Shәrapy Áljanov – últ tarihynda qalghan túnghyshtardyng biri. Ghylymnyng pedagogika salasyn túnghysh kәsiby negizdegen onyng enbegi qazaq tarihynda esh talas tughyzbaydy. Óitkeni qazaq ghylymynyng qaynar bastauy bolghan ótken ghasyrdyng alghashqy shiyreginde Shәrapy Esmúhammedúly osy salanyng qalyptasuyna ólsheusiz zor enbek sinirdi. Nebary otyz jeti jyl ghúmyr keshken onyng pedagogika ghylymyna qosqan ýlesi mәn-maghynasy jaghynan әli kýnge deyin ózektiligin joyghan joq. Qazir aitylyp jýrgen mәselelerdi ol búdan bir ghasyr búryn aityp, problema retinde kótergenin arhiv sóresindegi shang basqan tarihy qújattar aighaqtaydy.

Ol – Abay atyndaghy Qazaq últtyq pedagogikalyq uniyversiytetining tarihynda pedagogika kafedrasynyng túnghysh mengerushisi jәne pedagogika fakulitetining túnghysh dekany. Búl derekting arhiv qorynan әli shyqpay jatqanyn eskersek, Áljanovtanu ghylymynyng jan-jaqty zerttelmey jatqanyn jasyra almaymyz.

Shәrapy Esmúhammeúly Áljanov (keyde Sharafy Áljanov dep te aitylady) — XX ghasyr basyndaghy  qogham qayratkeri, ghalym‑pedagog, sonday‑aq sayasy qughyn‑sýrgin qúrbandarynyng biri. Shәrәpy Esmúhammedúly Áljanovtyng tughanyna biylghy 2026 jyldyng 19 aqpany kýni 125 jyl toldy.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

«Ýlken terror» jyldary 1938 jyly «halyq jauy» degen jalamen ústalyp, KSRO Joghary sotynyng әskery kollegiyasynyng ýkimimen atu jazasyna kesildi.  Almaty qalasynda «atu jazasyna» kesilgen qúrbandardy 40 shaqyrym jerdegi qazirgi Janalyq auylynyng aumaghyna jasyryn kómgen. Búl tek 1989 jyly jer telimderi bólinip ýy qúrylystary bastalghan uaqytta ghana anyqtaldy.

Shәrapy 1901 jyly aqpannyng 19 júldyzynda Kókshetau uezining Aksarin bolysynda (Bekshebay qystauynda Aqmola oblysy Enbekshilder audany) dýniyege kelgen. 1915–1918 jj. Shuchinsk bastauysh uchiliyshesin (qazirgi Shuchinsk pedagogikalyq kolledji) bitirdi. 1914–1917 jj. Omby qalasyndaghy qazaq jastary úiymy «Birliktin» tóraghasy boldy. 1916 j. «Birlik» úiymynyng tóraghasy retinde «Balapan» jurnalyn shyghardy. 1917 jyldan «Alash» partiyasyn   qoldady. 1920–1921 jj. Biysk qalasyndaghy qyrghyz (qazaq) atty polkining sayasy jetekshisi, 1919 jyly Alash milisiyasy mýshelerinen qúralghan atty polkti basqardy. 1921–1922 jj. Oral qalasynda 121-diviziyanyng kavaleriysi, sayasy komissary, 1922–1923 jj. Aqmola qalasynyng uәkiletti komissary, 1925 jyly Mәskeude 9 ailyq joghary tәrbiyeshiler kursyn ayaqtady. 1925–1927 jj. Orynbor qalasyndaghy әskery mektepting oqytushysy. 1927–1929 jj. Qyzylorda qalasyndaghy ólkelik kenestik partiya mektebining oqytushysy. 1929–1930 jj. Qyzylordadaghy Qazaq halyq aghartu institutynyng diyrektory qyzmetterin atqarghan.

Áljanov Shәrapy basshylyq etken kezende S. Seyfulliyn, S. Mendeshev, T. Jýrgenov, Q. Júbanov siyaqty qayratkerlermen qoyan-qoltyq júmys istedi. 1930–1932 jj. Mәskeudegi pedagogikalyq ghylymnyng iri ortalyqtarynyng biri – N.K. Krupskaya atyndaghy Kommunistik tәrbie akademiyasyn bitirdi. Akademiyany ayaqtaghan song – joghary oqu ornynyng oqytushysy, dosent ghylymy dәrejesi berildi (qazirgi A.I. Gersen atyndaghy Resey memlekettik pedagogikalyq uniyversiyteti). «Ot kolonialino-saristskoy shkoly k sovetskoy poliytehnicheskoy shkole Kazahstana» atty ghylymy enbegin qorghady. 1930–1932 jj. Últtar aghartu instituty janyndaghy ghylymiy-zertteu tobynyng mýshesi boldy.

Shәrәpy Esmúqambetúlynyng býgingidey ghylym jolynda bet týzeui 1925 jyldan bastaldy deuge negiz bar. Óitkeni sol jyly ol Qazaqstannyng sol kezdegi astanasy Orynbor qalasyndaghy әskery mektepke sabaq beruge shaqyrylady. Soghys ónerin, jauyngerlermen jýrgiziler tәrbie júmysyn jetik iygergen, qazaq jәne orys tilin teng mengergen Shәrәpy ústazdyq qyzmetinde de tyndaushylar qúrmetine bólenedi.

Mәskeudegi Joghary Áskery pedagogikalyq kursyn tәmamdaghan ol 1932 jyly Últtar aghartu institutynyng aspiranturasyn ayaqtaydy. Osy jyldan bastap Qazaqstannyng alghashqy joghary bilim ordasy Abay atyndaghy pedagogtik institutynyng alghashynda dosenti, keyinnen professory bolyp qyzmet atqardy.

Kezinde osy instituttyng dosenti IY.Mәdin «Qazaqstandaghy pedagogika jónindegi eng alghashqy enbek – «Marks – Lenin pedagogika hrestomatiyasy» (eki tomdyq) pedagogika jәne psihologiya kafedrasynyng mengerushisi professor Sh.E.Áljanovtyng tikeley qatysuymen jәne onyng redaksiyasymen jazyldy» dep atap kórsetkeni, keyinnen kóptegen ghalymdarymyz óz enbekterinde qazaqtyng pedagogika ghylymy negizin qalaghan asa bilimdi ghalym retinde Shәrәpy Áljanov esimin zor qúrmetpen eske alady. Onyng jan dýniyesi taza, asa kishipeyil, bilimdi azamat bolghandyghyn qyzmettesteri de, shәkirtteri de asa bir ystyq iltipatpen ataydy.

«Áskery súr shiyneli men súr gimnasterka kiygen qoiy qara shashty Shәrәpiyding inabatty jýzinde әrdayym shuaqty núr oinap túratyn», – dese bir shәkirti, «QazPIY-ding ot jaghylmaytyn azynaghan auditoriyasynda qolymyz qalam ústaugha kelmese de professor Sh.Áljanovtyng 90 minuttyq leksiyasyn tapjylmay tandap, dәpterge týsirip alushy edik», – deydi ekinshi bir student.

Professor Áljanovtyng pedagogika, psihologiya ghylymdary salasynda jazghan әdistemelik oqu qúraldary, Mәskeu, Almaty qalalarynda shyghyp túrghan ghylymy jurnaldardaghy zertteu maqalalary onyng súnghylaly ghalym ekendigin shýbәsiz andatady.

Kezinde búl enbekter uaqyt talabyna sәikes markstik-lenindik ilimdermen oraylas jazyldy desek te negizinen baghyty aiqyn, bereri mol, óz qúndylyqtaryn kýni býgin joymaghan dep baghalansa kerek.

Qazaqstanda pedagogika, psihologiya ghylymdary tәi-tәili sәby shaghynda qadam basqanyn eskersek, búl ghylymdardyng irgesi bekip, ilgeriley týsuining bastauynda kórnekti ghalym Shәrәpy Áljanovtyng túrghandyghy aqiqat!

Onyng әr jyldarda jaryq kórgen «Áyel delegattarynyng jinalystaryn ótkizu jónindegi metodikalyq jinaq» (1928 j.), «Partiya oquynyng jýiesi men oqytu әdisi» (1928 j.), «Auyldaghy әskerlik ýgit-nasihat júmysy» (1929 j.) oqulyqtary jaryq kórdi. Al Mәskeu jurnaldarynda «Az últtardyng joghary oqu oryndarynda sabaq beru әdisteri», «Últ mәdeniyeti jónindegi eki maydanda da kýresuimiz kerek», «Markstik-lenindik teoriya taza jәne dúrys bayandalsyn», t.b. ghylymy maqalalary jariyalanady.

Sh.Áljanov әlemdik ghalym pedagogtar enbekterin ghylymy taldap, týsindiru baghytynda da zor izdenisterge bara alghan. Oghan Kamenskiy, Abay kózqarastaryn, tәlim-tәrbiye, bilim berudegi oi-pikirlerine qatysty zertteu enbekteri dәlel. Ásirese onyng «Ádebiyet maydany» jornalynyng 1934 jylghy 4 sanynda jariyalanghan «Abaydyng pedagogika turaly kózqarasy» degen kólemdi maqalasynyng aktualidyghy kýni býgin joghalghan joq.

Kezinde Sh. Áljanovtyng QazPIY-degi senimdi shәkirtterining biri bolghan, Úly Otan soghysynyng ardageri, paritzan otryadynyng danqy basshysy, filologiya ghylymdarynyng doktory, Qazaq KSR-ining enbek sinirgen múghalimi, jazushy, Ády Shәripovtyng ózining ústazy turaly jazghan esteliginen ýzindini oqyrman qauymnyng nazaryna úsynudy jón kórdim: «Árbir úly oishyldy shyn mәninen tanyp bilu, dúrys týsinip qabyldau – belgili bir merzim-mezgilding ghana emes, baytaq uaqyttyn, bәlki, tipti ghasyrlardyng ýrdisi. Óitkeni eng әdil sarapshy da, әdil tóreshi de – hәmanda uaqyt. Songhy sózin aitugha asyqpaytyn, qatal da әdil qazy – uaqyt kezi kelgende әrkimdi, әrnәrseni tiyisti óz ornyna qoyary dausyz.

Myna bir qyzyq faktige nazar audarsaq. Shәrapy Áljanovtyn  «Jeke is qaghazy» QazPU-ding Pedagogika jәne psihologiya ghimaratynyng jertólesinen tabyldy. Ayaq astynda shang basyp, joghalugha ainalghan qújatty múraghat mengerushisi Golovneva Tamara Viktorovna saqtap qalypty.

Almaty qalasyndaghy sol kezdegi jalghyz qazaq mektebi №12 mektep-gimnaziya múghalimderi arasynda ýlken qoghamdyq-tәrbiyelik júmys jýrgizdi. 1933–1937 jj. Qúdaybergen Júbanovpen birge Memlekettik terminologiya komissiyasynyng tóraghasy, «Gosterminkom bulleteni» jurnalynyng redaktory boldy.

Sayasy repressiya kezinde kóptegen qazaq ziyalylarynyng otbasylary da zardap shekti — olardyng әielderi men jaqyndary «halyq jauynyng júbayy» retinde ústalyp, «ALJIYR» jәne basqa lagerilerge jiberildi. Shәrapy Áljanovtyng júbayy Gýlbaram Áljanova da «ALJIYR»-ding qasiretin eki jyl tartqan eken. Tar qapastan qútqaryp, aqtap alghan Gýlbaramnyng aghasy Súltanbekting qyzy sol kezde sudiya bolghan Raisya Bekqyzy Qúrmanghaliyeva bolatyn. Súltanbek Qúrmanghaliyev pen Shәrapy Áljanov Mәskeude birge oqyghan.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Shәrapy Súltanbekting qaryndasy Gýlbarammen 1925 jyly otbasyn qúrady. Olardan Emili jәne Irik atty eki úl tuady. Osy eki úldy Gýlbaram «ALJIYR»-de bolghan uaqytynda Raisya Bekqqyzy jengesi Mәriyam Jagorqyzynyng qolyna tapsyrady.

Áljanovtyng tughanyna 125 jyl tolyuyna oray osy jyldyng 18 aqpany kýni Janalyqtaghy «Sayasy qughyn-sýrgin qúrbandaryna» arnalghan muzeyding janynan qúlpytas eskertkish ornatyldy.  Onyng ashyluyna QazÚPU ókilderi, arhiv salasynyng mamandary, әr ónirden kelgen ghalymdar men zertteushiler jәne úrpaqtary qatysty. Ghalymnyng ruhyna qúran baghyshtaldy.

Odan keyin Abay atyndaghy qazaq Últtyq pedagogika uniyversiytetinde «Túnghysh professor Shәrapy Áljanov jәne QazPI» taqyrybynda respublikalyq ghylymiy-tәjiriybelik konferensiya ótti.

Qazaq pedagogika ghylymy kórnekti ókilining tughanyna 125 jyl toluyna oray Almaty qalasyndaghy Abay atyndaghy QazÚPU bazasynda ótken «Professor Shәrapy Áljanov jәne QazÚPU» taqyrybyndaghy ghylymiy-tәjiriybelik konferensiyanyng manyzyn joghary baghalaugha bolady. Sebebi jazyqsyz jalaly bolghan bozdaqtardyng esimin elding esinde qaldyryp, úrpaqqa úlyqtau ýshin «Shәrapiyding izimen» jobasynyng avtory Múrat qajy Ybyrysúly bastaghan top auqymdy qyzmet atqaryp jýr.

Al, uniyversiytet bazasynda ótken konferensiyagha qatysushylar onyng múrasyn zertteushiler, ghalymdar men izdenushiler jasaghan bayandamalardy tyndady. Qazaq pedagogika ghylymynyng kórnekti ókili, býgingi Abay uniyversiytetining qalyptasu tarihynda eleuli orny bar túlgha, sayasy qughyn-sýrgin qúrbany, professor Shәrapy Áljanovtyng aghartushylyq múrasy men últtyq pedagogika ghylymynyng qalyptasuyndaghy roli jan-jaqty talqylap, tereng zertteuge layyq.

Jiyndy ashqan uniyversiytetting әleumettik damu jónindegi prorektory Maqsat Jaqau konferensiyanyng últtyq ghylymnyng damuy men jas zertteushilerding ghylymy izdenisterine jana serpin beretin manyzdy qadam ekenin atap kórsetti. Últtyq pedagogika salasynyng kórnekti ókilining ghylymiy-pedagogikalyq múrasy, qazaq bilim beru jýiesining qalyptasuyndaghy orny men últtyq mektepting damuyna qosqan ýlesin nasihattau maqsatynda QazÚPU tarapynan jýzege asuy tiyis joba-úsynystar da aityldy.

Aqmola oblysy Birjan sal audanynyng Qúrmetti azamaty, «Shәrapiyding izimen» jobasynyng avtory Múrat Ydyrysúly ghalymnyng tughan jerine baylanysty derekter men onyng esimin este qaldyrugha baylanysty tughan jerinde atqarylghan isterge toqtaldy.

Pedagogika ghylymdarynyng doktory Rymshash Kәmeshqyzy, Qazaqstan Respublikasy Ortalyq memlekettik arhiyvi diyrektorynyng orynbasary Mәrziya Jylysbaeva men respublika Últtyq kitaphanasynyng diyrektory Ghaziza Núrghaliyeva arhivtegi Sh.Áljanovke qatysty qorlardy jan-jaqty zerttep, nasihattau, últtyq múrany saqtau men zertteuding manyzy jóninde sóiledi.

Al, PhD doktorant Ertay Bilәl qayratker Áljanov pen onyng aghartushylyq qyzmeti jóninde mazmúndy saralasa, tarih ghylymdarynyng kandidaty, dosent Dәulet Ábenov Alash perzentining ómiri men qyzmetine qatysty tyng derekterge toqtaldy. Ózge de bayandamashylar ghalymnyng ghylymy múrasyn jan-jaqty saralap, onyng últtyq pedagogika ghylymynyng damuyna qosqan ólsheusiz ýlesin, aghartushylyq baghyttaghy tabandy qyzmetin jәne qoghamdaghy azamattyq ústanymyn keninen sóz etti.

Áriyne, Áljanovtanu taqyryby әli de terenirek zertteudi qajet etedi. Tek onyng ózi emes, onymen birge júmys istep, últtyq ghylymdy óristetuge birge júmylghan qayratkerlerding enbekteri de úlyqtaluy kerek. Osy baghytta «Ádilet» tarihy aghartu qoghamynyng zertteushi ghalymdary qajyrly enbek etip keledi. Qazaqstanda HH ghasyrda oryn alghan sayasy qughyn-sýrginder men asharshylyqtar aqiqatyn ashudy, totalitarlyq rejim qúrbandaryn mәngi este qaldyrudy,  totalitarlyq biylik jasaghan әdiletsizdikterdi әshkerelep, jazyqsyz jazalanghandardy tolyq mәninde reabilitasiyalaugha jәrdemdesudi, taptalghan adam qúqtaryn qalpyna keltiru isterine atsalysudy jәne sol kezender jayyndaghy tarihy bilimdi keninen nasihattaudy sovet dәuirinde-aq maqsat etken túnghysh respublikalyq qoghamdyq úiym. Osylay ótken zaman shyndyqtaryn qalpyna keltiru arqyly, eldigimizding mәngilikke úlasuyn qamtamasyz etetin úrpaq sanasyn janartugha  atsalysuyn jalghastyra bermek.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Ardaq Berkimbay,

«Sayasy qughyn-sýrgin qúrbandary» muzeyining ghylymy qyzmetkeri.

Abai.kz