Múqaghaly Maqataev esimi – últ әdebiyetining tamyrynda tulap aghyp jatqan izgilik pen izettin, inkarlyq pen yntyqtyqtyn, saghynysh pen sarghandyn, shattyq pen quanyshtyn, syrly jýrek pen siqyr sezimning arzu qany ispetti. Bir sózben aitqanda, onyng poeziyasy adam janynyng san aluan qúpiyasynyng syryn ashqan aqyq sózi, aqiqat kózi. Han-Tәnirding bauyrynan týlep úshqan tumysy bólek aqiyqtyng óz halqyna, óz júrtyna aghynan jaryla ashqan «ólen» deytin jan syry óz energiyasyn әli kýnge joghaltpay keledi. Joghalmaq týgili adam janynyng terenine ýnilgen aqynnyng jyry jyl ozghan sayyn jarqyrap, alaulap, jalaulap barady. Ár jýrekke nәr berip, ar men úyattyng aq-adal qorghany bolyp qúdirettenip keledi. Búl zady ne qúdiret? Búl shyndyghynda, ne qylghan úly poeziya? Biz maqalamyzda M.Maqataev poeziyasynyng syryna osy súraqtar tónireginde  ýnilip kórmekpiz.

M.Maqataev poeziyasy shyn shabyttyn, kýrdeli kýizelis pen shadyman quanyshtyn, úly saghynyshtyng ýlgili ónegesi. Aqyn óz poeziyasynda izgi sezimge bas iyip, adam taqyrybyn, adam janynyng qatparlaryn ashudy kózdeydi. Negizi Múqaghaly ólenderi qatpary qalyng – simvolikalyq beyneleu tәsiline bay – túnghiyqtay tereng maghynasymen, tazalyghymen, ómirding ózindey shynayylyghymen oqyrmanyn bauraydy.

Alayda bizdegi әdebiyettanushy ghalymdar M.Maqataev poeziyasyn zertteude kýni býginge deyin “aqyn shygharmalarynyng poetikasy”, “aqyn shygharmalaryndaghy soghys taqyryby”, “aqyn shygharmalarynyng tildik ereksheligi”, “aqyn shygharmalaryndaghy әielder taqyryby” t.b. degen mazmúndardan әrige bara almay jýr. Basyn ashyp aitatyn bir mәsele, biz búl  arada aqyn shygharmashylyghyndaghy onday mazmúndardy qarastyrudyng qajeti joq deuden aulaqpyz. Bizding aitpaghymyz saptayaqpen as berip, sabyna qarauyl qoyghan tar zamanda, bodan halyqtardyng abaqtysynday bolghan kenestik kenistikte, shygharmalaryndaghy әr sózin  andityn senzuraly qapas kezende  ómir sýrgen aqyn-jazushylardyng “ózekti oilaryn” kóbinde ymdap, astarlap jetkizuge mәjbýr bolghanyna nazar audarmay kele jatqandyghymyz. Aytaryn dәl solay ymdap, astarlap jetkizuge mәjbýr bolghan aqyndarymyzdyng biri hәm biregeyi aqiyq aqyn Múqaghalaly Maqataev desek esh asyryp aitqandyq emes.

Úzyna tarih boyyna qay dәuirdin, qay elding qalamgeri bolmasyn, ómir sýrgen zamanynyng tarshylyq jaghdayynda bәri de aitaryn ymdap, astarlap, emeurinmen jetkizuge mәjbýr bolghan. Býginde әlemdik әdebiyette berik ornyqqan “simvolizm” aghymy o basta sonday qajettilikten tughan bolatyn. Orysy joqtyng qasy, alys týkpirdegi qazaq auylynda jetimshilikpen eseygen bala Múqaghalidyng bastauysh mektep oqyp jýrgen kezinde-aq orys tilin óz betinen ýirenip alyp, Mәskeuding kitap dýkenderi men kitaphanalarynan әlem әdebiyetining klassikterin oqityny jiyi  aitylady. Bolashaq aqynnyn  әlemdik әdeby aghymdarmen, sonyng ishinde simvolizm aghymymen sol zamanda-aq etene tanys bolghanyn topshylau qiyn emes. Oghan dәlel – aqynnyng kommunistik senzurany ainalyp ótu ýshin kóbirek osy simvolistik әdeby tәsilge arqa sýiey jazghan shygharmalary.

Sózding osy túsynda simvolizm aghymynyng shyghu tegine shamaly toqtala ketu artyq bolmas.

HIH ghasyrdyng sonynda europalyq ziyalylardyng bir bóligi әleumettik ómir men resmy biylikting sayasy mәdeniyetine narazy boldy. Qalyptasqan jaghdaygha hәm biylikke tikeley qarsy shygha almaytyn, biraq óz oi-pikirlerin bildirmey taghy otyra almaytyn olar kóbinese simvolizm men allegoriyany qoldanyp, qiyaldary men oilarynan shygharylghan ózgeshe әlem jasap, ózderining jýrek týkpirine jasyrynghan tilekterin bildirdi. Búl ýrdis damy kele qazirgi zamanghy simvolikalyq ónerding payda boluyna múryndyq boldy. Keyindep әlemdik ghylymy ortada «Simvolizm» (symbolism) dep ornyqqan búl termindi eng alghash 1886 jyly aqyn Jan Morey ózining «Simvolizm maniyfesi» atty enbegi arqyly  ainalymgha  engizgen.

Jan Morey (Jean Moréas) fransuz tildi  grek aqyny. Afinyda dýniyege kelgen. Oghan o basta ómirge kelgende berilgen esim-soy Yannis Papadiamantopulos (Yánnis Papadiamantopoulos) bolatyn. Ata-anasy ortasyna bedeldi-belgili, mәrtebeli otbasy bolyp esepteletin. Talapty jas bala kezinen fransuz tilinde bilimin aldy. Ol zanger mamandyghy boyynsha joghary biliim alu ýshin 1875 jyly Parijge bardy. 1879 jyly Parijge túraqty qonystanyp, ózin әdeby qyzmetke birjola arnady. Sodan bastap ol «Jan Morey» degen býrkenshik esimdi qoldandy. 1886 jyly ol «Simvolizm» jurnalyn shygharyp, «HIH  ghasyr»  jәne «Le Figaro» gazetterine maqalalar jazyp, «Simvolizm maniyfesin» jariyalap, simvolistik qozghalystyng kóshbasshylarynyng biri boldy. Búl maniyfest simvolistik qozghalystyng ómirge kelgendigin aighaqtady. Shyn mәninde, jana shygharmashylyq әdis retindegi simvolizm romantizmning sharyqtau sheginde payda boldy deuge bolady. Sodan bastap kóptegen romantikalyq aqyndar belgili bir dengeyde simvolistik әdisterdi qoldanugha bet búrdy. Búl baghytty ústanushylardyng basty ústanymy týsindiruden góri emeuringe, ashyq aqtaryludan góri astarlaugha basymdyq beru bolatyn. Sol tústa jәne odan keyingi kezenderde Bodler, Mallarme, Rembo jәne Verlen siyaqty atalghan aghymnyng tu ústaushylary ózderining kóptegen simvolistik shygharmalaryn art-artynan jariyagha shygharghan bolatyn. Keyde simvolizm qalamgerding jeke subiektiv pikir-sezimderin bildiruge baghyttalghan búrynghy sýrleu soqpaghyna qayta oraldy dep aitylghanymen, is jýzinde, onyng subiektiv sezimderdi bildirui romantikalyq lirizminen aitarlyqtay erekshelenip túrdy. Atap aitqanda  simvolizm әdisi negizinen jýrekting týkpirindegi qúpiyalar men aighaylap aitugha bolmaytyn kózqarastardy astarlap bildiruge baghyttaldy. Basqasha aitqanda fransiyanyng simvolist aqyny Stefan Mallarme  (Stéphane Mallarmé) aitqanday, «simvolizm belgili nәrselerding artynda jasyrynghan «ashy shyndyqty» emeurinmen ashugha úmtylady. Yaghni, aqyn-jazushynyng naqty jazyp otyrghany «kókek» bolsa, negizgi aitayyn degeni «shәinek». Óitkeni simvolizm aghymy aiqyn syzyqtar men bekitilgen konturlardy beyneleumen shektelmeydi. Onyng kórkemdik әseri óz oqyrmanyna aqynnyng aitar oiyn dәl týsindiruinde emes, qayta búlynghyr, ekiúshty týsinik qaldyruynda; oqyrmangha terenirek oilanugha, astarly maghynany sezinuge mýmkindik beruinde jatyr. Simvolizm qarapayym, kórinip túrghan aiqyndyqqa úmtylmaydy jәne әdeyi, jasandy kýngirttikti de izdemeydi; ol jaryq pen kólenkening tepe-tendigine, emeurin men júmbaq әserge úmtylady. Simvolistik poeziya kórkemdik pen әuezdilikke de basa nazar audarady, biraq ólenderding súlulyghy men әuezdiligi tek tastay mehanikalyq úiqasta ghana emes, joghary hәm tyng poetikalyq sheberlikke tәn yrghaq pen әuezde kórinedi. Aq ólenning (prozalyq poeziya)  muzykalyghy metrikalyq poeziyagha jaqyndau, simvolikalyq poeziyanyng әuezdilikke degen talaby tipti odan da asyp týsedi.

Simvolizm aghymyna kórkemdik túrghydan Rafaelitke deyingi bauyrlastyq pen simvolist aqyndar Mallarme men Bodlerdin, sonday-aq muzykant  Vagner men filosof Nisshening subektivti iydealizmining yqpaly airyqsha boldy. Simvolister obektivti shyndyqty realistik jәne naturalistik túrghydan beyneleudi quattamaydy. Olar materialdyq әlem illuziyaly hәm qasiretke toly, al onyng artynda jasyrynghan ishki әlem ghana shynayy dep sanady. Olar óz shygharmalarynda adamdardyng ishki әlemin astarlap ashyp berude kóptegen alluziyalar men simvoldar qoldandy. 1886 jyldan 1891 jylgha deyingi kezeng fransuz simvolistik poeziyasynyng altyn ghasyry boldy deuge bolady. Búl kezenning kórnekti shygharmalary retinde Mallarmening “Ólender men prozasyn”, Lafogtyng “Izgilik gýlderin”, jәne Anry de Reniening “Interludiyasyn” ataugha bolady.

Jalpy simvolistik poeziyanyyng kelesidey negizgi sipattamalaryn atap ótuge bolady:

1. Simvol – eng basty beyneleu qúraly.

Simvolizm oqighany, zatty, qúbylysty tikeley bayandaugha qarsy, onyng ornyna abstraktili emosiyalardy, iydeyalardy nemese aitpaq oiyna janamalay jaqyn keletin nәrseni úsynu nemese metaforalyq týrde beyneleu ýshin naqty, seziletin beynelerdi (rәmizderdi) paydalanudy quattaydy. Mysaly, Bodler “Jauyzdyq gýli”(“Les Fleurs du Mal”) atty  shygharmasynda qazirgi órkeniyetting qúldyrauyn beyneleu ýshin «shirigen mәiitterdi» sóz etken bolsa, Maliyarme ónerding mәngiligi men jalghyzdyghyn beyneleu ýshin «aqqulardy» jazdy. Búl beyneler tek tura maghynada ghana emes, tereng ruhany maghynasy bar «kodtar» edi.

1. Subektivti emosiyalar men ishki әlemge basa nazar audarady.

Aqyndar syrtqy real shyndyqqa emes, jeke ishki әlemge, armandargha, sanadan tys jәne mistikalyq sezimderge basa nazar audarady. Poeziya kóbinese introvert, melanholiyalyq, júmbaq jәne tipti syrqat atmosferany úsynady. Osy arqyly olar qazirgi adamdardyng ruhany jatsynuy men ekzistensialdy diylemmalaryn kórsetuge bolady dep qaraydy.

• Tildegi әuezdilikke jәne suggestivtilikke úmtylady.

Simvolizm poeziyadaghy tilding yrghaghyn, tembrin jәne suggestivti kýshin joghary baghalaydy. Ol әriyne «óner ýshin óner» (l'art pour l'art) degen ústanymdy jaqtaydy, poeziya muzyka siyaqty taza boluy kerek dep eseptedi. Kýngirt, implisitti jәne kóp maghnaly sózderdi sheberlikpen paydalanyp, sonyng nәtiyjesinde “maghynasy shekteuli sózder arqyly maghynasy sheksiz oy aitugha” úmtylys jasady. Olar  kóbinese erkin (shashpa) óleng týrin qoldandy, biraq «poeziya – tilding alhimiyasy» dep Mallarme aitqanday, ólenning ishki yrghaghyn qatang saqtaudy talap etti.

1. Aqyly sezimge qarsy túryp, mistisizm men transsendenttikke qúlshyndy.

Simvolist aqyndar jalpy rasionalizmge kýmәn keltirip, onyng ornyna din, mifologiya, spiritizm jәne dekadentti estetika baghytynda izdenudi quattady. Sóitip poeziya arqyly shyndyq pen surrealidylyq arasyndaghy alshaqtyqty jougha tyrysty. Mysaly, Rembo «ruhpen syrlasugha», sezimdik adasu arqyly «belgisizdikke» jetuge bolady dep eseptedi. Al Verlen “muzyka bәrining aldynda túrady” dep qarap, sózben aityp jetkizu mýmkin emes әlemge boy úrdy.

V.Qazirgi órkeniyetke syny túrghydan qarau jәne odan alystau

Kóptegen simvolistik ólender búzaqylyqty, súrqiyalyqty jәne auru-syrqaudy negizgi taqyryp retinde ala otyryp, shyn mәninde industrialdy qogham men burjuaziyalyq qúndylyqtardy tereng syngha aldy. qazirgi qala ómirin «alyp týrme» arqyly sipattaghan Bodlerding poeziyasy qazirgi zaman turaly tolghanystargha toly boldy.

Atalghan aghymdy ústanghan qalamgerler dýniyedegi barlyq nәrsening ózine sәikes ishki, astarly maghynasy bar ekendigine, sonymen birge syrtqy әlem men adamdardyng ishki әlemi ózara ýilesimdi hәm býtin bitim dep sendi. Adamdar әrbir zattyng ishindegi jasyryn simvolikalyq maghynalardy asha alady, osylaysha nәzik ishki әlemdi úsynu, syrtqy jәne ishki eki әlemdi baylanystyru ýshin materialdyq zattardy paydalanudy barynsha dәriptedi. Qysqasy Batys modernistik әdebiyetining tarihynda simvolizm ýlken kórkemdik tabysqa jetti. Tipti ony modernizmning basqa aghymdaryna, mysaly, imagizm men Hermit aghymyna óte tereng әser etti, olardy tipti simvolizmning varianttary retinde qarastyratyn ghalymdar joq emes. Simvolizm ózining kórkemdik órneginde kenistikti ashyq bayandaudy quattamaydy. Kerisinshe obektivti әlemdi (jasyryn, týsiniksiz, búlynghyr, nemese qiyal tәrizdi) sipattau ýshin emeurin jәne salystyru siyaqty әdisterdi qoldanugha basa nazar audardy. Sol arqyly subektivti әlemning (súlu nemese súrqiya) ýnemi ózgerip otyratyndyghyn beyneledi. Ádemilikti, kýrdeli jәne júmbaq әlemdi qamtidy. Atalghan aghymnyng tújyrymdamalyq auqymy estetikalyq súlulyq, kýrdelilik jәne júmbaq әlemge  úmtylady. Onyng búnday beyneleu tәsilderi týpki mәni jaghynan klassikalyq qytay poeziyasyndaghy metafora men allegoriyany qoldanugha jәne tereng de nәzik beynelerdi izdeuge degen úmtylysyn eske týsiredi.

HIH sony men HH basynda osy baghyttaghy aghymdy HH ghasyrgha jetkizgen, әri ózi de onyng iri ókili bolyp esepteletin  irlandiyalyq Uiliyam Batler Yeyts (William Butler Yeats, 1865-1939jj.) deytin aqyn ótken. Aqyn ghana emes, әlemge әigili dramaturg, esseist, mistik jazushy. Ári Irlandiya әdeby qayta órleuining negizin qalaushylardyng biri. Zamanynda jas Yeytsting poeziyasyna simvolizm, romantizm, estetika, mistisizm jәne metafizikalyq poeziya erekshe әser etti. Búl onyng aqyn retinde erekshe stiylining qalyptasuyna alyp keldi. Yeytsting shygharmashylyghy dәstýrliden qazirgi zamanghy aghylshyn poeziyasyna ótuding mikrokosmasyn bildiredi. Onyng alghashqy shygharmalary simvolikalyq t.b. baghyttargha qúlay beriluimen erekshelendi, әri ózine ghana tәn  sheberlikpen bógenayy bólek atmosfera jasady. Onyng 1893 jyly jaryq kórgen «Kelittik ymyrt» deytin esseler jinaghy osy stiliding aiqyn mysaly bolyp tabylady. Alayda, ol qyryqqa tolghannan keyin, Ezra Paund siyaqty modernistik aqyndardyng jәne әsirese irlandiyalyq últshyldyq sayasy qozghalysyndaghy jeke tәjiriybesining әserinen Yeytsting stiyli aitarlyqtay ózgeristerge úshyrap, modernizmge moyyn búrdy. 1923 jyly oghan Nobeli әdeby syilyghy berildi.

Jalpy Yeytsting alghashqy poeziyasyndaghy simvolizm ejelgi irlandiyalyq mifologiyamen tyghyz baylanysty boldy. Ol óz shygharmalaryna mif pen anyzdaghy keyipkerlerdi, әngimelerdi jәne zattardy simvol retinde molynan paydalandy. Qysqasy Yeyts әlem әdebiyetinde simvolizm jýiesin biyik beleske kótergen әri ony bizding zamanymyzgha jetkizgen asa kórnekti simvolist aqyn boldy. Onyng teoriyalyq enbegi «Kórinister» (1937) aqynnyng ózining tarihy jәne kosmologiyalyq kózqarastaryn egjey-tegjeyli talqylaydy jәne keng auqymdy beynelerdi qamtydy. Sol Yeyts simvolistik poeziyanyng estetikalyq stiyline naqty talaptar qoyghan bolatyn: (1) «Tabighatty tabighat ýshin, al moralidyq zandardy moralidyq zandar ýshin sipattau tәjiriybesinen bas tartyp», tek syrtqy әlemdi beyneleumen shektelmey, ólenning «jýregindegi suretti ashuyna» tyrysu; (2) Syrtqy erik-jigerding aralasuynan arylyp, «qiyaldy qalpyna keltiruge jәne tek óner zany (әlemning ishki zandylyghy) qiyaldy mengere  alatynyn týsinuge» tyrysu; (3) Osynday qiyalmen «ózgermeli, oily hәm tiri yrghaqtardy tauyp», týrli poshymdaghy jәne ómirshendikke toly syrly súlulyqtardy ashu; (4) «Shynayy poeziya formasy» «taldanbaytyn minsizdikke ie boluy kerek jәne ýnemi ashylyp otyratyn nәziktikterge ie boluy kerek. Búl tórt talap shyn mәninde eng bay qiyaldy, eng minsiz forma men yrghaqty paydalanudy jәne syrtqy әlem men kýndelikti erik-jigerding aralasuyn jong shartymen nәzik ishki әlemning tolyq kórinisin bildiredi.

Jalpy Simvolizmning negizgi maghynasyn kelesidey tórt baghytqa bólip týsindiruge bolady: Simvolizm, birinshiden, ritorikalyq qúral bolyp tabylady. Simvolizmning búl týri shygharmanyng belgili bir bóliginde qoldanylady da shygharma mazmúynyna baghynyshty pozisiyada túrady әri shygharmanyng jalpy maqsatyna qyzmet etedi. Onyng maghynasy salystyrmaly týrde әri aiqyn, әri qarapayym bolyp keledi. Ekinshiden, simvolizm, ol әdeby úghym. Simvolizmning búl týri shygharmashylyq prinsiyp, әdeby ruh, tipti barlyq ónerding mәni dengeyine kóteriledi. Ýshinshiden, simvolizm, ol – bir týrli oilau tәsili. Simvoldyq oilaudyng mәni – salystyrmaly týrde intuitivti jәne tanys nәrselerdi salystyrmaly týrde jasyryn jәne tanys emes nәrseler turaly oilau jәne týsinu ýshin paydalanu. Tórtinshiden, simvolizm, ol – bolmys formasy. Aynalamyzdaghy zattar sanamyzgha enbes búryn, olar esh maghynagha ie emes nemese ómir sýrmeydi. Atap aitqanda, biz  ózimizdi on segiz myng ghalamnan (zat) túratyn әlemde ómir sýremiz degennen góri,  bizdi san aluan simvoldyq belgilerden órilgen alyp tor-jeli qorshap túr degenimiz әlde qayda oryndy bolady.

Mine kórip otyrghanymyzday, simvolistik әdeby tәsil qalamgerlerge keyde tar zamannyng senzurasyn ainalyp ótu ýshin kerek bolghan bolsa, keyde kórkemdik tәsil retinde talap etilgen. Al KSRO zamanynda ghúmyr keshken M.Maqataev bastaghan qazaq aqyn-jazushylary atalghan әdeby tәsilge Mәskeuding qyraghy, qyzyl senzurasynan ainalyp ótu ýshin barghany jasyryn emes.

Alayda M.Maqatevtyng úlylyghy – qansha jerden simvolistik tәsilge boy úrghanymen, onyng ózin jansyz, qansyz, sólsiz bógde ómir, bóten tynys-tirshilik arqyly emes, kerisinshe, sovettik qyraghy kózder tanyp-bile almastay, kәdimgi qany sorghalap, iyisi anqyp túrghan qazaqy ómir, qazaqy tynys-tirshilik arqyly әdiptedi. Aqynnyng aitar oiyn sheksiz sheberlikpen, asqan aqylmandyqpen  óte terenge jasyrghany sonshalyq, tipti býgingi azat zamandaghy oqyrmandary – bizderding ózimiz bayqay almay, bayybyna bara almay jatqan joqpyz ba?!

Demek, shygharmashylyghynda qanday da bir ozyq әdeby aghymdy qoldanuy, qanday da bir әlemdik beyneleu sheberligin paydalanuy qalamgerding óz erki. Alayda qalamger ózi qalaghan aghymdy qoldana otyryp, ózi qalaghan beyneleu sheberligin paydalana otyryp, taza últtyq beyneler somdaugha, últ ómirining kórkem polotnasyn jasaugha, qysqasy tughan halqynyng últtyq iyisi búrqyraghan, qandy-sóldi ómirin kesteleuge mindetti. Olay bolmay, qalamger ana aghym, myna mektepting aghymdardyng sonynan ketip, aidalagha laghyp ketse, onda ol qalamger ózin joghaltady.

Qazaq әlemning qaysy týkpirine barsanyz da “qazaq” degen bir qasiyetti úghym bar. Óitkeni, qazaq jany, tili, salty men dәstýri negizinen bir izdi. Al qazaq halqynyng  boyyndaghy sol qasiyetterding ózge adam balasyna tәn qasiyetterden asa ýlken aiyrmashylyghy joq. Ol quansa da, renjise de birtekti adamy minez, sipattardan alystamaydy. Sondyqtan da M.Maqataev qalamyna arqau bolghan adamdardyng barlyghy bizding ózimizdey, әjemizdey, atamyzday, agha-bauyr, ini-qaryndas, jengemizdey. Búlay deytinimiz, Múqaghaly keyipkerlerining jan dýniyesindegi izgilik, adamdyq úly qasiyetterding barlyghy bizding de qanymyzda tulap aghyp jatyr emes pe? Tipti, aqyn shygharmalarynan kezdesetin әne bireu әlde únamsyz, әlde únamdy keyiptkerding ózi bizding auyldaghy nemesse kórshi auyldaghy әne bireu kisige úqsaytyny ghajap emes pe?! Aqyn solay óz shygharmasynda tanys beytanys qazaqtyng ómiri men beynesin somdaghan bolyp, ymmen, emeurinmen, túspalmen oraghytyp, oqyrmandy mýlde ózge  qiyrgha bastaydy. Mysaly, M.Maqataevtyng «Qayran jenge» atty ólenindegi:

Su súrasam sýt bergen, airan bergen,

Qartayyp qalypsyn-au, qayran jengem!

Qarghanyng valetindey edireyip,

Qasyna myna bireu qaydan kelgen?!, - degen joldardan ýstirt qaraghan kisi nemese ólendi jeldirtip oqyp shyqqan oqyrman «qara múrtty» erkekting kýieui maydanda ólgen “jengeydi” әieldikke alghanyn, “qarghanyng valetindey edireygen” sústy beynesin ghana bayqaydy. Bir búl “qara múrt” tútas bir dәuirdegi adamdardyng jýregine óshpestey bop shegelengen tanys jan.

Jogharyda aitqanymyzday M.Maqataev poeziyasyna tәn taghy bir erekshelik – aqyn ólenderinde shygharmanyng aisberg sekildi su betindegi bóligi men múhittyng týpsiz terenine jasyrynghan bóligi qatar órilip jatady. Poeziyany tereng týsinetin oqyrman bolmasa, kóldeneng kók atty ondaghy astarly aqiqatty – aisbergting su týbindegi bóligin anghara bermeydi. Aytalyq, jogharyda biz sóz etken aqynnyng «Qayran jengem» ólenindegi «qara múrt» túlghasyn bir zamandaghy qoghamdyq-sayasy motiv retinde de qarastyrugha bolady. Qayran jenge – qaljyraghan, jýdegen qazaqtyng – El-ananyng simvoly. Ol kenestik jýiening otarlauyna deyin, tipti súm soghys bastalghangha deyin adal da anghal, «su súrasa, sýt bergen, airan bergen» aqjýrek qazaq edi. Búl týptep kelgende otarlyq ezgiden búrynghy qazaq deytin El-ananyng bet-beynesi bolatyn. Al 1920 jyldan keyingi qazaqtyng jan-dýniyesi, minez-qúlqy, túrmystyq saltynyng ózi ýlken ózgeriske týskeni tarihtan belgili. Qayran jenge – sol ózgergen, ashtyq, soghys sekildi qat-qabat qiyndyqtan qaljyraghan, otarlyq qorlyq pen ezgige eti ýirene almay sansyraghan El-ananyng beynesi. Osy jýieni, osy bir súmdyq totalitarlyq, otarshyldyq rejimdi El-ananyng basyna qara búlt qylyp tóndirgen kim? Ol jauyzdyghymen әlemge әigili bolghan «qara múrt» edi. Yaghni, qazaq dalasyndaghy alapat ashtyqtyn, kesir-kesapat qughyn-sýrginnin, zobalang soghystyng basynda túrghan Stalin – aqynnyng simvoldyq fantaziyasymen “qarghanyng valetindey edireygen”, “súrqy suyq”, әr qimylyndy “jol kórsetkish saqshynyng tayaghynday baghyp túratyn” “qara múrt” bolyp somdalghan dep oy týyge bolady. Demek, biz M.Maqataev poeziyasyndaghy simvolizmdi  qarastyrghanda, sol bir kenestik jýiedegi qazaqtyng últ retindegi obrazyn (El-ana nemese “qayran jenge”) jәne aqynnyng stalindik jýie alyp kelgen qoghamdyq qasiretke degen ishki qarsylyghyn anghara biluimiz kerek. Aqiyq aqynnyng jan dýniyesindegi arpalys, alay-dýley minez, ol – kenestik totalitarlyq jýiege degen ishki qyjyldyng kórinisi. Alayda ol qyjyldy, ol zapyrandy ashyq-әshkere tógip tastasa, óleng publisistikagha ainalyp ketken bolar edi. Eng bastysy otarshyl-әmirshil jýiege, onyng “әmirine” ashyq qarsy shyghu – ol zamanda mýmkin de emes edi.

Jalpy M.Maqataev poeziyasyn zerdelegende, keybir nәzik iyirimderine, simvolistik tәsilmen jazylghan tústaryna basa nazar audaruymyz kerek. Aqyn ólenderindegi qoghamdyq-sayasy tereng astary bar, zamanynda simvolistik tәsil arqyly emeurinmen aitugha, ejiktey beyneleuge mәjbýr bolghan dýniyelerin, býgingi úrpaq – tәuelsiz elding azat oily azamattary ashyp aitatyn uaqyt jetti. Ony biz aqynnyng «Búlqynyp jatyr» atty óleninen de aiqyn angharamyz. Aqyn atalmysh óleninde de jýrektegi nazyn, ishki renishin sәbiyding mamasyna bildirip túrghanday әserge bóleydi. Qarapayym oqyrman atalmysh ólendi oqyp otyryp, aqynnyng jaryna degen nazy bolar dep qabyldary dausyz. Al ólenning konteksi men astaryna ýnile qarasanyz, mýlde olay emes ekenin angharasyz. Múnda da jogharyda aitqanymyzday simvolistik tәsilmen әdiptelgen qoghamdyq-sayasy astardyng jatqany aqiqat. Ólendi oqyp kórelikshi:

Búlqynyp jatyr,

Kelmeydi-au qúrghyr shamasy,

Búlqynyp jatyr,

tausyldy-au aila-sharasy.

Sәulemning mening ayaq pen qolyn matamay,

Bostandyq bershi, bostandyq bershi, mamasy!

Bayqasanyz, kóz aldynyzgha besiktegi sәby emes, qol-ayaghy jipsiz baylauly, bostandyqqa úmtylyp, búlqynyp jatqan bodan júrt, úly dala, baytaq Qazaq eli keledi. Múqaghaly osy bir besiktegi sәbiyding halin, búlqynyp, ayaq-qolyn erkin sermegisi kelgen shaqalaqtyng jaghdayyna jany ashyghan beyne tanytu arqyly ózining jýrektegi qúmyqqan ashu-yzasyn, bostandyq ansaghan halyqynyn, baylaudan bosaudy kóksegen qazaqtyng ishki jan tilegin jetkizip túrghan joq pa?  Ólenning taghy bir shumaghyn oqyp kórelik:

Túmshalap qoydyng nesine sonsha qausyryp,

Shandudan bólek qalghan ba sharang tausylyp.

Ayaq pen qolyn matamay bos qoy, mamasy,

Kishkentay adam kórsetip jatyr qarsylyq.

Aqyn janyndaghy, jýregindegi totalitarlyq rejiyge degen qarsylylyq osy joldardan aiqyn angharylady. Jalpy, totalitarizm úghymy degenimiz ne? Totalitarizm degenimiz  – despotizmning bir týri. Totalitarizm ornaghan memlekette qogham ómirining barlyq salasy “shanduda” jәne  jiti anduda bolady da, adam bostandyghy men konstitusiyalyq qúqyqtary joyylady, oppozisiya men erkindikke úmtylghan ózge sayasy oy ókilderi sayasy qughyn-sýrginge úshyraydy. Demek, otarlyq sipattaghy totalitarlyq qoghamdyq-sayasy jýie bodandyqtaghy halyqtardyng últtyq ruhy men uyz qasiyetterin joiygha tyrysady. Biz ony kenes ókimeti túsyndaghy ózge últtargha  jasalghan san aluan qastandyqtardan da aiqyn anghara alamyz. Otarshyldar  últtyq sipatty joghaltugha, últtyng sorpa betine shyghar ziyalylarynyng kózin jonggha, halyqtyng erkindigin búghaulaugha, sóz jәne ózgede bostandyqtaryn túmshalaugha kýsh saldy. Atap aitqanda, «besiktegi» sәdiydey qol-ayaghy baylauly, dәrmensiz qúr shyryldaghan, jylaghan dauysynan ózge eshqanday amal-aylasy joq qazaqty aitqanyna kóndirip, aidaghanyna jýrgizdi. Yaghni, kenestik jýiening qarghybauy moynyna kiyilgen qazaq halqy túlparlyq minezinen, kók bórilik ruhynan birte-birte aiyryla bastady. Múny kókiregi oyau, jýregi sezimtal, Han-Tәnirding bauyrynda erkin ósken aqiyq taqyn anyq anghardy. Sondyqtan da onyng atalmysh ólenindegi qarsylyq – aqynnyng sәby jýregining otarshyl-totalitarlyq jýiege degen qarsylyghy dep úghynsaq esh qatelese qoymaymyz.

Óitkeni aqynnyng úly demokrat sanasy, bostandyq sýigish jýregi, tughan halqynyng “qol-ayaghy baylaudaghy” kýiine kýiingen kónili osy bir ghajap jyrdan aiqyn angharylady. Ólendegi:

Mamasy, bosat, erkimen óssin tal shybyq,

Aua men kýnge, ay menen núrgha malshynyp.

Búlqynyp jatyr, úmtylyp jatyr qarashy,

Kishkentay jýrek kórsetip jatyr qarsylyq, - degen joldar aqynnyng qazaq halqynyng bostandyq ansaghan, erkindikke, azattyqqa úmtylghan adamdyq aryn, azamattyq ýnin bildirse kerek. Múndaghy «mamasy» qazaq dalasyn uysynda ústap, býkil baylyghyn tonap jatqan sol tústaghy Otan-Ana – KSRO-nyng simvoldyq  beynesi. Aqyn osy bir azamatyq lirikasynda «besiktegi» sәbiyding (onyng qyz bala boluy da kóp jaydy anghartady) búlqynysy, ishki jan dýniyesi arqyly qazaq qoghamynyn, qazaq dalasynyng ishki arzu armanyn aitqysy kelgeni belgili. Búl týptep kelgende, bostandyq sýigish, erkindikke úmtylghysh ADAM balasynyng jan qalauy, týp tilegi. Qysqasy búl әz qazaqtyng arman-ansaryn beynelegen úly jyr.

(jalghasy bar)

Duken Mәsimqanúly

Abai.kz