگەن ۇمىتتەمىن...

– الەمنىڭ ەڭ اتاقتى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى يوحان سەباستيان باح: «مۋزىكا-ادامنىڭ سەزىمىن بىلدىرەتىن ەڭ تىكەلەي ءتىل» دەپ ايتقانداي، قازاق تىلىندە قانداي دا اندەر تىڭدايسىز با؟ كىمدەردىڭ اندەرىن قايتالاپ تىيداعاندى ۇناتاسىز؟ ءسىزدىڭ ەڭ سۇيىكتى قازاق تىلىندەگى ءانىڭىز؟

– ماعان قازاق تىلىندەگى اۋەندەر ۇنايدى. ايتا كەتەر ءبىر جايت، مەن بيىل دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنە باستادىم. دومبىرا كۇنى كونتسەرتىنە قاتىستىم. ءبىز بىرنەشە كۇي وينادىق: «توي باستار»، «التىن ۇيا»، «اق جەلەڭ». قازاق دومبىراسى مەنى بىردەن ەرەكشە باۋراپ الدى – ونىڭ ءۇنى وتە ەرەكشە ءارى جانىمدى تىنىشتاندىرادى. اسىرەسە، «كوڭىل تولقىنى» كۇيى ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ونى ويناۋدى ۇيرەنگىم كەلەدى.

قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ءۇشىن مەن كەز كەلگەن كازاق ءتىلدى اندەردى تىڭدايمىن. كەلەسى اندەردى ەرەكشە جاقسى كورەمىن: «بويى بۇلعان»، «بالقاديشا»، «تاپتى-اۋ سەنى»، «ياپۋراي» جانە ت.ب.

– قازاق تىلىندە كينو تاماشالايسىز با؟ قازاق تىلىندە تۇسىرىلگەن بىرنەشە كينونى اتاساڭىز...

– ول رەجيسسەرگە بايلانىستى. مەن زاماناۋي فيلمدەردى كوپ كورگەنىمدى جاسىرمايمىن. مىسالى، «باقىت»، «ءداستۇر»، «اۋىر»، «ءۇش قاھارمان». ولاردى قاراۋ ماعان تىلدىك تۇرعىدا اۋىرلاۋ بولعانى راس. بىراق ەڭ سۇيىكتى قازاق ءتىلدى فيلمدەرىم: «مەنىڭ اتىم قوجا»، «تاقيالى پەرىشتە»، «اناعا اپارار جول»، «گاۋھارتاس» بولىپ ماڭگىلىككە جۇرەگىمدە قالادى...

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

– جوعارىدا ءسىز سپورتشىلارعا ارناپ قازاق تىلىندە اۋديوپودكاستار جاسايمىن دەپ قالدىڭىز. سپورتتىق پسيحولوگيادا قانداي ءادىس-تاسىلدەرگە سۇيەنەسىز؟

– مەن «ىرىق بىتىك» دەگەن كارتالاردى پسيحولوگيالىق پراكتيكامدا قولدانامىن. بۇل كارتالار – كوشپەندى مادەنيەتتىڭ رۋحاني مۇراسى جانە تۇركى حالىقتارى اتا-بابالارىنىڭ بەينەلى جۇيەسىن زەرتتەۋ ناتيجەسى. ونىڭ اۆتورى – زاماناۋي سۇرەتشى، نوماد-ديزاينەرى ءارى مادەنيەت زەرتتەۋشى لاۋرا دوسىباەۆا. ول كىسى وتە ادەمى سۋرەت سالادى، ال مەن بۇل كارتالاردى ءتاسىل رەتىندە قولدانامىن. كارتالار ارقىلى قازاقتار ولاردى تەرەڭىرەك تۇسىنە الادى، جوعالتقان تامىرىمەن قايتا بايلانىس ورناتا الادى.

– حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءسىزدىڭ «ۇستاز باقىتى» اتتى عىلىمي جوبانى قولعا الىپ جاتقانىڭىزدى ەستىگەن ەدىك. وتە قۋانىشتىمىز! ساتتىلىك تىلەيمىز! وسى جوبا جايىندا تولىعىراق ايتىپ وتسەڭىز...

– ءبىزدىڭ باستى ءارى نەگىزگى ماقساتىمىز – مۇعالىمدەرگە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قولداۋ كورسەتۋ. قازىرگى تاڭدا مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرىنە بەرىلەتىن جۇكتەمە كوپ. وسىعان وراي، مۇعالىمدەر ءجيى ەموتسيونالدى كۇيرەۋگە ۇشىرايدى. ءبىز ولارعا پسيحولوگيالىق كولداۋىمىزدى بەرەمىز، سويلەسۋ جانە پايدا بولعان ماسەلەلەردى شەشۋگە ورتا قالىپتاستىرامىز، ولارعا تيىمدە ءارى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن ادىستەمەلەردى ۇسىنامىز. ءبىلىم بەرۋ ءىسى ساپالى تۇردە جۇزەگە اسۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇستازدار باقىتتى بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ارينە، بۇل قازىرگى ۇستازداردىڭ باقىتسىزدىعىن بىلدىرمەيدى. ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ جاڭعىرۋى – كوڭىل قۋانتادى. ءتۇرلى زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەر، پلاتفورمالار – ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدە. بىراق ۇستازدار دا ادام ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ۇستازدار دا كەيدە جۇمىستان تىس وتباسىلىق نەمەسە ءتۇرلى ومىرلىك جاعدايلارعا بايلانىستى كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز سونداي كەزدەردە قولداۋدى كورسەتۋ...

– بولاشاقتا قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا تاعى قانداي جوبالاردى قولعا الۋ جوسپارىڭىزدا بار؟ پىكىرىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز.

– سپورتتىق تاقىرىپتارداعى اۋديوپودكاستتاردى قازاق تىلىندە كوبىرەك تۇسىرگىم كەلەدى. «تاۋەكەل ءتۇبى – جەل قايىق» دەپ مەن بەلىمدى بەكەم بۋىپ، كەيبىر اۋديوپودكاستارىمدى قازاق تىلىندە تۇسىرە باستاعان ەدىم. وسى فورمات مەنىڭ قازاقشامدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەنىن جاسىرمايمىن. پودكاستارىم كوبىنە جاس سپورتشىلارعا، ياعني، بالالارعا ارنالعان. سوندىقتان، ولاردىڭ تىلدىك تۇرعىدا جەڭىل، جالپى وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋى مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى.  «سپورتتىق پسيحولوگيانىڭ كۇپيالارى» دەگەن اۋديوپودكاست جازدىم.  ونى قازاق تىلىنە ساپالى  تۇردە اۋدارۋعا ماعان ەردىگۇل دادىباسقىزى كومەكتەستى. ول كىسىگە ايتار العىسىم شەكسىز.

بۇعان دەيىن مەن «Maqsut Narikbayev University» ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەرگە قازاق تىلىندە دارىستەر وقىعان ەدىم. وسى ءىسىمدى ءارى قاراي جالعاستىرسام دەيمىن. قازىر مەن ۋنيۆەرسيتەتتە نەمەسە مەكتەپتە ءوزىمنىڭ ومىرلىك جولىم تۋرالى ايتۋعا دايىنمىن. سونداي-اق، قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن ادامدارعا  پسيحولوگيالىق تۇرعىدا كومەك بەرۋگە ساقاداي سايمىن. كەيدە ادامدارعا جاڭا قادام جاساۋ ءۇشىن شابىت، ىنتا كەرەك. مۇمكىن، مەنىڭ ومىرلىك جولىم بىرەۋگە وسىنداي جاعدايلاردا كومەك بەرەتىن شىعار.

–  اڭگىمەڭىزگە كوپ كوپ راحمەت!

– سۇحبات قۇرۋعا شاقىرعانىڭىز ءۇشىن ايتار العىسىم شەكسىز! ساتتىلىك تىلەيمىن!

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

سۇحباتتاسقان،

التىنشاش قۇرماناەۆا،

№2 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ قازاق ءتىلى مۇعالىمى.

كوكشەتاۋ قالاسى.

Abai.kz